ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਮਯਿ ਚਾਨਨ੍ਯਯੋਗੇਨ ਭਕ੍ਤਿਰਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿਣੀ । ਵਿਵਿਕ੍ਤਦੇਸ਼ਸੇਵਿਤ੍ਵਮਰਤਿਰ੍ਜਨਸਂਸਦਿ ।। ੩੮੧.

ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਅਟੱਲ ਭਗਤੀ ਰੱਖਣੀ, ਇਕੱਲੇ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਚੰਗਾ ਲੱਗਣਾ, ਤੇ ਭੀੜ-ਭਾੜ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾ ਹੋਣਾ।

ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਨਿष੍ਠਤ੍ਵਨ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਾਨੁਦਰ੍ਸ਼ਨਂ । ਓਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਮਿਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਜ੍ਞਾਨਂ ਯਦਤੋऽਨ੍ਯਥਾ ।। ੩੮੧.

ਆਤਮਾ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡਿੱਠਾ ਰਹਿਣਾ, ਸੱਚ ਦੀ ਸੋਚ ਕਰਨੀ—ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਹੈ।

ਜ੍ਞੇਯਂ ਯਤ੍ਤਤ੍ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾऽਮृਤਮਸ਼੍ਨੁਤੇ । ਅਨਾਦਿ ਪਰਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨਾਮ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੮੧.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਅਮਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਜੋ ਆਦਿ ਰਹਿਤ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਤ (ਅਸਤੀਤਵ) ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਾਣਿਪਾਦਾਨ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਤੋऽਕ੍ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੋਮੁਖਮ੍ । ਸਰ੍ਵਤਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਮਲ੍ਲੋਕੇ ਸਰ੍ਵਮਾਵृਤ੍ਯ ਤਿष੍ਠਤਿ ।। ੩੮੧.

ਜਿਸਦੇ ਹੱਥ ਤੇ ਪੈਰ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ, ਅੱਖਾਂ, ਸਿਰ ਤੇ ਮੂੰਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨ, ਜਿਸਦੇ ਕੰਨ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਖਲੋਤਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗੁਣਾਭਾਸਂ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦਿਯਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਅਸਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਭृਚ੍ਚੈਵ ਨਿਰ੍ਗੁਣਂ ਗੁਣਭੋਕ੍ਤृ ਚ ।। ੩੮੧.

ਉਹ ਸਾਰੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚੰਬੜਦਾ, ਪਰ ਸਭ ਕੁਝ ਥਾਂਭ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਭੋਗ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਵਿਭਕ੍ਤਞ੍ਚ ਭੂਤੇषੁ ਵਿਭਕ੍ਤਮਿਵ ਚ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਭੂਤਭਰ੍ਤृ ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਗ੍ਰਸਿष੍ਣੁ ਪ੍ਰਭਵਿष੍ਣੁ ਚ ।। ੩੮੧.

ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਟੁੱਟ ਹੈ, ਪਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਥਾਂਭਣ ਵਾਲਾ, ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੋ।

ਜ੍ਯੋਤਿषਾਮਪਿ ਤਜ੍ਜਯੋਤਿਸ੍ਤਮਸਃ ਪਰਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਜ੍ਞਾਨਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਜ੍ਞਾਨਗਮ੍ਯਂ ਹृਦਿ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਘਿष੍ਠਿਤਂ ।। ੩੮੧.

ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

ਧ੍ਯਾਨੇਨਾਤ੍ਮਨਿ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਕੇਚਿਦਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਨਾ । ਅਨ੍ਯੇ ਸਾਙ੍‌ਖ੍ਯੇਨ ਯੋਗੇਨ ਕਰ੍ਮਯੋਗੇਨ ਚਾਪਰੇ ।। ੩੮੧.

ਕੁਝ ਲੋਕ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਸੰਖਿਆ ਰਾਹੀਂ, ਕੁਝ ਜੋਗ ਰਾਹੀਂ, ਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਰਮ ਜੋਗ ਰਾਹੀਂ।

ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵੇਵਮਜਾਨਨ੍ਤੋ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਨ੍ਯੇਭ੍ਯ ਉਪਾਸਤੇ । ਤੇਪਿ ਚਾਸ਼ੁ ਤਰਨ੍ਤ੍ਯੇਵ ਮृਤ੍ਯੁਂ ਸ਼੍ਰੁਤਿਪਰਾਯਣਾਃ ।। ੩੮੧.

ਕੁਝ ਹੋਰ, ਜਿਹੜੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵੀ, ਸੁਣਨ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਜਲਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਸਞ੍ਜਾਯਤੇ ਜ੍ਞਾਨਂ ਰਜਸੋ ਲੋਭ ਏਵ ਚ । ਪ੍ਰਮਾਦਮੋਹੌ ਤਮਸੋ ਭਵਤੋ ਜ੍ਞਾਨਮੇਵ ਚ ।। ੩੮੧.

ਸੱਤਵ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਰਜੋ ਤੋਂ ਲਾਲਚ, ਤੇ ਤਮੋ ਤੋਂ ਭੁੱਲ ਤੇ ਮੋਹ, ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਵੀ।

ਗੁਣਾ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯੇਵ ਯੋऽਵਤਿष੍ਠਤਿ ਨੇਙ੍ਗਤੇ । ਮਾਨਾਵਮਾਨਮਿਤ੍ਰਾਰਿਤੁਲ੍ਯਸ੍ਤ੍ਯਾਗੀ ਸ ਨਿਰ੍ਗੁਣਃ ।। ੩੮੧.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦਾ, ਜੋ ਇੱਜ਼ਤ-ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ, ਮਿੱਤਰ-ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।

ਊਰ੍ਧ੍ਵਮੂਲਮਧਃ ਸ਼ਾਖਮਸ਼੍ਚਤ੍ਥਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰਵ੍ਯਯਂ । ਛਨ੍ਦਾਂਸਿ ਯਸ੍ਯ ਪਰ੍ਣਾਨਿ ਯਸ੍ਤਂ ਵੇਦ ਸ ਵੇਦਵਿਤ੍ ।। ੩੮੧.

ਉਹ ਅਖੰਡ ਪੈੜ ਦਾ ਰੁੱਖ, ਜਿਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਉੱਤੇ ਤੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹੇਠਾਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਵੇਦ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੋ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਵੇਦ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵੌ ਭੂਤਸਰ੍ਗੌ ਲੋਕੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੈਵ ਆਸੁਰ ਏਵ ਚ । ਅਹਿਂਸਾਦਿਃ ਕ੍ਸ਼ਮਾ ਚੈਵ ਦੈਵੀਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਤੋ ਨृਣਾਂ ।। ੩੮੧.

ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵ ਹਨ: ਇਕ ਦੈਵੀ ਤੇ ਦੂਜੇ ਅਸੁਰੀ। ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਆਦਿ ਗੁਣ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਦੈਵੀ ਦੌਲਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਨ ਸ਼ੌਚਂ ਨਾਪਿ ਵਾਚਾਰੋ ਹ੍ਯਾਸੁਰੀਸਮ੍ਪਦੋਦ੍ਭਵਃ । ਨਰਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਕ੍ਰੋਧਕੋਭਕਾਮਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਰਯਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ ।। ੩੮੧.

ਅਸੁਰੀ ਦੌਲਤ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਨਾ ਤਾਂ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਵਿਹਾਰ। ਨਰਕ ਵਾਂਗ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲਾਲਚ ਤੇ ਵਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਛੱਡ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਦੁਃਖਸ਼ੋਕਾਮਯਾਯਾਨ੍ਨਂ ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਰੂਕ੍ਸ਼ਨ੍ਤੁ ਰਾਜਸਂ । ਅਮੇਧ੍ਯੋਚ੍ਛਿष੍ਟਪੂਤ੍ਯਨ੍ਨਂ ਤਾਮਸਂ ਨੀਰਸਾਦਿਕਂ ।। ੩੮੧.

ਜੋ ਖਾਣਾ ਦੁੱਖ, ਗ਼ਮ ਤੇ ਰੋਗ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਤਿੱਖਾ ਜਾਂ ਕਰਕਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਸੀ ਹੈ। ਜੋ ਅਪਵਿੱਤਰ, ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਸੁਆਦ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਮਸੀ ਹੈ।

ਯष੍ਟਵ੍ਯੋ ਵਿਧਿਨਾ ਯਜ੍ਞੋ ਨਿष੍ਕਾਮਾਯ ਸ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਃ । ਯਜ੍ਞਃ ਫਲਾਯ ਦਮ੍ਭਾਤ੍ਮੀ ਰਾਜਸਸ੍ਤਾਮਸਃ ਕ੍ਰਤੁਃ ।। ੩੮੧.

ਜੋ ਯਗ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਤਵਿਕ ਹੈ। ਜੋ ਫਲ ਲਈ ਜਾਂ ਦਿਖਾਵੇ ਵਾਸਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਸੀ ਜਾਂ ਤਾਮਸੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਮਨ੍ਤ੍ਰਾਦਿਵਿਧ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਤਪਃ ਸ਼ਾਰੀਰਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਦੇਵਾਦਿਪੂਜਾऽਹਿਂਸਾਦਿ ਵਾਙ੍‌ਮਯਂ ਤਪ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੮੧.

ਜੋ ਤਪ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੀਰਕ ਤਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਅਹਿੰਸਾ ਆਦਿ, ਇਹ ਵਚਨ ਤਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਨੁਦ੍ਧੇਗਕਰਂ ਵਾਕ੍ਯਂ ਸਤ੍ਯਂ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਸਜ੍ਜਪਃ । ਮਾਨਸਂ ਚਿਤ੍ਤਸਂਸ਼ੁਦ੍ਧੇਰ੍ਮੌਨਮਾਤ੍ਮਵਿਨਿਗ੍ਰਹਃ ।। ੩੮੧.

ਜੋ ਬੋਲ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨਾ ਕਰਨ, ਸੱਚੇ ਹੋਣ, ਪਾਠ ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਹੋਣ—ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਤਪ ਹਨ। ਚੁੱਪ ਰਹਿਣਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣਾ ਵੀ ਚਿੱਤ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਹੈ।

ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਞ੍ਚ ਤਪੋऽਕਾਮਂ ਫ੍ਲਾਦ੍ਯਰ੍ਥਨ੍ਤੁ ਰਾਜਸਂ । ਤਾਮਸਂ ਪਰਪੀੜਾਯੈ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਂ ਦਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੮੧.

ਜੋ ਤਪ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਤਵਿਕ ਹੈ। ਜੋ ਫਲ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਸੀ ਹੈ। ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਮਸੀ ਹੈ। ਸਾਤਵਿਕ ਦਾਨ ਹੀ ਸੱਚਾ ਦਾਨ ਹੈ।

ਦੇਸ਼ਾਦੌ ਚੈਵ ਦਾਤਵ੍ਯਮੁਪਕਾਰਾਯ ਰਾਜਸਂ । ਅਦੇਸ਼ਾਦਾਵਵਜ੍ਞਾਤਂ ਤਾਮਸਂ ਦਾਨਮੀਰਿਤਂ ।। ੩੮੧.

ਜੋ ਦਾਨ ਠੀਕ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਤੇ, ਭਲੇ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਸੀ ਹੈ। ਜੋ ਗਲਤ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਤੇ, ਬੇਅਦਬੀ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਮਸੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਓਂਤਤ੍ਸਦਿਤਿ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਯਜ੍ਞਦਾਨਾਦਿਕਂ ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਭੁਕ੍ਤਿਮੁਕ੍ਤਿਪ੍ਰਦਂ ਨृਣਂ ।। ੩੮੧.

“ਓਂ, ਤਤ, ਸਤ”—ਇਹ ਤਿੰਨ ਨਾਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯਗ, ਦਾਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਅਨਿष੍ਟਮਿष੍ਟਂ ਮਿਸ਼ਞ੍ਚ ਤ੍ਰਿਵਿਂਧਂ ਕਰ੍ਮਣਃ ਫਲਂ । ਭਵਤ੍ਯਤ੍ਯਾਗਿਨਾਂ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਨ ਤੁ ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਿਨਾਂ ਕ੍ਕਚਿਤ੍ ।। ੩੮੧.

ਮੰਦੇ, ਚੰਗੇ ਤੇ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਹਨ, ਜੋ ਤਿਆਗ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸੰਨਿਆਸੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।

ਤਾਮਸਃ ਕਰ੍ਮਸਂਯੋਗਾਤ੍ ਮੋਹਾਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਭਯਾਦਿਕਾਤ੍ । ਰਾਜਸਃ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੋऽਕਾਮਾਤ੍ ਪਞ੍ਚੈਤੇ ਕਰ੍ਮਹੇਤਵਃ ।। ੩੮੧.

ਤਾਮਸੀ ਕਰਮ ਗਲਤ ਕੰਮ, ਮੋਹ, ਦੁੱਖ, ਡਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਸੀ, ਸਾਤਵਿਕ ਤੇ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ—ਇਹ ਪੰਜ ਕਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ।

ਏਕਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪृਥਗ੍‌ ਜ੍ਞਾਨ੍ਤੁ ਰਾਜਸਂ । ਅਤਤ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਥਨ੍ਤਾਮਸਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਰ੍ਮਾਕਾਮਾਯ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਂ ।। ੩੮੧.

ਜੋ ਗਿਆਨ ਇਕ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਤਵਿਕ ਹੈ। ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਸੀ ਹੈ। ਜੋ ਅਸਲ ਤੋਂ ਉਲਟ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਮਸੀ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮ ਸਾਤਵਿਕ ਹੈ।

ਕਾਮਾਯ ਰਾਜਸਂ ਕਰ੍ਮ ਮੋਹਾਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਤੁ ਤਾਮਸਂ । ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਸਿਦ੍ਧ੍ਯੋਃ ਸਮਃ ਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੋ ਰਾਜਸੋऽਤ੍ਯਪਿ ।। ੩੮੧.

ਇੱਛਾ ਲਈ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਰਾਜਸੀ ਹੈ, ਮੋਹ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਤਾਮਸੀ ਹੈ। ਜੋ ਕਰਤਾ ਸੁਖ-ਅਸੁਖ ਵਿਚ ਸਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਤਵਿਕ ਹੈ, ਰਾਜਸੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਠੋऽਲਸਸ੍ਤਾਮਸਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾਦਿਧੀਸ਼੍ਚ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੀ । ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਸਾ ਰਾਜਸੀ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਪਰੀਤਾ ਤੁ ਤਾਮਸੀ ।। ੩੮੧.

ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਤੇ ਆਲਸੀ ਤਾਮਸੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਕਰਤਵ ਵੱਲ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਤਵਿਕ ਹਨ। ਜੇ ਕੰਮ ਲਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਜਸੀ; ਜੇ ਉਲਟ ਹੈ, ਤਾਂ ਤਾਮਸੀ।

ਮਨੋਧृਤਿਃ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰੀਤਿਕਾਮੇਤਿ ਰਾਜਸੀ । ਤਾਮਸੀ ਤੁ ਪ੍ਰਸ਼ੋਕਾਦੌ ਸੁਖਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਤਦਨ੍ਤਗਂ ।। ੩੮੧.

ਮਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਸਾਤਵਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਸੁਖ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਸੀ ਹੈ। ਜੋ ਗ਼ਮ ਆਦਿ ਤੋਂ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਮਸੀ ਹੈ। ਸੁਖ ਸਤ੍ਵ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੁਖਂ ਤਦ੍ਰਾਜਸਞ੍ਚਾਗ੍ਰੇ ਅਨ੍ਤੇ ਦੁਃਖਨ੍ਤੁ ਤਾਮਸਂ । ਅਤਃ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਭੂਤਾਨਾਂ ਯੇਨ ਸਰ੍ਵਮਿਦਨ੍ਤਤਂ ।। ੩੮੧.

ਰਾਜਸੀ ਸੁਖ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿਚ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਤਾਮਸੀ ਸਦਾ ਹੀ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਚਲਣ ਇਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾ ਤਮਭ੍ਯਰ੍ਚ੍ਯ ਵਿष੍ਣੁਂ ਸਿਦ੍ਧਿਞ੍ਚ ਵਿਨ੍ਦਤਿ । ਕਰ੍ਮਣਾ ਮਨਸਾ ਵਾਚਾ ਸਰ੍ਵਾਵਸ੍ਥਾਸੁ ਸਰ੍ਵਦਾ ।। ੩੮੧.

ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ, ਮਨ ਤੇ ਬੋਲ ਰਾਹੀਂ, ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ।