ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਯਮਗੀਤਾਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਉਕ੍ਤਾ ਯਾ ਨਾਚਿਕੇਤਸੇ । ਪਠਤਾਂ ਸ਼੍ਰृਣ੍ਵਤਾਂ ਭੁਕ੍ਤ੍ਯੈ ਮੁਕ੍ਤ੍ਯੈ ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥਿਨਾਂ ਸਤਾਂ ।। ੩੮੨.

ਅੱਗ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਯਮ ਦੀ ਗੀਤ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਨਚਿਕੇਤ ਨੂੰ ਦੱਸੀ ਗਈ ਸੀ। ਜੋ ਭਲੇ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਜਾਂ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਸੁਖ ਲਈ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਨਚਾਹੀ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਯਮ ਉਵਾਚ ਆਸਨਂ ਸ਼ਯਨਂ ਯਾਨਪਰਿਧਾਨਗृਹਾਦਿਕਮ੍ । ਵਾਞ੍ਛਤ੍ਯਹੋऽਤਿਮੋਹੇਨ ਸੁਸ੍ਥਿਰਂ ਸ੍ਵਯਮਸ੍ਥਿਰਃ ।। ੩੮੨.

ਯਮ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹਾਏ, ਮਨੁੱਖ ਆਪ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਵੱਡੀ ਭੁਲ੍ਹ ਨਾਲ ਪੱਕੀ ਬੈਠਕ, ਸੌਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਸਵਾਰੀ, ਕੱਪੜੇ, ਘਰ ਆਦਿ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਭੋਗੇष੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਸਤਤਂ ਤਥੈਵਾਤ੍ਮਾਵਲੋਕਨਂ । ਸ਼੍ਰੇਯਃ ਪਰਂ ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਕਪਿਲੋਦ੍ਗੀਤਮੇਵ ਹਿ ।। ੩੮੨.

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਸੁਖ ਭੋਗਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ, ਕਪਿਲ ਨੇ ਗਾਇਆ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵ੍ਵਤ੍ਰ ਸਮਦਰ੍ਸ਼ਿਤ੍ਵਂ ਨਿਰ੍ਮ੍ਮਮਤ੍ਵਮਸਙ੍ਗਤਾ । ਸ਼੍ਰੇਯਃ ਪਰਂ ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਗੀਤਂ ਪਞ੍ਚਸ਼ਿਖੇਨ ਹਿ ।। ੩੮੨.

ਹਰ ਥਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਦੇਖਣਾ, ਮੈਲ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਾ ਤੇ ਲਗਾਵਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿਣਾ—ਇਹੀ, ਪੰਚਸ਼ਿਖ ਨੇ ਗਾਇਆ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਆਗਰ੍ਭਜਨ੍ਮਬਾਲ੍ਯਾਦਿਵਯੋऽਵਸ੍ਥਾਦਿਵੇਦਨਂ । ਸ਼੍ਰੇਯਃ ਪਰਂ ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਗਙ੍ਗਾਵਿष੍ਣੁਪ੍ਰਗੀਤਕਂ ।। ੩੮੨.

ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮ, ਬਚਪਨ ਆਦਿ ਉਮਰਾਂ ਦੀ ਸਮਝ—ਇਹੀ, ਗੰਗਾਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਗਾਇਆ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਆਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕਾਦਿਦੁਃਖਾਨਾਮਾਦ੍ਯਨ੍ਤਾਦਿਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਯਾ । ਸ਼੍ਰੇਯਃ ਪਰਂ ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਜਨਕੋਦ੍ਗੀਤਮੇਵ ਚ ।। ੩੮੨.

ਸਰੀਰਕ ਆਦਿ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਅੰਤ ਤੇ ਕਾਰਨ ਦੀ ਦਵਾਈ—ਇਹੀ, ਜਨਕ ਨੇ ਗਾਇਆ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅਭਿਨ੍ਨਯੋਰ੍ਭੇਦਕਰਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋ ਯਃ ਪਰਾਤ੍ਮਨਃ । ਤਚ੍ਛਾਨ੍ਤਿਪਰਮਂ ਸ਼੍ਰੇਯੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਦ੍ਗੀਤਮੁਦਾਹृਤਂ ।। ੩੮੨.

ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਅਟੁੱਟ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਜੀਵ ਵਿਚ ਵੱਖਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਲਾ ਹੈ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੇ ਗਾਇਆ ਹੈ।

* ਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ਯਤ੍ਕਰ੍ਮ੍ਮ ऋਗ੍ਯਜੁਃਸਾਮਸਂਜ੍ਞਿਤਂ । ਕੁਰੁਤੇ ਸ਼੍ਰੇਯਸੇ ਸਙ੍ਗਾਜ੍ਜੈਗੀषਵ੍ਯੇਣ ਗੀਯਤੇ ।। ੩੮੨.

ਜੋ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਜਾਂ ਸਾਮ ਵਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਚੰਗੇ ਲਈ, ਲਗਾਵਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕਰੇ—ਇਹ ਜੈਗੀਸ਼ਵ ਨੇ ਗਾਇਆ ਹੈ।

ਹਾਨਿਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਵਿਧਿਤ੍‌ਸਾਨਾਮਾਤ੍ਮਨਃ ਸੁਖਹੈਤੁਕੀ । ਸ਼੍ਰੇਯਃ ਪਰਂ ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਦੇਵਲੋਦ੍ਗੀਤਮੀਰਿਤਂ ।। ੩੮੨.

ਸਾਰੇ ਨਿਯਮਤ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਛੱਡ ਦੇਣਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸੁਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ—ਇਹੀ, ਦੇਵਲ ਨੇ ਗਾਇਆ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

* ਕਾਮਤ੍ਯਾਗਾਤ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਸੁਖਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਪਦਂ । ਕਾਮਿਨਾਂ ਨ ਹਿ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਸਨਕੋਦ੍ਗੀਤਮੇਵ ਤਤ੍ ।। ੩੮੨.

ਇੱਛਾ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਗਿਆਨ, ਸੁਖ ਤੇ ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ ਪਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ—ਇਹੀ ਸਨਕ ਨੇ ਗਾਇਆ ਹੈ।

ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਞ੍ਚ ਨਿਵृਤ੍ਤਞ੍ਚ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਂ ਕਰ੍ਮਪਰੋऽਵ੍ਰਵੀਤ੍ । ਸ਼੍ਰੇਯਸਾਂ ਸ਼੍ਰੇਯ ਏਤਦ੍ਧਿ ਨੈष੍ਕਰ੍ਮ੍ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਦ੍ਧਰਿਃ ।। ੩੮੨.

ਕਰਮ ਤੇ ਕਰਮ ਛੱਡਣ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਫਰਜ ਦੱਸੇ ਹਨ; ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਿਸ਼ਕਾਮਤਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਹਰੀ ਹੈ।

ਪੁਮਾਂਸ਼੍ਚਾਧਿਗਤਜ੍ਞਾਨੋ ਭੇਦਂ ਨਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸਤ੍ਤਮਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਾ ਵਿष੍ਣੁਸਂਜ੍ਞੇਨ ਪਰਮੇਣਾਵ੍ਯਯੇਨ ਚ । ੩੮੨.

ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਫਿਰ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਪਰਮ ਤੇ ਅਟੱਲ ਇੱਕ ਹਨ।

ਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਾਸ੍ਤਿਕ੍ਯਂ ਸੌਭਾਗ੍ਯਂ ਰੂਪਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਤਪਸਾ ਲਭ੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਂ ਮਨਸਾ ਯਦ੍ਯਦਿਚ੍ਛਤਿ ।। ੩੮੨.

ਗਿਆਨ, ਅਨੁਭਵ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਵਧੀਆ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਨਾਸ੍ਤਿ ਵਿष੍ਣੁਸਮਨ੍ਧ੍ਯੇਯਂ ਤਪੋ ਨਾਨਸ਼ਨਾਤ੍ਪਰਂ । ਨਾਸ੍ਤ੍ਯਾਰੋਗ੍ਯਸਮਂ ਧਨ੍ਯਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਗਙ੍ਗਾਸਮਾ ਸਰਿਤ੍ ।। ੩੮੨.

ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਵਰਤ ਨਹੀਂ, ਉਪਵਾਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਤਪ ਨਹੀਂ, ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਧਨ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਗੰਗਾ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਦਰਿਆ ਨਹੀਂ।

ਨ ਸੋऽਸ੍ਤਿ ਬਾਨ੍ਧਵਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਵਿष੍ਣੁਂ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਜਗਦ੍ਗੁਰੁਂ । ਅਧਸ਼੍ਚੋਦ੍‌ਰ੍ਧ੍ਵਂ ਹਰਿਸ਼੍ਚਾਗ੍ਰੇ ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨੋਮੁਖੇ ।। ੩੮੨.

ਵਿਸ਼ਨੂ, ਜੋ ਜਗਤ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਦਾ ਕੋਈ ਸੱਚਾ ਸਾਕ ਨਹੀਂ; ਉੱਤੇ ਤੇ ਹੇਠਾਂ, ਹਰੀ ਹੀ ਸਰੀਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਮਨ ਅੱਗੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਸਂਸ੍ਮਰਨ੍ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਯਸ੍ਤ੍ਯਜੇਤ੍ਸ ਹਰਿਰ੍ਭਵੇਤ੍ । ਯਤ੍ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਯਤਃ ਸਰ੍ਵਂ ਯਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਤਸ੍ਯ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍ ।। ੩੮੨.੧੬ ਅਗ੍ਰਾਹ੍ਯਕਮਨਿਰ੍ਦੇਸ਼੍ਯਂ ਸੁਪ੍ਰਤਿष੍ਠਞ੍ਚ ਯਤ੍ਪਰਂ । ਪਰਾਪਰਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਵਿष੍ਣੁਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਹृਦਿ ਸ੍ਥਿਤਃ ।। ੩੮੨.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—

ਯਜ੍ਞੇਸ਼ਂ ਯਜ੍ਞਪੁਰੁषਂ ਕੇਚਿਦਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਤਤ੍ਪਰਂ । ਕੇਚਿਦ੍ਵਿष੍ਣੁਂ ਹਰਂ ਕੇਚਿਤ੍ ਕੇਚਿਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਮੀਸ਼੍ਵਰਂ ।। ੩੮੨.

ਕੁਝ ਲੋਕ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ, ਯਜਨਾ ਦੇ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪਰਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ, ਕੁਝ ਹਰਾ ਨੂੰ, ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਮਾਲਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਨਾਮਭਿਃ ਕੇਚਿਤ੍ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਂ ਸੋਮਞ੍ਚ ਕਾਲਕਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਿਸ੍ਤਮ੍ਭਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਜਗਦ੍ਵਿष੍ਣੁਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਚ ।। ੩੮੨.

ਕੁਝ ਲੋਕ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਨੂੰ ਪukarਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਸ ਦੇ ਤਣੇ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

ਸ ਵਿष੍ਣੁਃ ਪਰਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਯਤੋ ਨਾਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਪੁਨਃ । ਸੁਵਰ੍ਣਾਦਿਮਹਾਕਦਾਨਪੁਣ੍ਯਤੀਰ੍ਥਾਵਗਾਹਨੈਃ ।। ੩੮੨.

ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਸੋਨੇ ਆਦਿ ਵੱਡੇ ਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਧ੍ਯਾਨੈਰ੍ਵ੍ਰਤੈਃ ਪੂਜਯਾ ਚ ਘਰ੍ਮ੍ਮਸ਼੍ਰੁਤ੍ਯਾ ਤਦਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ । ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਰਥਿਨਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸ਼ਰੀਰਂ ਰਥਮੇਵ ਤੁ ।। ੩੮੨.

ਧਿਆਨ, ਵਰਤ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਘਰਮਾ ਦੀ ਸ਼੍ਰਵਣ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਰਥ ਦੇ ਸਵਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣੋ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਰਥ ਸਮਝੋ।

ਬੁਦ੍ਧਿਨ੍ਤੁ ਸਾਰਥਿਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮਨਃ ਪ੍ਰਗ੍ਰਹਮੇਵ ਚ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਹਯਾਨਾਹੁਰ੍ਵਿषਯਾਂਸ਼੍ਚੇषੁਗੋਚਰਾਨ੍ ।। ੩੮੨.

ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਰਥ ਦਾ ਸਾਰਥੀ ਸਮਝੋ, ਮਨ ਨੂੰ ਰਥ ਦੀ ਲਗਾਮ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਘੋੜੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਾਲ।

ਆਤ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨੋਯੁਕ੍ਤਂ ਭੋਕ੍ਤੇਤ੍ਯਾਹੁਰ੍ਮਨੀषਿਣਃ । ਯਸ੍ਤ੍ਵਵਿਜ੍ਞਾਨਵਾਨ੍ ਭਵਤ੍ਯਯੁਕ੍ਤੇਨ ਮਨਸਾ ਸਦਾ ।। ੩੮੨.

ਜੋ ਆਤਮਾ ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੇਕਾਬੂ ਤੇ ਅਵਿਗਿਆਨ ਹੈ—

ਨ ਸਤ੍ਪਦਮਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸਂਸਾਰਞ੍ਚਾਧਿਗਚ੍ਛਤਿ । ਯਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞਾਨਵਾਨ੍ ਭਵਤਿ ਯੁਕ੍ਤੇਨ ਮਨਸਾ ਸਦਾ ।। ੩੮੨.

ਉਹ ਸੱਚੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਹੈ—

ਸ ਤਤ੍ਪਦਮਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਭੂਯੋ ਨ ਜਾਯਤੇ । ਵਿਜ੍ਞਾਨਸਾਰਥਿਰ੍ਯਸ੍ਤੁ ਮਨਃਪ੍ਰਗ੍ਰਹਵਾਨ੍ਨਰਃ ।। ੩੮੨.

ਉਹ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੋਂ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜਿਸ ਦਾ ਸਾਰਥੀ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਲਗਾਮ ਫੜੀ ਹੋਈ ਹੈ—

ਸੋऽਧ੍ਵਾਨਂ ਪਰਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਤਦ੍ਵਿष੍ਣੋਃ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਭ੍ਯਃ ਪਰਾ ਹ੍ਯਰ੍ਥਾ ਅਰ੍ਥੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪਰਂ ਮਨਃ ।। ੩੮੨.

ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰਾਹ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਉੱਚਾ ਅਸਥਾਨ ਹੈ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਮਨ ਹੈ।

ਮਨਸਸ੍ਤੁ ਪਰਾ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਬੁਦ੍ਧੇਰਾਤ੍ਮਾ ਮਹਾਨ੍ ਪਰਃ । ਮਹਤਃ ਪਰਮਵਵ੍ਯਕ੍ਤਮਵ੍ਯਕ੍ਤਾਤ੍ਪੁਰੁषਃ ਪਰਃ ।। ੩੮੨.

ਮਨ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਬੁੱਧੀ ਹੈ, ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੈ, ਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਪੁਰਖ ਹੈ।

ਪੁਰੁषਾਨ੍ਨ ਪਰਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸਾ ਕਾष੍ਠਾ ਸਾ ਪਰਾ ਗਤਿਃ । ਏषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਭੂਤੇषੁ ਗੂੜ੍ਹਾਤ੍ਮਾ ਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ ।। ੩੮੨.

ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਇਹੀ ਸੀਮਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੰਜਿਲ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਆਤਮਾ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।

ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਤ੍ਵਗ੍ਰ੍ਯਯਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਯਾ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਃ । ਯਚ੍ਛੇਦ੍ਵਾਙ੍‌ਮਨਸੀ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਃ ਤਦ੍ਯਚ੍ਛੇਜ੍ਜ੍ਞਾਨਮਾਤ੍ਮਨਿ ।। ੩੮੨.

ਪਰ ਇਹ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਸੁਖਮ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੋਲ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੋਕਣ, ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਰੋਕਣ।

ਜ੍ਞਾਨਮਾਤ੍ਮਨਿ ਮਹਤਿ ਨਿਯਚ੍ਛੇਚ੍ਛਾਨ੍ਤ ਆਤ੍ਮਨਿ । ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਨੋਰ੍ਯੋਗਂ ਯਮਾਦ੍ਯੈਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਦ੍ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੮੨.

ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਰੋਕੋ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ; ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਯਮ ਆਦਿ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।