ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਭੂਤਭਾਵੋਦ੍ਭਵਕਰੋ ਵਿਸਰ੍ਗਃ ਕਰ੍ਮਸਂਜ੍ਞਿਤਃ । ਅਧਿਭੂਤਂ ਕ੍ਸ਼ਰੋ ਭਾਵਃ ਪੁਰੁषਸ਼੍ਚਾਧਿਦੈਵਤਂ ।। ੩੮੧.

ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਕਰਮ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਸਵੰਤ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰ 'ਅਧਿਭੂਤ' ਹੈ, ਤੇ ਮਨੁੱਖ 'ਅਧਿਦੈਵ' ਹੈ।

ਅਧਿਯਜ੍ਞੋਹਮੇਵਾਤ੍ਰ ਦੇਹੇ ਦੇਹਭृਤਾਂ ਵਰ । ਅਨ੍ਤਕਾਲੇ ਸ੍ਮਰਨ੍ਮਾਞ੍ਚ ਮਦ੍ਭਾਵਂ ਯਾਤ੍ਯਸਂਸ਼ਯਃ ।। ੩੮੧.

ਹੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਮੈਂ ਹੀ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਯਜਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹਾਂ। ਜੇੜਾ ਆਖਰੀ ਵੇਲੇ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮੇਰੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਯਂ ਯਂ ਭਾਵਂ ਸ੍ਮਾਰਨ੍ਨਨ੍ਤੇ ਤ੍ਯਜੇਦ੍ਦੇਹਨ੍ਤਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ । ਪ੍ਰਾਣਂ ਨ੍ਯਸ੍ਯ ਭ੍ਰੁਵੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਅਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਮਤ੍ਪਰਮ੍ ।। ੩੮੧.

ਜੋ ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ ਜਿਸ ਭਾਵ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਸਰੀਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਵਸਥਾ ਉਹ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਖਰੀ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਭਰੂ-ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਓਮਿਤ੍ਯੇਕਾਕ੍ਸ਼ਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਵਦਨ੍ ਦੇਹਂ ਤ੍ਯਜਨ੍ਤਥਾ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਿਸ੍ਤਮ੍ਭਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਮਮ ਵਿਭੂਤਯਃ ।। ੩੮੧.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ 'ਓਮ' ਇਕ ਅੱਖਰ ਉਚਾਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਹ ਦੇ ਤਿਨਕੇ ਤੱਕ, ਸਾਰੇ ਹੀ ਮੇਰੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਮਨ੍ਤਸ਼੍ਚੋਰ੍ਜਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਮਮਾਂਸ਼ਾਃ ਪ੍ਰਾਣਿਨਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਅਹਮੇਕੋ ਵਿਸ਼੍ਵਰੁਪ ਇਤਿ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੮੧.

ਸਾਰੇ ਹੀ ਧਨਵਾਨ ਤੇ ਉੱਚੇ ਜੀਵ ਮੇਰੇ ਹੀ ਹਿੱਸੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਹੜਾ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਹੀ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਰੂਪ ਹਾਂ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਯੋ ਵੇਤ੍ਤਿ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਸ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਃ । ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਕ੍ਸ਼ਏਤ੍ਰਜ੍ਞਯੋਰ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਯਤ੍ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਮਤਂ ਮਮ ।। ੩੮੧.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਖੇਤ ਸਮਝ ਕੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖੇਤ ਦਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੇਤ ਤੇ ਉਸਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਸੂਝ, ਇਹੀ ਮੇਰੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਹੈ।

ਇਚ੍ਛਾ ਦ੍ਵੇषਃ ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਂ ਸਙ੍ਘਾਤਸ਼੍ਚੇਤਨਾ ਧृਤਿਃ । ਏਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਸਮਾਸੇਨ ਸਵਿਕਾਰਮੁਦਾਹृਤਮ੍ ।। ੩੮੧.

ਇੱਛਾ, ਵੈਰ, ਸੁਖ, ਦੁੱਖ, ਸਰੀਰ ਦਾ ਜੋੜ, ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਹੌਸਲਾ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਸਮੇਤ, ਖੇਤ (ਸਰੀਰ) ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅਮਾਨਿਤ੍ਵਮਦਮ੍ਭਿਤ੍ਵਮਹਿਸਾ ਕ੍ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰਾਰ੍ਜਵਂ । ਆਚਾਰ੍ਯੋਪਾਸਨਂ ਸ਼ੌਚਂ ਸ੍ਥੌਰ੍ਯ੍ਯਮਾਤ੍ਮਵਿਨਿਗ੍ਰਹਃ ।। ੩੮੧.

ਨਿਮਰਤਾ, ਦਿਖਾਵਾ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਅਹਿੰਸਾ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਸਿੱਧਾ ਸੁਭਾਉ, ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਸੁੱਚਤਾ, ਡੋਲ੍ਹ ਨਾ ਹੋਣਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣਾ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇषੁ ਵੈਰਾਗ੍ਯਮਨਹਙ੍ਕਾਰ ਏਵ ਚ । ਜਨ੍ਮਮृਤ੍ਯੁਜਰਾਵ੍ਯਾਧਿਦੁਃਖਦੋषਾਨੁਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ।। ੩੮੧.

ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ, ਅਹੰਕਾਰ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਤੇ ਜਨਮ, ਮੌਤ, ਬੁੱਢਾਪਾ, ਰੋਗ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸੋਚਣਾ।

ਆਸਕ੍ਤਿਰਨਭਿष੍ਵਙ੍ਗਃ ਪੁਤ੍ਰਦਾਰਗृਹਾਦਿषੁ । ਨਿਤ੍ਯਞ੍ਚ ਸਮਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਿष੍ਟਾਨਿष੍ਟੋਪਪਤ੍ਤਿषੁ ।। ੩੮੧.

ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਘਰ ਆਦਿਕ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਚੰਬੜ ਨਾ ਜਾਣਾ, ਤੇ ਚੰਗੀਆਂ-ਮਾੜੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰੱਖਣਾ।

ਮਯਿ ਚਾਨਨ੍ਯਯੋਗੇਨ ਭਕ੍ਤਿਰਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿਣੀ । ਵਿਵਿਕ੍ਤਦੇਸ਼ਸੇਵਿਤ੍ਵਮਰਤਿਰ੍ਜਨਸਂਸਦਿ ।। ੩੮੧.

ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਅਟੱਲ ਭਗਤੀ ਰੱਖਣੀ, ਇਕੱਲੇ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਚੰਗਾ ਲੱਗਣਾ, ਤੇ ਭੀੜ-ਭਾੜ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾ ਹੋਣਾ।

ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਨਿष੍ਠਤ੍ਵਨ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਾਨੁਦਰ੍ਸ਼ਨਂ । ਓਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਮਿਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਜ੍ਞਾਨਂ ਯਦਤੋऽਨ੍ਯਥਾ ।। ੩੮੧.

ਆਤਮਾ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡਿੱਠਾ ਰਹਿਣਾ, ਸੱਚ ਦੀ ਸੋਚ ਕਰਨੀ—ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਹੈ।

ਜ੍ਞੇਯਂ ਯਤ੍ਤਤ੍ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾऽਮृਤਮਸ਼੍ਨੁਤੇ । ਅਨਾਦਿ ਪਰਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨਾਮ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੮੧.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਅਮਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਜੋ ਆਦਿ ਰਹਿਤ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਤ (ਅਸਤੀਤਵ) ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਾਣਿਪਾਦਾਨ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਤੋऽਕ੍ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੋਮੁਖਮ੍ । ਸਰ੍ਵਤਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਮਲ੍ਲੋਕੇ ਸਰ੍ਵਮਾਵृਤ੍ਯ ਤਿष੍ਠਤਿ ।। ੩੮੧.

ਜਿਸਦੇ ਹੱਥ ਤੇ ਪੈਰ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ, ਅੱਖਾਂ, ਸਿਰ ਤੇ ਮੂੰਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨ, ਜਿਸਦੇ ਕੰਨ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਖਲੋਤਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗੁਣਾਭਾਸਂ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦਿਯਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਅਸਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਭृਚ੍ਚੈਵ ਨਿਰ੍ਗੁਣਂ ਗੁਣਭੋਕ੍ਤृ ਚ ।। ੩੮੧.

ਉਹ ਸਾਰੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚੰਬੜਦਾ, ਪਰ ਸਭ ਕੁਝ ਥਾਂਭ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਭੋਗ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਵਿਭਕ੍ਤਞ੍ਚ ਭੂਤੇषੁ ਵਿਭਕ੍ਤਮਿਵ ਚ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਭੂਤਭਰ੍ਤृ ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਗ੍ਰਸਿष੍ਣੁ ਪ੍ਰਭਵਿष੍ਣੁ ਚ ।। ੩੮੧.

ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਟੁੱਟ ਹੈ, ਪਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਥਾਂਭਣ ਵਾਲਾ, ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੋ।

ਜ੍ਯੋਤਿषਾਮਪਿ ਤਜ੍ਜਯੋਤਿਸ੍ਤਮਸਃ ਪਰਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਜ੍ਞਾਨਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਜ੍ਞਾਨਗਮ੍ਯਂ ਹृਦਿ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਘਿष੍ਠਿਤਂ ।। ੩੮੧.

ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

ਧ੍ਯਾਨੇਨਾਤ੍ਮਨਿ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਕੇਚਿਦਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਨਾ । ਅਨ੍ਯੇ ਸਾਙ੍‌ਖ੍ਯੇਨ ਯੋਗੇਨ ਕਰ੍ਮਯੋਗੇਨ ਚਾਪਰੇ ।। ੩੮੧.

ਕੁਝ ਲੋਕ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਸੰਖਿਆ ਰਾਹੀਂ, ਕੁਝ ਜੋਗ ਰਾਹੀਂ, ਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਰਮ ਜੋਗ ਰਾਹੀਂ।

ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵੇਵਮਜਾਨਨ੍ਤੋ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਨ੍ਯੇਭ੍ਯ ਉਪਾਸਤੇ । ਤੇਪਿ ਚਾਸ਼ੁ ਤਰਨ੍ਤ੍ਯੇਵ ਮृਤ੍ਯੁਂ ਸ਼੍ਰੁਤਿਪਰਾਯਣਾਃ ।। ੩੮੧.

ਕੁਝ ਹੋਰ, ਜਿਹੜੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵੀ, ਸੁਣਨ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਜਲਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਸਞ੍ਜਾਯਤੇ ਜ੍ਞਾਨਂ ਰਜਸੋ ਲੋਭ ਏਵ ਚ । ਪ੍ਰਮਾਦਮੋਹੌ ਤਮਸੋ ਭਵਤੋ ਜ੍ਞਾਨਮੇਵ ਚ ।। ੩੮੧.

ਸੱਤਵ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਰਜੋ ਤੋਂ ਲਾਲਚ, ਤੇ ਤਮੋ ਤੋਂ ਭੁੱਲ ਤੇ ਮੋਹ, ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਵੀ।

ਗੁਣਾ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯੇਵ ਯੋऽਵਤਿष੍ਠਤਿ ਨੇਙ੍ਗਤੇ । ਮਾਨਾਵਮਾਨਮਿਤ੍ਰਾਰਿਤੁਲ੍ਯਸ੍ਤ੍ਯਾਗੀ ਸ ਨਿਰ੍ਗੁਣਃ ।। ੩੮੧.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦਾ, ਜੋ ਇੱਜ਼ਤ-ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ, ਮਿੱਤਰ-ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।

ਊਰ੍ਧ੍ਵਮੂਲਮਧਃ ਸ਼ਾਖਮਸ਼੍ਚਤ੍ਥਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰਵ੍ਯਯਂ । ਛਨ੍ਦਾਂਸਿ ਯਸ੍ਯ ਪਰ੍ਣਾਨਿ ਯਸ੍ਤਂ ਵੇਦ ਸ ਵੇਦਵਿਤ੍ ।। ੩੮੧.

ਉਹ ਅਖੰਡ ਪੈੜ ਦਾ ਰੁੱਖ, ਜਿਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਉੱਤੇ ਤੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹੇਠਾਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਵੇਦ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੋ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਵੇਦ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵੌ ਭੂਤਸਰ੍ਗੌ ਲੋਕੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੈਵ ਆਸੁਰ ਏਵ ਚ । ਅਹਿਂਸਾਦਿਃ ਕ੍ਸ਼ਮਾ ਚੈਵ ਦੈਵੀਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਤੋ ਨृਣਾਂ ।। ੩੮੧.

ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵ ਹਨ: ਇਕ ਦੈਵੀ ਤੇ ਦੂਜੇ ਅਸੁਰੀ। ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਆਦਿ ਗੁਣ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਦੈਵੀ ਦੌਲਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਨ ਸ਼ੌਚਂ ਨਾਪਿ ਵਾਚਾਰੋ ਹ੍ਯਾਸੁਰੀਸਮ੍ਪਦੋਦ੍ਭਵਃ । ਨਰਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਕ੍ਰੋਧਕੋਭਕਾਮਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਰਯਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ ।। ੩੮੧.

ਅਸੁਰੀ ਦੌਲਤ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਨਾ ਤਾਂ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਵਿਹਾਰ। ਨਰਕ ਵਾਂਗ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲਾਲਚ ਤੇ ਵਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਛੱਡ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਦੁਃਖਸ਼ੋਕਾਮਯਾਯਾਨ੍ਨਂ ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਰੂਕ੍ਸ਼ਨ੍ਤੁ ਰਾਜਸਂ । ਅਮੇਧ੍ਯੋਚ੍ਛਿष੍ਟਪੂਤ੍ਯਨ੍ਨਂ ਤਾਮਸਂ ਨੀਰਸਾਦਿਕਂ ।। ੩੮੧.

ਜੋ ਖਾਣਾ ਦੁੱਖ, ਗ਼ਮ ਤੇ ਰੋਗ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਤਿੱਖਾ ਜਾਂ ਕਰਕਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਸੀ ਹੈ। ਜੋ ਅਪਵਿੱਤਰ, ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਸੁਆਦ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਮਸੀ ਹੈ।

ਯष੍ਟਵ੍ਯੋ ਵਿਧਿਨਾ ਯਜ੍ਞੋ ਨਿष੍ਕਾਮਾਯ ਸ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਃ । ਯਜ੍ਞਃ ਫਲਾਯ ਦਮ੍ਭਾਤ੍ਮੀ ਰਾਜਸਸ੍ਤਾਮਸਃ ਕ੍ਰਤੁਃ ।। ੩੮੧.

ਜੋ ਯਗ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਤਵਿਕ ਹੈ। ਜੋ ਫਲ ਲਈ ਜਾਂ ਦਿਖਾਵੇ ਵਾਸਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਸੀ ਜਾਂ ਤਾਮਸੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਮਨ੍ਤ੍ਰਾਦਿਵਿਧ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਤਪਃ ਸ਼ਾਰੀਰਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਦੇਵਾਦਿਪੂਜਾऽਹਿਂਸਾਦਿ ਵਾਙ੍‌ਮਯਂ ਤਪ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੮੧.

ਜੋ ਤਪ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੀਰਕ ਤਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਅਹਿੰਸਾ ਆਦਿ, ਇਹ ਵਚਨ ਤਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਨੁਦ੍ਧੇਗਕਰਂ ਵਾਕ੍ਯਂ ਸਤ੍ਯਂ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਸਜ੍ਜਪਃ । ਮਾਨਸਂ ਚਿਤ੍ਤਸਂਸ਼ੁਦ੍ਧੇਰ੍ਮੌਨਮਾਤ੍ਮਵਿਨਿਗ੍ਰਹਃ ।। ੩੮੧.

ਜੋ ਬੋਲ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨਾ ਕਰਨ, ਸੱਚੇ ਹੋਣ, ਪਾਠ ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਹੋਣ—ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਤਪ ਹਨ। ਚੁੱਪ ਰਹਿਣਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣਾ ਵੀ ਚਿੱਤ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਹੈ।

ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਞ੍ਚ ਤਪੋऽਕਾਮਂ ਫ੍ਲਾਦ੍ਯਰ੍ਥਨ੍ਤੁ ਰਾਜਸਂ । ਤਾਮਸਂ ਪਰਪੀੜਾਯੈ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਂ ਦਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੮੧.

ਜੋ ਤਪ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਤਵਿਕ ਹੈ। ਜੋ ਫਲ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਸੀ ਹੈ। ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਮਸੀ ਹੈ। ਸਾਤਵਿਕ ਦਾਨ ਹੀ ਸੱਚਾ ਦਾਨ ਹੈ।