ਦੇਸ਼ਾਦੌ ਚੈਵ ਦਾਤਵ੍ਯਮੁਪਕਾਰਾਯ ਰਾਜਸਂ । ਅਦੇਸ਼ਾਦਾਵਵਜ੍ਞਾਤਂ ਤਾਮਸਂ ਦਾਨਮੀਰਿਤਂ ।। ੩੮੧.
ਜੋ ਦਾਨ ਠੀਕ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਤੇ, ਭਲੇ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਸੀ ਹੈ। ਜੋ ਗਲਤ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਤੇ, ਬੇਅਦਬੀ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਮਸੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਓਂਤਤ੍ਸਦਿਤਿ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਯਜ੍ਞਦਾਨਾਦਿਕਂ ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਭੁਕ੍ਤਿਮੁਕ੍ਤਿਪ੍ਰਦਂ ਨृਣਂ ।। ੩੮੧.
“ਓਂ, ਤਤ, ਸਤ”—ਇਹ ਤਿੰਨ ਨਾਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯਗ, ਦਾਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਨਿष੍ਟਮਿष੍ਟਂ ਮਿਸ਼ਞ੍ਚ ਤ੍ਰਿਵਿਂਧਂ ਕਰ੍ਮਣਃ ਫਲਂ । ਭਵਤ੍ਯਤ੍ਯਾਗਿਨਾਂ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਨ ਤੁ ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਿਨਾਂ ਕ੍ਕਚਿਤ੍ ।। ੩੮੧.
ਮੰਦੇ, ਚੰਗੇ ਤੇ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਹਨ, ਜੋ ਤਿਆਗ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸੰਨਿਆਸੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।
ਤਾਮਸਃ ਕਰ੍ਮਸਂਯੋਗਾਤ੍ ਮੋਹਾਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਭਯਾਦਿਕਾਤ੍ । ਰਾਜਸਃ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੋऽਕਾਮਾਤ੍ ਪਞ੍ਚੈਤੇ ਕਰ੍ਮਹੇਤਵਃ ।। ੩੮੧.
ਤਾਮਸੀ ਕਰਮ ਗਲਤ ਕੰਮ, ਮੋਹ, ਦੁੱਖ, ਡਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਸੀ, ਸਾਤਵਿਕ ਤੇ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ—ਇਹ ਪੰਜ ਕਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ।
ਏਕਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪृਥਗ੍ ਜ੍ਞਾਨ੍ਤੁ ਰਾਜਸਂ । ਅਤਤ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਥਨ੍ਤਾਮਸਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਰ੍ਮਾਕਾਮਾਯ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਂ ।। ੩੮੧.
ਜੋ ਗਿਆਨ ਇਕ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਤਵਿਕ ਹੈ। ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਸੀ ਹੈ। ਜੋ ਅਸਲ ਤੋਂ ਉਲਟ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਮਸੀ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮ ਸਾਤਵਿਕ ਹੈ।
ਕਾਮਾਯ ਰਾਜਸਂ ਕਰ੍ਮ ਮੋਹਾਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਤੁ ਤਾਮਸਂ । ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਸਿਦ੍ਧ੍ਯੋਃ ਸਮਃ ਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੋ ਰਾਜਸੋऽਤ੍ਯਪਿ ।। ੩੮੧.
ਇੱਛਾ ਲਈ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਰਾਜਸੀ ਹੈ, ਮੋਹ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਤਾਮਸੀ ਹੈ। ਜੋ ਕਰਤਾ ਸੁਖ-ਅਸੁਖ ਵਿਚ ਸਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਤਵਿਕ ਹੈ, ਰਾਜਸੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਠੋऽਲਸਸ੍ਤਾਮਸਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾਦਿਧੀਸ਼੍ਚ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੀ । ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਸਾ ਰਾਜਸੀ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਪਰੀਤਾ ਤੁ ਤਾਮਸੀ ।। ੩੮੧.
ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਤੇ ਆਲਸੀ ਤਾਮਸੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਕਰਤਵ ਵੱਲ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਤਵਿਕ ਹਨ। ਜੇ ਕੰਮ ਲਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਜਸੀ; ਜੇ ਉਲਟ ਹੈ, ਤਾਂ ਤਾਮਸੀ।
ਮਨੋਧृਤਿਃ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰੀਤਿਕਾਮੇਤਿ ਰਾਜਸੀ । ਤਾਮਸੀ ਤੁ ਪ੍ਰਸ਼ੋਕਾਦੌ ਸੁਖਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਤਦਨ੍ਤਗਂ ।। ੩੮੧.
ਮਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਸਾਤਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਸੁਖ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਸੀ ਹੈ। ਜੋ ਗ਼ਮ ਆਦਿ ਤੋਂ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਮਸੀ ਹੈ। ਸੁਖ ਸਤ੍ਵ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੁਖਂ ਤਦ੍ਰਾਜਸਞ੍ਚਾਗ੍ਰੇ ਅਨ੍ਤੇ ਦੁਃਖਨ੍ਤੁ ਤਾਮਸਂ । ਅਤਃ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਭੂਤਾਨਾਂ ਯੇਨ ਸਰ੍ਵਮਿਦਨ੍ਤਤਂ ।। ੩੮੧.
ਰਾਜਸੀ ਸੁਖ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿਚ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਤਾਮਸੀ ਸਦਾ ਹੀ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਚਲਣ ਇਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾ ਤਮਭ੍ਯਰ੍ਚ੍ਯ ਵਿष੍ਣੁਂ ਸਿਦ੍ਧਿਞ੍ਚ ਵਿਨ੍ਦਤਿ । ਕਰ੍ਮਣਾ ਮਨਸਾ ਵਾਚਾ ਸਰ੍ਵਾਵਸ੍ਥਾਸੁ ਸਰ੍ਵਦਾ ।। ੩੮੧.
ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ, ਮਨ ਤੇ ਬੋਲ ਰਾਹੀਂ, ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਿਸ੍ਤਮ੍ਭਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਜਗਦ੍ਵਿष੍ਣੁਞ੍ਚ ਵੇਤ੍ਤਿ ਯਃ । ਸਿਦ੍ਧਿਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਭਗਵਦ੍ਭਕ੍ਤੋ ਭਾਗਵਤੋ ਧ੍ਰੁਵਂ ।। ੩੮੧.
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਹ ਦੀ ਟਿੱਪ ਤੱਕ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਭਗਤ ਵਜੋਂ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਯਮਗੀਤਾਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਉਕ੍ਤਾ ਯਾ ਨਾਚਿਕੇਤਸੇ । ਪਠਤਾਂ ਸ਼੍ਰृਣ੍ਵਤਾਂ ਭੁਕ੍ਤ੍ਯੈ ਮੁਕ੍ਤ੍ਯੈ ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥਿਨਾਂ ਸਤਾਂ ।। ੩੮੨.
ਅੱਗ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਯਮ ਦੀ ਗੀਤ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਨਚਿਕੇਤ ਨੂੰ ਦੱਸੀ ਗਈ ਸੀ। ਜੋ ਭਲੇ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਜਾਂ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਸੁਖ ਲਈ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਨਚਾਹੀ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਯਮ ਉਵਾਚ ਆਸਨਂ ਸ਼ਯਨਂ ਯਾਨਪਰਿਧਾਨਗृਹਾਦਿਕਮ੍ । ਵਾਞ੍ਛਤ੍ਯਹੋऽਤਿਮੋਹੇਨ ਸੁਸ੍ਥਿਰਂ ਸ੍ਵਯਮਸ੍ਥਿਰਃ ।। ੩੮੨.
ਯਮ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹਾਏ, ਮਨੁੱਖ ਆਪ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਵੱਡੀ ਭੁਲ੍ਹ ਨਾਲ ਪੱਕੀ ਬੈਠਕ, ਸੌਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਸਵਾਰੀ, ਕੱਪੜੇ, ਘਰ ਆਦਿ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਭੋਗੇष੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਸਤਤਂ ਤਥੈਵਾਤ੍ਮਾਵਲੋਕਨਂ । ਸ਼੍ਰੇਯਃ ਪਰਂ ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਕਪਿਲੋਦ੍ਗੀਤਮੇਵ ਹਿ ।। ੩੮੨.
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਸੁਖ ਭੋਗਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ, ਕਪਿਲ ਨੇ ਗਾਇਆ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵ੍ਵਤ੍ਰ ਸਮਦਰ੍ਸ਼ਿਤ੍ਵਂ ਨਿਰ੍ਮ੍ਮਮਤ੍ਵਮਸਙ੍ਗਤਾ । ਸ਼੍ਰੇਯਃ ਪਰਂ ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਗੀਤਂ ਪਞ੍ਚਸ਼ਿਖੇਨ ਹਿ ।। ੩੮੨.
ਹਰ ਥਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਦੇਖਣਾ, ਮੈਲ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਾ ਤੇ ਲਗਾਵਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿਣਾ—ਇਹੀ, ਪੰਚਸ਼ਿਖ ਨੇ ਗਾਇਆ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਆਗਰ੍ਭਜਨ੍ਮਬਾਲ੍ਯਾਦਿਵਯੋऽਵਸ੍ਥਾਦਿਵੇਦਨਂ । ਸ਼੍ਰੇਯਃ ਪਰਂ ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਗਙ੍ਗਾਵਿष੍ਣੁਪ੍ਰਗੀਤਕਂ ।। ੩੮੨.
ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮ, ਬਚਪਨ ਆਦਿ ਉਮਰਾਂ ਦੀ ਸਮਝ—ਇਹੀ, ਗੰਗਾਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਗਾਇਆ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਆਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕਾਦਿਦੁਃਖਾਨਾਮਾਦ੍ਯਨ੍ਤਾਦਿਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਯਾ । ਸ਼੍ਰੇਯਃ ਪਰਂ ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਜਨਕੋਦ੍ਗੀਤਮੇਵ ਚ ।। ੩੮੨.
ਸਰੀਰਕ ਆਦਿ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਅੰਤ ਤੇ ਕਾਰਨ ਦੀ ਦਵਾਈ—ਇਹੀ, ਜਨਕ ਨੇ ਗਾਇਆ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅਭਿਨ੍ਨਯੋਰ੍ਭੇਦਕਰਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋ ਯਃ ਪਰਾਤ੍ਮਨਃ । ਤਚ੍ਛਾਨ੍ਤਿਪਰਮਂ ਸ਼੍ਰੇਯੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਦ੍ਗੀਤਮੁਦਾਹृਤਂ ।। ੩੮੨.
ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਅਟੁੱਟ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਜੀਵ ਵਿਚ ਵੱਖਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਲਾ ਹੈ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੇ ਗਾਇਆ ਹੈ।
* ਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ਯਤ੍ਕਰ੍ਮ੍ਮ ऋਗ੍ਯਜੁਃਸਾਮਸਂਜ੍ਞਿਤਂ । ਕੁਰੁਤੇ ਸ਼੍ਰੇਯਸੇ ਸਙ੍ਗਾਜ੍ਜੈਗੀषਵ੍ਯੇਣ ਗੀਯਤੇ ।। ੩੮੨.
ਜੋ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਜਾਂ ਸਾਮ ਵਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਚੰਗੇ ਲਈ, ਲਗਾਵਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕਰੇ—ਇਹ ਜੈਗੀਸ਼ਵ ਨੇ ਗਾਇਆ ਹੈ।
ਹਾਨਿਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਵਿਧਿਤ੍ਸਾਨਾਮਾਤ੍ਮਨਃ ਸੁਖਹੈਤੁਕੀ । ਸ਼੍ਰੇਯਃ ਪਰਂ ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਦੇਵਲੋਦ੍ਗੀਤਮੀਰਿਤਂ ।। ੩੮੨.
ਸਾਰੇ ਨਿਯਮਤ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਛੱਡ ਦੇਣਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸੁਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ—ਇਹੀ, ਦੇਵਲ ਨੇ ਗਾਇਆ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
* ਕਾਮਤ੍ਯਾਗਾਤ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਸੁਖਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਪਦਂ । ਕਾਮਿਨਾਂ ਨ ਹਿ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਸਨਕੋਦ੍ਗੀਤਮੇਵ ਤਤ੍ ।। ੩੮੨.
ਇੱਛਾ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਗਿਆਨ, ਸੁਖ ਤੇ ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ ਪਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ—ਇਹੀ ਸਨਕ ਨੇ ਗਾਇਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਞ੍ਚ ਨਿਵृਤ੍ਤਞ੍ਚ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਂ ਕਰ੍ਮਪਰੋऽਵ੍ਰਵੀਤ੍ । ਸ਼੍ਰੇਯਸਾਂ ਸ਼੍ਰੇਯ ਏਤਦ੍ਧਿ ਨੈष੍ਕਰ੍ਮ੍ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਦ੍ਧਰਿਃ ।। ੩੮੨.
ਕਰਮ ਤੇ ਕਰਮ ਛੱਡਣ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਫਰਜ ਦੱਸੇ ਹਨ; ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਿਸ਼ਕਾਮਤਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਹਰੀ ਹੈ।
ਪੁਮਾਂਸ਼੍ਚਾਧਿਗਤਜ੍ਞਾਨੋ ਭੇਦਂ ਨਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸਤ੍ਤਮਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਾ ਵਿष੍ਣੁਸਂਜ੍ਞੇਨ ਪਰਮੇਣਾਵ੍ਯਯੇਨ ਚ । ੩੮੨.
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਫਿਰ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਪਰਮ ਤੇ ਅਟੱਲ ਇੱਕ ਹਨ।
ਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਾਸ੍ਤਿਕ੍ਯਂ ਸੌਭਾਗ੍ਯਂ ਰੂਪਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਤਪਸਾ ਲਭ੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਂ ਮਨਸਾ ਯਦ੍ਯਦਿਚ੍ਛਤਿ ।। ੩੮੨.
ਗਿਆਨ, ਅਨੁਭਵ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਵਧੀਆ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨਾਸ੍ਤਿ ਵਿष੍ਣੁਸਮਨ੍ਧ੍ਯੇਯਂ ਤਪੋ ਨਾਨਸ਼ਨਾਤ੍ਪਰਂ । ਨਾਸ੍ਤ੍ਯਾਰੋਗ੍ਯਸਮਂ ਧਨ੍ਯਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਗਙ੍ਗਾਸਮਾ ਸਰਿਤ੍ ।। ੩੮੨.
ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਵਰਤ ਨਹੀਂ, ਉਪਵਾਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਤਪ ਨਹੀਂ, ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਧਨ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਗੰਗਾ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਦਰਿਆ ਨਹੀਂ।
ਨ ਸੋऽਸ੍ਤਿ ਬਾਨ੍ਧਵਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਵਿष੍ਣੁਂ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਜਗਦ੍ਗੁਰੁਂ । ਅਧਸ਼੍ਚੋਦ੍ਰ੍ਧ੍ਵਂ ਹਰਿਸ਼੍ਚਾਗ੍ਰੇ ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨੋਮੁਖੇ ।। ੩੮੨.
ਵਿਸ਼ਨੂ, ਜੋ ਜਗਤ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਦਾ ਕੋਈ ਸੱਚਾ ਸਾਕ ਨਹੀਂ; ਉੱਤੇ ਤੇ ਹੇਠਾਂ, ਹਰੀ ਹੀ ਸਰੀਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਮਨ ਅੱਗੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਸਂਸ੍ਮਰਨ੍ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਯਸ੍ਤ੍ਯਜੇਤ੍ਸ ਹਰਿਰ੍ਭਵੇਤ੍ । ਯਤ੍ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਯਤਃ ਸਰ੍ਵਂ ਯਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਤਸ੍ਯ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍ ।। ੩੮੨.੧੬ ਅਗ੍ਰਾਹ੍ਯਕਮਨਿਰ੍ਦੇਸ਼੍ਯਂ ਸੁਪ੍ਰਤਿष੍ਠਞ੍ਚ ਯਤ੍ਪਰਂ । ਪਰਾਪਰਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਵਿष੍ਣੁਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਹृਦਿ ਸ੍ਥਿਤਃ ।। ੩੮੨.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—
ਯਜ੍ਞੇਸ਼ਂ ਯਜ੍ਞਪੁਰੁषਂ ਕੇਚਿਦਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਤਤ੍ਪਰਂ । ਕੇਚਿਦ੍ਵਿष੍ਣੁਂ ਹਰਂ ਕੇਚਿਤ੍ ਕੇਚਿਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਮੀਸ਼੍ਵਰਂ ।। ੩੮੨.
ਕੁਝ ਲੋਕ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ, ਯਜਨਾ ਦੇ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪਰਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ, ਕੁਝ ਹਰਾ ਨੂੰ, ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਮਾਲਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਨਾਮਭਿਃ ਕੇਚਿਤ੍ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਂ ਸੋਮਞ੍ਚ ਕਾਲਕਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਿਸ੍ਤਮ੍ਭਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਜਗਦ੍ਵਿष੍ਣੁਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਚ ।। ੩੮੨.
ਕੁਝ ਲੋਕ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਨੂੰ ਪukarਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਸ ਦੇ ਤਣੇ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਸ ਵਿष੍ਣੁਃ ਪਰਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਯਤੋ ਨਾਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਪੁਨਃ । ਸੁਵਰ੍ਣਾਦਿਮਹਾਕਦਾਨਪੁਣ੍ਯਤੀਰ੍ਥਾਵਗਾਹਨੈਃ ।। ੩੮੨.
ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਸੋਨੇ ਆਦਿ ਵੱਡੇ ਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।