ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਮ੍ਮੋਹਾਤ੍ ਸ੍ਮृਤਿਵਿਭ੍ਰਂਸ਼ੋ ਬੁਦ੍ਧਿਨਾਸ਼ਾਤ੍ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ । ਦੁਃਸਙ੍ਗਹਾਨਿਃ ਸਤ੍ਸਙ੍ਗਾਨ੍ਮੋਕ੍ਸ਼ਕਾਮੀ ਚ ਕਾਮਨੁਤ੍ ।। ੩੮੧.

ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਭਟਕਾਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਭਟਕਾਵ ਤੋਂ ਯਾਦ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਯਾਦ ਭੁੱਲਣ ਨਾਲ ਬੁਧੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਬੁਧੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਖੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾੜੇ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਕਾਮਤ੍ਯਾਗਾਦਾਤ੍ਮਨਿष੍ਠਃ ਸ੍ਥਿਰਪ੍ਰਜ੍ਞਸ੍ਤਦੋਚ੍ਯਤੇ । ਯਾ ਨਿਸ਼ਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਤਸ੍ਯਾਂ ਜਾਗਰ੍ਤਿ ਸਂਯਮੀ ।। ੩੮੧.

ਜੋ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਕੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਢਿੱਠ ਬੁਧੀ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਰਾਤ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮੀ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਯਸ੍ਯਾਂ ਜਾਗ੍ਰਤਿ ਭੂਤਾਨਿ ਸਾ ਨਿਸ਼ਾ ਪਸ਼੍ਯਤੋ ਮੁਨੇਃ । ਆਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵ ਚ ਸਨ੍ਤੁष੍ਟਸ੍ਤਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ।। ੩੮੧.

ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਜਾਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਸ ਮੂਨਿ ਲਈ ਜੋ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

ਨੈਵ ਤਸ੍ਯ ਕृਤੇ ਨਾਰ੍ਥੋ ਨਾਕृਤੇ ਨੇਹ ਕਸ਼੍ਚਨ । ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਤ੍ਤੁ ਮਹਾਵਾਹੋ ਗੁਣਕਰ੍ਮਵਿਭਾਗਯੋਃ ।। ੩੮੧.

ਉਸ ਲਈ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਮਹਾਂਬਾਹੂ, ਜੋ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣ ਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।

ਗੁਣਾ ਗੁਣੇषੁ ਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਇਤਿ ਮਤ੍ਵਾ ਨ ਸਜ੍ਜਤੇ । ਸਰ੍ਵਂ ਜ੍ਞਾਨਪ੍ਲਵੇਨੈਵ ਵृਜਿਨਂ ਸਨ੍ਤਰਿष੍ਯਤਿ ।। ੩੮੧.

ਜੋ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਣ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੁੜਦਾ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨ ਦੀ ਨੌਕ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੁਖਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜ੍ਞਾਨਾਗ੍ਨਿਃ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਾਣਿ ਭਸ੍ਮਸਾਤ੍ ਕੁਰੁਤੇऽਰ੍ਜੁਨ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯਾਧਾਯ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਸਙ੍ਗਨ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਕਰੋਤਿ ਯਃ ।। ੩੮੧.

ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸੁਆਹ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਅਰਜੁਨ। ਜੋ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਲਗਾਵ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਨਹੀਂ।

ਲਿਪ੍ਯਤੇ ਨ ਸ ਪਾਪੇਨ ਪਦ੍ਮਪਤ੍ਰਮਿਵਾਮ੍ਭਸਾ । ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਚਾਤ੍ਮਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਿ ਚਾਤ੍ਮਨਿ ।। ੩੮੧.

ਉਹ ਪਾਪ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਪੱਤਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ।

ਨ ਹਿ ਕਲ੍ਯਾਣਕृਤਂ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍‌ਦੁਰ੍ਗਤਿਂ ਤਾਤ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਦੇਵੀ ਹ੍ਯੇषਾ ਗੁਣਮਯੀ ਮਮ ਮਾਯਾ ਦੁਰਤ੍ਯਯਾ ।। ੩੮੧.

ਕੋਈ ਵੀ ਨੇਕ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਦੇ ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਪਿਆਰੇ। ਮੇਰੀ ਇਹ ਦਿਵੀ ਮਾਇਆ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਔਖੀ ਹੈ।

ਮਾਮੇਵ ਯੇ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਮਾਯਾਮੇਤਾਨ੍ਤਰਨ੍ਤਿ ਤੇ । ਆਰ੍ਤ੍ਤੋ ਜਿਜ੍ਞਾਸੁਰਰ੍ਥਾਰ੍ਥੀ ਜ੍ਞਾਨੀ ਚ ਭਰਤਰ੍षਭ ।। ੩੮੧.

ਪਰ ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਭਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਦੁਖੀ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ ਭਜਨ੍ਤੇ ਮਾਂ ਜ੍ਞਾਨੀ ਚੈਕਤ੍ਵਮਾਸ੍ਥਿਤਃ । ਅਕ੍ਸ਼ਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਮਂ ਸ੍ਵਭਾਵੋऽਧ੍ਯਾਤ੍ਮਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੮੧.

ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੋਕ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਗਿਆਨੀ, ਜੋ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਜੋ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਭਾਵ ਆਤਮਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਭੂਤਭਾਵੋਦ੍ਭਵਕਰੋ ਵਿਸਰ੍ਗਃ ਕਰ੍ਮਸਂਜ੍ਞਿਤਃ । ਅਧਿਭੂਤਂ ਕ੍ਸ਼ਰੋ ਭਾਵਃ ਪੁਰੁषਸ਼੍ਚਾਧਿਦੈਵਤਂ ।। ੩੮੧.

ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਕਰਮ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਸਵੰਤ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰ 'ਅਧਿਭੂਤ' ਹੈ, ਤੇ ਮਨੁੱਖ 'ਅਧਿਦੈਵ' ਹੈ।

ਅਧਿਯਜ੍ਞੋਹਮੇਵਾਤ੍ਰ ਦੇਹੇ ਦੇਹਭृਤਾਂ ਵਰ । ਅਨ੍ਤਕਾਲੇ ਸ੍ਮਰਨ੍ਮਾਞ੍ਚ ਮਦ੍ਭਾਵਂ ਯਾਤ੍ਯਸਂਸ਼ਯਃ ।। ੩੮੧.

ਹੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਮੈਂ ਹੀ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਯਜਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹਾਂ। ਜੇੜਾ ਆਖਰੀ ਵੇਲੇ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮੇਰੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਯਂ ਯਂ ਭਾਵਂ ਸ੍ਮਾਰਨ੍ਨਨ੍ਤੇ ਤ੍ਯਜੇਦ੍ਦੇਹਨ੍ਤਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ । ਪ੍ਰਾਣਂ ਨ੍ਯਸ੍ਯ ਭ੍ਰੁਵੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਅਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਮਤ੍ਪਰਮ੍ ।। ੩੮੧.

ਜੋ ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ ਜਿਸ ਭਾਵ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਸਰੀਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਵਸਥਾ ਉਹ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਖਰੀ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਭਰੂ-ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਓਮਿਤ੍ਯੇਕਾਕ੍ਸ਼ਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਵਦਨ੍ ਦੇਹਂ ਤ੍ਯਜਨ੍ਤਥਾ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਿਸ੍ਤਮ੍ਭਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਮਮ ਵਿਭੂਤਯਃ ।। ੩੮੧.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ 'ਓਮ' ਇਕ ਅੱਖਰ ਉਚਾਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਹ ਦੇ ਤਿਨਕੇ ਤੱਕ, ਸਾਰੇ ਹੀ ਮੇਰੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਮਨ੍ਤਸ਼੍ਚੋਰ੍ਜਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਮਮਾਂਸ਼ਾਃ ਪ੍ਰਾਣਿਨਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਅਹਮੇਕੋ ਵਿਸ਼੍ਵਰੁਪ ਇਤਿ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੮੧.

ਸਾਰੇ ਹੀ ਧਨਵਾਨ ਤੇ ਉੱਚੇ ਜੀਵ ਮੇਰੇ ਹੀ ਹਿੱਸੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਹੜਾ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਹੀ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਰੂਪ ਹਾਂ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਯੋ ਵੇਤ੍ਤਿ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਸ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਃ । ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਕ੍ਸ਼ਏਤ੍ਰਜ੍ਞਯੋਰ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਯਤ੍ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਮਤਂ ਮਮ ।। ੩੮੧.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਖੇਤ ਸਮਝ ਕੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖੇਤ ਦਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੇਤ ਤੇ ਉਸਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਸੂਝ, ਇਹੀ ਮੇਰੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਹੈ।

ਇਚ੍ਛਾ ਦ੍ਵੇषਃ ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਂ ਸਙ੍ਘਾਤਸ਼੍ਚੇਤਨਾ ਧृਤਿਃ । ਏਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਸਮਾਸੇਨ ਸਵਿਕਾਰਮੁਦਾਹृਤਮ੍ ।। ੩੮੧.

ਇੱਛਾ, ਵੈਰ, ਸੁਖ, ਦੁੱਖ, ਸਰੀਰ ਦਾ ਜੋੜ, ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਹੌਸਲਾ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਸਮੇਤ, ਖੇਤ (ਸਰੀਰ) ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅਮਾਨਿਤ੍ਵਮਦਮ੍ਭਿਤ੍ਵਮਹਿਸਾ ਕ੍ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰਾਰ੍ਜਵਂ । ਆਚਾਰ੍ਯੋਪਾਸਨਂ ਸ਼ੌਚਂ ਸ੍ਥੌਰ੍ਯ੍ਯਮਾਤ੍ਮਵਿਨਿਗ੍ਰਹਃ ।। ੩੮੧.

ਨਿਮਰਤਾ, ਦਿਖਾਵਾ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਅਹਿੰਸਾ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਸਿੱਧਾ ਸੁਭਾਉ, ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਸੁੱਚਤਾ, ਡੋਲ੍ਹ ਨਾ ਹੋਣਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣਾ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇषੁ ਵੈਰਾਗ੍ਯਮਨਹਙ੍ਕਾਰ ਏਵ ਚ । ਜਨ੍ਮਮृਤ੍ਯੁਜਰਾਵ੍ਯਾਧਿਦੁਃਖਦੋषਾਨੁਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ।। ੩੮੧.

ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ, ਅਹੰਕਾਰ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਤੇ ਜਨਮ, ਮੌਤ, ਬੁੱਢਾਪਾ, ਰੋਗ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸੋਚਣਾ।

ਆਸਕ੍ਤਿਰਨਭਿष੍ਵਙ੍ਗਃ ਪੁਤ੍ਰਦਾਰਗृਹਾਦਿषੁ । ਨਿਤ੍ਯਞ੍ਚ ਸਮਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਿष੍ਟਾਨਿष੍ਟੋਪਪਤ੍ਤਿषੁ ।। ੩੮੧.

ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਘਰ ਆਦਿਕ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਚੰਬੜ ਨਾ ਜਾਣਾ, ਤੇ ਚੰਗੀਆਂ-ਮਾੜੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰੱਖਣਾ।

ਮਯਿ ਚਾਨਨ੍ਯਯੋਗੇਨ ਭਕ੍ਤਿਰਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿਣੀ । ਵਿਵਿਕ੍ਤਦੇਸ਼ਸੇਵਿਤ੍ਵਮਰਤਿਰ੍ਜਨਸਂਸਦਿ ।। ੩੮੧.

ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਅਟੱਲ ਭਗਤੀ ਰੱਖਣੀ, ਇਕੱਲੇ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਚੰਗਾ ਲੱਗਣਾ, ਤੇ ਭੀੜ-ਭਾੜ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾ ਹੋਣਾ।

ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਨਿष੍ਠਤ੍ਵਨ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਾਨੁਦਰ੍ਸ਼ਨਂ । ਓਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਮਿਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਜ੍ਞਾਨਂ ਯਦਤੋऽਨ੍ਯਥਾ ।। ੩੮੧.

ਆਤਮਾ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡਿੱਠਾ ਰਹਿਣਾ, ਸੱਚ ਦੀ ਸੋਚ ਕਰਨੀ—ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਹੈ।

ਜ੍ਞੇਯਂ ਯਤ੍ਤਤ੍ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾऽਮृਤਮਸ਼੍ਨੁਤੇ । ਅਨਾਦਿ ਪਰਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨਾਮ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੮੧.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਅਮਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਜੋ ਆਦਿ ਰਹਿਤ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਤ (ਅਸਤੀਤਵ) ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਾਣਿਪਾਦਾਨ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਤੋऽਕ੍ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੋਮੁਖਮ੍ । ਸਰ੍ਵਤਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਮਲ੍ਲੋਕੇ ਸਰ੍ਵਮਾਵृਤ੍ਯ ਤਿष੍ਠਤਿ ।। ੩੮੧.

ਜਿਸਦੇ ਹੱਥ ਤੇ ਪੈਰ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ, ਅੱਖਾਂ, ਸਿਰ ਤੇ ਮੂੰਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨ, ਜਿਸਦੇ ਕੰਨ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਖਲੋਤਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗੁਣਾਭਾਸਂ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦਿਯਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਅਸਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਭृਚ੍ਚੈਵ ਨਿਰ੍ਗੁਣਂ ਗੁਣਭੋਕ੍ਤृ ਚ ।। ੩੮੧.

ਉਹ ਸਾਰੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚੰਬੜਦਾ, ਪਰ ਸਭ ਕੁਝ ਥਾਂਭ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਭੋਗ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਵਿਭਕ੍ਤਞ੍ਚ ਭੂਤੇषੁ ਵਿਭਕ੍ਤਮਿਵ ਚ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਭੂਤਭਰ੍ਤृ ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਗ੍ਰਸਿष੍ਣੁ ਪ੍ਰਭਵਿष੍ਣੁ ਚ ।। ੩੮੧.

ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਟੁੱਟ ਹੈ, ਪਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਥਾਂਭਣ ਵਾਲਾ, ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੋ।

ਜ੍ਯੋਤਿषਾਮਪਿ ਤਜ੍ਜਯੋਤਿਸ੍ਤਮਸਃ ਪਰਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਜ੍ਞਾਨਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਜ੍ਞਾਨਗਮ੍ਯਂ ਹृਦਿ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਘਿष੍ਠਿਤਂ ।। ੩੮੧.

ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

ਧ੍ਯਾਨੇਨਾਤ੍ਮਨਿ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਕੇਚਿਦਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਨਾ । ਅਨ੍ਯੇ ਸਾਙ੍‌ਖ੍ਯੇਨ ਯੋਗੇਨ ਕਰ੍ਮਯੋਗੇਨ ਚਾਪਰੇ ।। ੩੮੧.

ਕੁਝ ਲੋਕ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਸੰਖਿਆ ਰਾਹੀਂ, ਕੁਝ ਜੋਗ ਰਾਹੀਂ, ਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਰਮ ਜੋਗ ਰਾਹੀਂ।

ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵੇਵਮਜਾਨਨ੍ਤੋ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਨ੍ਯੇਭ੍ਯ ਉਪਾਸਤੇ । ਤੇਪਿ ਚਾਸ਼ੁ ਤਰਨ੍ਤ੍ਯੇਵ ਮृਤ੍ਯੁਂ ਸ਼੍ਰੁਤਿਪਰਾਯਣਾਃ ।। ੩੮੧.

ਕੁਝ ਹੋਰ, ਜਿਹੜੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵੀ, ਸੁਣਨ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਜਲਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।