ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ऋਤੁਰ੍ਨਿਦਾਘ ਆਰੁੜ੍ਹੋ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਂ ਪਸ਼੍ਯ ਵਾਹਨਂ । ਉਪਰ੍ਯ੍ਯਹਂ ਯਥਾ ਰਾਜ ਤ੍ਵਮਧਃ ਕੁਞ੍ਜਰੋ ਯਥਾ ।। ੩੮੦.

ਰਿਤੁ ਤੇ ਨਿਦਾਘ ਹਾਥੀ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ: 'ਇਹ ਉਦਾਹਰਨ ਵੇਖ, ਵਾਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉੱਤੇ ਹਾਂ ਤੇ ਤੂੰ ਹੇਠਾਂ, ਐਸੇ ਹੀ ਰਾਜਾ ਉੱਤੇ ਤੇ ਹਾਥੀ ਹੇਠਾਂ ਹੈ।'

ऋਤੁਃ੭ ਪ੍ਰਾਹ ਨਿਦਾਘਨ੍ਤਂ ਕਤਮਸ੍ਤ੍ਵਾਮਹਂ ਵਦੇ । ਉਕ੍ਤੋ ਨਿਦਾਘਸ੍ਤਨ੍ਨਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਾਹ ਮੇ ਤ੍ਵਂ ਗੁਰੁਰ੍ਘ੍ਰੁਵਮ੍ ।। ੩੮੦.

ਰਿਤੁ ਨੇ ਨਿਦਾਘ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: 'ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਤੂੰ ਕਿਹੜਾ?' ਨਿਦਾਘ ਨੇ ਨਮ ਸਕੇ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: 'ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਹੋ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।'

ਨਾਤ੍ਯਸ੍ਮਾਦ੍‌ਦ੍ਵੈਤਸਂਸ੍ਕਾਰਸਂਸ੍ਕृਤਂ ਮਾਨਸਂ ਤਥਾ । ऋਤੁਃ ਪ੍ਰਾਹ ਨਿਦਾਘਨ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਜ੍ਞਾਨਾਯ ਚਾਗਤਃ । ਪਰਮਾਰ੍ਥਂ ਸਾਰਭੂਤਮਦ੍ਵੈਤਂ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਂ ਮਯਾ ।। ੩੮੦.

ਮਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦਵੈਤ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਨਹੀਂ; ਰਿਤੁ ਨੇ ਨਿਦਾਘ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: 'ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਲਈ ਆਇਆ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਰਵੋਚ, ਅਦਵੈਤ ਸੱਚ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।'

ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ ਉਵਾਚ ਨਿਦਾਘੋऽਪ੍ਯੁਪਦੇਸ਼ੇਨ ਤੇਨਾਦ੍ਵੈਤਪਰੋऽਭਵਤ੍ । ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨ੍ਯਭੇਦੇਨ ਦਦृਸ਼ੇ ਸ ਤਦਾਤ੍ਮਨਿ ।। ੩੮੦.

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਉਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਨਿਦਾਘ ਵੀ ਅਦਵੈਤ ਵਿਚ ਲਗਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਇਕ-ਰੂਪ ਵੇਖਿਆ।'

ਅਵਾਪ ਮੁਕ੍ਤਿ ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਸ ਤਥਾ ਤ੍ਵਂ ਮੁਕ੍ਤਿਮਾਪ੍ਸ੍ਯਸਿ । ਏਕਃ ਸਮਸ੍ਤਂ ਤ੍ਵਞ੍ਚਾਹਂ ਵਿष੍ਣੁਃ ਸਰ੍ਵਗਤੋ ਯਤਃ ।। ੩੮੦.

ਉਸ ਨੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਪਾਈ; ਐਸੇ ਹੀ ਤੂੰ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰੇਗਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ਨੁ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤੂੰ ਤੇ ਮੈਂ ਇੱਕ ਹੀ ਹਾਂ।

ਪੀਤਨੀਲਾਦਿਭੇਦੇਨ ਯਥੈਕਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਤਮਃ । ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਦृष੍ਟਿਭਿਰਾਤ੍ਮਾਪਿ ਤਥੈਕਃ ਸ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਕ੍ ।। ੩੮੦.

ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰਾ ਪੀਲਾ, ਨੀਲਾ ਤੇ ਹੋਰ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਭਟਕਣ ਵਾਲੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਵੀ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।

ਸਂਸਾਰਾਜ੍ਞਾਨਵृਕ੍ਸ਼ਾਰਿਜ੍ਞਾਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਚਿਨ੍ਤਯ ।। ੩੮੦.

ਜੋ ਗਿਆਨ ਸੰਸਾਰਕ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਬ੍ਰਹਮ' ਸਮਝੋ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਗੀਤਾਸਾਰਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸਰ੍ਵਗੀਤੋਤ੍ਤਮੋਤ੍ਤਮਂ । ਕृष੍ਣੋऽਰ੍ਜੁਨਾਯ ਯਮਾਹ ਪੁਰਾ ਵੈ ਭੁਕ੍ਤਿਮੁਕ੍ਤਿਦਂ ।। ੩੮੧.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਗੀਤਾ ਦਾ ਸਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਸਭ ਗੀਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਗੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਦਿਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨੁਵਾਚ ਗਤਾਸੁਰਗਤਾਸੁਰ੍ਵਾ ਨ ਸ਼ੋਚ੍ਯੋ ਦੇਹਵਾਨਜਃ । ਆਤ੍ਮਾऽਜਰੋऽਮਰੋऽਭੇਦ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛੋਕਾਦਿਕਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ ।। ੩੮੧.

ਸ੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਚਾਹੇ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦੇਹ ਛੱਡ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਦੇਹ ਵਾਲਾ ਦੁਖੀ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ। ਆਤਮਾ ਨਾ ਬੁੱਢਾ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਮਰਦਾ, ਨਾ ਟੁੱਟਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਦੁਖ ਆਦਿਕ ਛੱਡ ਦੇ।

ਧ੍ਯਾਯਤੋ ਵਿषਯਾਨ੍ ਪੁਂਸਃ ਸਙ੍ਗਸ੍ਤੇषੂਪਜਾਯਤੇ । ਸਙ੍ਗਾਤ੍ ਕਾਮਸ੍ਤਤਃ ਕ੍ਰੋਧਃ ਕ੍ਰੋਧਾਤ੍ਸਮ੍ਮੋਹ ਏਵ ਚ ।। ੩੮੧.

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲਗਾਵ ਤੋਂ ਇੱਛਾ, ਤੇ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਗੁੱਸਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਮ੍ਮੋਹਾਤ੍ ਸ੍ਮृਤਿਵਿਭ੍ਰਂਸ਼ੋ ਬੁਦ੍ਧਿਨਾਸ਼ਾਤ੍ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ । ਦੁਃਸਙ੍ਗਹਾਨਿਃ ਸਤ੍ਸਙ੍ਗਾਨ੍ਮੋਕ੍ਸ਼ਕਾਮੀ ਚ ਕਾਮਨੁਤ੍ ।। ੩੮੧.

ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਭਟਕਾਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਭਟਕਾਵ ਤੋਂ ਯਾਦ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਯਾਦ ਭੁੱਲਣ ਨਾਲ ਬੁਧੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਬੁਧੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਖੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾੜੇ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਕਾਮਤ੍ਯਾਗਾਦਾਤ੍ਮਨਿष੍ਠਃ ਸ੍ਥਿਰਪ੍ਰਜ੍ਞਸ੍ਤਦੋਚ੍ਯਤੇ । ਯਾ ਨਿਸ਼ਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਤਸ੍ਯਾਂ ਜਾਗਰ੍ਤਿ ਸਂਯਮੀ ।। ੩੮੧.

ਜੋ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਕੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਢਿੱਠ ਬੁਧੀ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਰਾਤ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮੀ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਯਸ੍ਯਾਂ ਜਾਗ੍ਰਤਿ ਭੂਤਾਨਿ ਸਾ ਨਿਸ਼ਾ ਪਸ਼੍ਯਤੋ ਮੁਨੇਃ । ਆਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵ ਚ ਸਨ੍ਤੁष੍ਟਸ੍ਤਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ।। ੩੮੧.

ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਜਾਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਸ ਮੂਨਿ ਲਈ ਜੋ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

ਨੈਵ ਤਸ੍ਯ ਕृਤੇ ਨਾਰ੍ਥੋ ਨਾਕृਤੇ ਨੇਹ ਕਸ਼੍ਚਨ । ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਤ੍ਤੁ ਮਹਾਵਾਹੋ ਗੁਣਕਰ੍ਮਵਿਭਾਗਯੋਃ ।। ੩੮੧.

ਉਸ ਲਈ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਮਹਾਂਬਾਹੂ, ਜੋ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣ ਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।

ਗੁਣਾ ਗੁਣੇषੁ ਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਇਤਿ ਮਤ੍ਵਾ ਨ ਸਜ੍ਜਤੇ । ਸਰ੍ਵਂ ਜ੍ਞਾਨਪ੍ਲਵੇਨੈਵ ਵृਜਿਨਂ ਸਨ੍ਤਰਿष੍ਯਤਿ ।। ੩੮੧.

ਜੋ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਣ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੁੜਦਾ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨ ਦੀ ਨੌਕ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੁਖਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜ੍ਞਾਨਾਗ੍ਨਿਃ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਾਣਿ ਭਸ੍ਮਸਾਤ੍ ਕੁਰੁਤੇऽਰ੍ਜੁਨ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯਾਧਾਯ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਸਙ੍ਗਨ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਕਰੋਤਿ ਯਃ ।। ੩੮੧.

ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸੁਆਹ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਅਰਜੁਨ। ਜੋ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਲਗਾਵ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਨਹੀਂ।

ਲਿਪ੍ਯਤੇ ਨ ਸ ਪਾਪੇਨ ਪਦ੍ਮਪਤ੍ਰਮਿਵਾਮ੍ਭਸਾ । ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਚਾਤ੍ਮਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਿ ਚਾਤ੍ਮਨਿ ।। ੩੮੧.

ਉਹ ਪਾਪ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਪੱਤਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ।

ਨ ਹਿ ਕਲ੍ਯਾਣਕृਤਂ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍‌ਦੁਰ੍ਗਤਿਂ ਤਾਤ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਦੇਵੀ ਹ੍ਯੇषਾ ਗੁਣਮਯੀ ਮਮ ਮਾਯਾ ਦੁਰਤ੍ਯਯਾ ।। ੩੮੧.

ਕੋਈ ਵੀ ਨੇਕ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਦੇ ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਪਿਆਰੇ। ਮੇਰੀ ਇਹ ਦਿਵੀ ਮਾਇਆ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਔਖੀ ਹੈ।

ਮਾਮੇਵ ਯੇ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਮਾਯਾਮੇਤਾਨ੍ਤਰਨ੍ਤਿ ਤੇ । ਆਰ੍ਤ੍ਤੋ ਜਿਜ੍ਞਾਸੁਰਰ੍ਥਾਰ੍ਥੀ ਜ੍ਞਾਨੀ ਚ ਭਰਤਰ੍षਭ ।। ੩੮੧.

ਪਰ ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਭਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਦੁਖੀ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ ਭਜਨ੍ਤੇ ਮਾਂ ਜ੍ਞਾਨੀ ਚੈਕਤ੍ਵਮਾਸ੍ਥਿਤਃ । ਅਕ੍ਸ਼ਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਮਂ ਸ੍ਵਭਾਵੋऽਧ੍ਯਾਤ੍ਮਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੮੧.

ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੋਕ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਗਿਆਨੀ, ਜੋ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਜੋ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਭਾਵ ਆਤਮਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਭੂਤਭਾਵੋਦ੍ਭਵਕਰੋ ਵਿਸਰ੍ਗਃ ਕਰ੍ਮਸਂਜ੍ਞਿਤਃ । ਅਧਿਭੂਤਂ ਕ੍ਸ਼ਰੋ ਭਾਵਃ ਪੁਰੁषਸ਼੍ਚਾਧਿਦੈਵਤਂ ।। ੩੮੧.

ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਕਰਮ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਸਵੰਤ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰ 'ਅਧਿਭੂਤ' ਹੈ, ਤੇ ਮਨੁੱਖ 'ਅਧਿਦੈਵ' ਹੈ।

ਅਧਿਯਜ੍ਞੋਹਮੇਵਾਤ੍ਰ ਦੇਹੇ ਦੇਹਭृਤਾਂ ਵਰ । ਅਨ੍ਤਕਾਲੇ ਸ੍ਮਰਨ੍ਮਾਞ੍ਚ ਮਦ੍ਭਾਵਂ ਯਾਤ੍ਯਸਂਸ਼ਯਃ ।। ੩੮੧.

ਹੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਮੈਂ ਹੀ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਯਜਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹਾਂ। ਜੇੜਾ ਆਖਰੀ ਵੇਲੇ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮੇਰੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਯਂ ਯਂ ਭਾਵਂ ਸ੍ਮਾਰਨ੍ਨਨ੍ਤੇ ਤ੍ਯਜੇਦ੍ਦੇਹਨ੍ਤਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ । ਪ੍ਰਾਣਂ ਨ੍ਯਸ੍ਯ ਭ੍ਰੁਵੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਅਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਮਤ੍ਪਰਮ੍ ।। ੩੮੧.

ਜੋ ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ ਜਿਸ ਭਾਵ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਸਰੀਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਵਸਥਾ ਉਹ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਖਰੀ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਭਰੂ-ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਓਮਿਤ੍ਯੇਕਾਕ੍ਸ਼ਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਵਦਨ੍ ਦੇਹਂ ਤ੍ਯਜਨ੍ਤਥਾ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਿਸ੍ਤਮ੍ਭਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਮਮ ਵਿਭੂਤਯਃ ।। ੩੮੧.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ 'ਓਮ' ਇਕ ਅੱਖਰ ਉਚਾਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਹ ਦੇ ਤਿਨਕੇ ਤੱਕ, ਸਾਰੇ ਹੀ ਮੇਰੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਮਨ੍ਤਸ਼੍ਚੋਰ੍ਜਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਮਮਾਂਸ਼ਾਃ ਪ੍ਰਾਣਿਨਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਅਹਮੇਕੋ ਵਿਸ਼੍ਵਰੁਪ ਇਤਿ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੮੧.

ਸਾਰੇ ਹੀ ਧਨਵਾਨ ਤੇ ਉੱਚੇ ਜੀਵ ਮੇਰੇ ਹੀ ਹਿੱਸੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਹੜਾ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਹੀ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਰੂਪ ਹਾਂ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਯੋ ਵੇਤ੍ਤਿ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਸ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਃ । ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਕ੍ਸ਼ਏਤ੍ਰਜ੍ਞਯੋਰ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਯਤ੍ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਮਤਂ ਮਮ ।। ੩੮੧.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਖੇਤ ਸਮਝ ਕੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖੇਤ ਦਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੇਤ ਤੇ ਉਸਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਸੂਝ, ਇਹੀ ਮੇਰੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਹੈ।

ਇਚ੍ਛਾ ਦ੍ਵੇषਃ ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਂ ਸਙ੍ਘਾਤਸ਼੍ਚੇਤਨਾ ਧृਤਿਃ । ਏਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਸਮਾਸੇਨ ਸਵਿਕਾਰਮੁਦਾਹृਤਮ੍ ।। ੩੮੧.

ਇੱਛਾ, ਵੈਰ, ਸੁਖ, ਦੁੱਖ, ਸਰੀਰ ਦਾ ਜੋੜ, ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਹੌਸਲਾ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਸਮੇਤ, ਖੇਤ (ਸਰੀਰ) ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅਮਾਨਿਤ੍ਵਮਦਮ੍ਭਿਤ੍ਵਮਹਿਸਾ ਕ੍ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰਾਰ੍ਜਵਂ । ਆਚਾਰ੍ਯੋਪਾਸਨਂ ਸ਼ੌਚਂ ਸ੍ਥੌਰ੍ਯ੍ਯਮਾਤ੍ਮਵਿਨਿਗ੍ਰਹਃ ।। ੩੮੧.

ਨਿਮਰਤਾ, ਦਿਖਾਵਾ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਅਹਿੰਸਾ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਸਿੱਧਾ ਸੁਭਾਉ, ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਸੁੱਚਤਾ, ਡੋਲ੍ਹ ਨਾ ਹੋਣਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣਾ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇषੁ ਵੈਰਾਗ੍ਯਮਨਹਙ੍ਕਾਰ ਏਵ ਚ । ਜਨ੍ਮਮृਤ੍ਯੁਜਰਾਵ੍ਯਾਧਿਦੁਃਖਦੋषਾਨੁਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ।। ੩੮੧.

ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ, ਅਹੰਕਾਰ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਤੇ ਜਨਮ, ਮੌਤ, ਬੁੱਢਾਪਾ, ਰੋਗ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸੋਚਣਾ।