ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ऋਤੁਰੁਵਾਚ । ਕ੍ਸ਼ੁਦਸ੍ਤਿ ਯਸ੍ਯ ਭੁਕ੍ਤੇऽਨ੍ਨੇ ਤੁष੍ਟਿਰ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ ਜਾਯਤੇ । ਨ ਮੇ ਕ੍ਸ਼ੁਦਭਵਤ੍ਤृਪ੍ਤਿਂ ਕਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਵਂ ਪਰਿਪृਚ੍ਛਸਿ ।। ੩੮੦.

ਰਿਤੁ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਜਿਸ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਭੁੱਖ ਲੱਗੀ, ਨਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਹੋਈ—ਤੂੰ ਇਹ ਬਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ?'

ਕ੍ਸ਼ੁਤ੍ਤृष੍ਣੇ ਦੇਹਧਰ੍ਮ੍ਮਾਖ੍ਯੇ ਨ ਮਮੈਤੇ ਯਤੋ ਦ੍ਵਿਜ । ਪृष੍ਟੋਹਂ ਯਤ੍ਤ੍ਵਾਯਾ ਬ੍ਰੂਯਾਂ੩ ਤृਪ੍ਤਿਰਸ੍ਤ੍ਯੇਵ ਮੇ ਸਦਾ ।। ੩੮੦.

ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਗੁਣ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮਿਆ; ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਸੋऽਹਂ ਗਾਨ੍ਤਾ੫ ਨ ਚਾਗਨ੍ਤਾ ਨੈਕਦੇਸ਼ਨਿਕੇਤਨਃ । ਤ੍ਵਂ ਚਾਨ੍ਯੋ ਨ ਭਵੇਨ੍ਨਾਪਿ ਨਾਨ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਕ੍ਤੋऽਸ੍ਮਿ ਵਾ ਪ੍ਯਹਂ ।। ੩੮੦.

ਮੈਂ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ; ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦਾ; ਤੂੰ ਹੋਰ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਮੈਂ ਤੈਥੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।

ਮृਣ੍ਮਯਂ ਹਿ ਗृਹਂ ਯਦ੍ਵਨ੍ਮृਦਾਲਿਪ੍ਤਂ ਸ੍ਥਿਰੀਭਬੇਤ੍ । ਪਾਰ੍ਥਿਵੋऽਯਂ ਤਥਾ ਦੇਹਃ ਪਾਰ੍ਥਿਵੈਃ ਪਰਮਾਣੁਭਿਃ ।। ੩੮੦.

ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਘਰ, ਜਦ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਇਹ ਸਰੀਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਕਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ऋਤੁਰਸ੍ਮਿ ਤਵਾਚਾਰ੍ਯ੍ਯਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਦਾਨਾਯ ਤੇ ਦ੍ਵਿਜ । ਇਹਾਗਤੋऽਹਂ ਯਾਸ੍ਯਾਮਿ ਪਰਮਾਰ੍ਥਸ੍ਤਵੋਦਿਤਃ ।। ੩੮੦.

ਮੈਂ ਰਿਤੁ ਤੇਰਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹਾਂ, ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮਿਆ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਨੂੰ ਉੱਚਾ ਸੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਏਕਮੇਵਮਿਦਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਨ ਭੇਦਃ ਸਕਲਂ ਜਗਤ੍ । ਵਾਸੁਦੇਵਾਭਿਧੇਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ ।। ੩੮੦.

ਇਹ ਜਾਣ ਲੈ: ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਇੱਕ ਹੈ, ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸੁਰਤ ਹੈ।

ऋਤੁਰ੍ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਪੁਨਸ੍ਤਨ੍ਨਗਰਂ ਯਯੌ । ਨਿਦਾਘਂ ਨਗਰਪ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਏਕਾਨ੍ਤੇ ਸ੍ਥਿਤਮਵ੍ਰਵੀਤ੍ ੩੮੦.

ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਰਿਤੁ ਫਿਰ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਗਿਆ ਤੇ ਨਿਦਾਘ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਇਕੱਲਾ ਖੜਾ ਸੀ।

ਨਿਦਾਘ ਉਵਾਚ ਭੋ ਵਿਪ੍ਰ ਜਨਸਂਵਾਦੋ ਮਹਾਨੇष ਨਰੇਸ਼੍ਵਰ । ਪ੍ਰਵਿਵੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਪੁਰਂ ਰਮ੍ਯਂ ਤੇਨਾਤ੍ਰ ਸ੍ਥੀਯਤੇ ਮਯਾ ।। ੩੮੦.

ਨਿਦਾਘ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੀੜ ਹੈ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ; ਇਸ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਟਿਕਿਆ ਹਾਂ।'

ऋਤੁਰੁਵਾਚ ਨਰਾਧਿਪੋऽਤ੍ਰ ਕਤਮਃ ਕਤਮਸ਼੍ਚੇਤਰੋ ਜਨਃ । ਕਥ੍ਯਤਾਂ ਮੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਤ੍ਵਮਭਿਜ੍ਞੋ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ ।। ੩੮੦.

ਰਿਤੁ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਇੱਥੇ ਕਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹਨ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਜਾਣਕਾਰ ਹੈਂ।'

ਗਜੋ ਯੋऽਯਮਧੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਨੁਪਰ੍ਯ੍ਯੇष ਸ ਭੂਪਤਿਃ । ऋਤੁਰਾਹ ਗਜਃ ਕੋऽਤ੍ਰ ਰਾਜਾ ਚਾਹ ਨਿਦਾਘਕਃ ।। ੩੮੦.

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਹੈ, ਉਹ ਹਾਥੀ ਹੈ; ਜੋ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਹੈ; ਰਿਤੁ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਇੱਥੇ ਹਾਥੀ ਕੌਣ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਜਾ ਕੌਣ ਹੈ?' ਨਿਦਾਘ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

ऋਤੁਰ੍ਨਿਦਾਘ ਆਰੁੜ੍ਹੋ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਂ ਪਸ਼੍ਯ ਵਾਹਨਂ । ਉਪਰ੍ਯ੍ਯਹਂ ਯਥਾ ਰਾਜ ਤ੍ਵਮਧਃ ਕੁਞ੍ਜਰੋ ਯਥਾ ।। ੩੮੦.

ਰਿਤੁ ਤੇ ਨਿਦਾਘ ਹਾਥੀ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ: 'ਇਹ ਉਦਾਹਰਨ ਵੇਖ, ਵਾਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉੱਤੇ ਹਾਂ ਤੇ ਤੂੰ ਹੇਠਾਂ, ਐਸੇ ਹੀ ਰਾਜਾ ਉੱਤੇ ਤੇ ਹਾਥੀ ਹੇਠਾਂ ਹੈ।'

ऋਤੁਃ੭ ਪ੍ਰਾਹ ਨਿਦਾਘਨ੍ਤਂ ਕਤਮਸ੍ਤ੍ਵਾਮਹਂ ਵਦੇ । ਉਕ੍ਤੋ ਨਿਦਾਘਸ੍ਤਨ੍ਨਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਾਹ ਮੇ ਤ੍ਵਂ ਗੁਰੁਰ੍ਘ੍ਰੁਵਮ੍ ।। ੩੮੦.

ਰਿਤੁ ਨੇ ਨਿਦਾਘ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: 'ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਤੂੰ ਕਿਹੜਾ?' ਨਿਦਾਘ ਨੇ ਨਮ ਸਕੇ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: 'ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਹੋ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।'

ਨਾਤ੍ਯਸ੍ਮਾਦ੍‌ਦ੍ਵੈਤਸਂਸ੍ਕਾਰਸਂਸ੍ਕृਤਂ ਮਾਨਸਂ ਤਥਾ । ऋਤੁਃ ਪ੍ਰਾਹ ਨਿਦਾਘਨ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਜ੍ਞਾਨਾਯ ਚਾਗਤਃ । ਪਰਮਾਰ੍ਥਂ ਸਾਰਭੂਤਮਦ੍ਵੈਤਂ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਂ ਮਯਾ ।। ੩੮੦.

ਮਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦਵੈਤ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਨਹੀਂ; ਰਿਤੁ ਨੇ ਨਿਦਾਘ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: 'ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਲਈ ਆਇਆ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਰਵੋਚ, ਅਦਵੈਤ ਸੱਚ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।'

ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ ਉਵਾਚ ਨਿਦਾਘੋऽਪ੍ਯੁਪਦੇਸ਼ੇਨ ਤੇਨਾਦ੍ਵੈਤਪਰੋऽਭਵਤ੍ । ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨ੍ਯਭੇਦੇਨ ਦਦृਸ਼ੇ ਸ ਤਦਾਤ੍ਮਨਿ ।। ੩੮੦.

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਉਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਨਿਦਾਘ ਵੀ ਅਦਵੈਤ ਵਿਚ ਲਗਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਇਕ-ਰੂਪ ਵੇਖਿਆ।'

ਅਵਾਪ ਮੁਕ੍ਤਿ ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਸ ਤਥਾ ਤ੍ਵਂ ਮੁਕ੍ਤਿਮਾਪ੍ਸ੍ਯਸਿ । ਏਕਃ ਸਮਸ੍ਤਂ ਤ੍ਵਞ੍ਚਾਹਂ ਵਿष੍ਣੁਃ ਸਰ੍ਵਗਤੋ ਯਤਃ ।। ੩੮੦.

ਉਸ ਨੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਪਾਈ; ਐਸੇ ਹੀ ਤੂੰ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰੇਗਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ਨੁ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤੂੰ ਤੇ ਮੈਂ ਇੱਕ ਹੀ ਹਾਂ।

ਪੀਤਨੀਲਾਦਿਭੇਦੇਨ ਯਥੈਕਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਤਮਃ । ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਦृष੍ਟਿਭਿਰਾਤ੍ਮਾਪਿ ਤਥੈਕਃ ਸ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਕ੍ ।। ੩੮੦.

ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰਾ ਪੀਲਾ, ਨੀਲਾ ਤੇ ਹੋਰ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਭਟਕਣ ਵਾਲੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਵੀ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।

ਸਂਸਾਰਾਜ੍ਞਾਨਵृਕ੍ਸ਼ਾਰਿਜ੍ਞਾਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਚਿਨ੍ਤਯ ।। ੩੮੦.

ਜੋ ਗਿਆਨ ਸੰਸਾਰਕ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਬ੍ਰਹਮ' ਸਮਝੋ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਗੀਤਾਸਾਰਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸਰ੍ਵਗੀਤੋਤ੍ਤਮੋਤ੍ਤਮਂ । ਕृष੍ਣੋऽਰ੍ਜੁਨਾਯ ਯਮਾਹ ਪੁਰਾ ਵੈ ਭੁਕ੍ਤਿਮੁਕ੍ਤਿਦਂ ।। ੩੮੧.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਗੀਤਾ ਦਾ ਸਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਸਭ ਗੀਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਗੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਦਿਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨੁਵਾਚ ਗਤਾਸੁਰਗਤਾਸੁਰ੍ਵਾ ਨ ਸ਼ੋਚ੍ਯੋ ਦੇਹਵਾਨਜਃ । ਆਤ੍ਮਾऽਜਰੋऽਮਰੋऽਭੇਦ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛੋਕਾਦਿਕਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ ।। ੩੮੧.

ਸ੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਚਾਹੇ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦੇਹ ਛੱਡ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਦੇਹ ਵਾਲਾ ਦੁਖੀ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ। ਆਤਮਾ ਨਾ ਬੁੱਢਾ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਮਰਦਾ, ਨਾ ਟੁੱਟਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਦੁਖ ਆਦਿਕ ਛੱਡ ਦੇ।

ਧ੍ਯਾਯਤੋ ਵਿषਯਾਨ੍ ਪੁਂਸਃ ਸਙ੍ਗਸ੍ਤੇषੂਪਜਾਯਤੇ । ਸਙ੍ਗਾਤ੍ ਕਾਮਸ੍ਤਤਃ ਕ੍ਰੋਧਃ ਕ੍ਰੋਧਾਤ੍ਸਮ੍ਮੋਹ ਏਵ ਚ ।। ੩੮੧.

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲਗਾਵ ਤੋਂ ਇੱਛਾ, ਤੇ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਗੁੱਸਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਮ੍ਮੋਹਾਤ੍ ਸ੍ਮृਤਿਵਿਭ੍ਰਂਸ਼ੋ ਬੁਦ੍ਧਿਨਾਸ਼ਾਤ੍ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ । ਦੁਃਸਙ੍ਗਹਾਨਿਃ ਸਤ੍ਸਙ੍ਗਾਨ੍ਮੋਕ੍ਸ਼ਕਾਮੀ ਚ ਕਾਮਨੁਤ੍ ।। ੩੮੧.

ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਭਟਕਾਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਭਟਕਾਵ ਤੋਂ ਯਾਦ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਯਾਦ ਭੁੱਲਣ ਨਾਲ ਬੁਧੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਬੁਧੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਖੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾੜੇ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਕਾਮਤ੍ਯਾਗਾਦਾਤ੍ਮਨਿष੍ਠਃ ਸ੍ਥਿਰਪ੍ਰਜ੍ਞਸ੍ਤਦੋਚ੍ਯਤੇ । ਯਾ ਨਿਸ਼ਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਤਸ੍ਯਾਂ ਜਾਗਰ੍ਤਿ ਸਂਯਮੀ ।। ੩੮੧.

ਜੋ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਕੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਢਿੱਠ ਬੁਧੀ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਰਾਤ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮੀ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਯਸ੍ਯਾਂ ਜਾਗ੍ਰਤਿ ਭੂਤਾਨਿ ਸਾ ਨਿਸ਼ਾ ਪਸ਼੍ਯਤੋ ਮੁਨੇਃ । ਆਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵ ਚ ਸਨ੍ਤੁष੍ਟਸ੍ਤਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ।। ੩੮੧.

ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਜਾਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਸ ਮੂਨਿ ਲਈ ਜੋ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

ਨੈਵ ਤਸ੍ਯ ਕृਤੇ ਨਾਰ੍ਥੋ ਨਾਕृਤੇ ਨੇਹ ਕਸ਼੍ਚਨ । ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਤ੍ਤੁ ਮਹਾਵਾਹੋ ਗੁਣਕਰ੍ਮਵਿਭਾਗਯੋਃ ।। ੩੮੧.

ਉਸ ਲਈ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਮਹਾਂਬਾਹੂ, ਜੋ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣ ਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।

ਗੁਣਾ ਗੁਣੇषੁ ਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਇਤਿ ਮਤ੍ਵਾ ਨ ਸਜ੍ਜਤੇ । ਸਰ੍ਵਂ ਜ੍ਞਾਨਪ੍ਲਵੇਨੈਵ ਵृਜਿਨਂ ਸਨ੍ਤਰਿष੍ਯਤਿ ।। ੩੮੧.

ਜੋ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਣ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੁੜਦਾ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨ ਦੀ ਨੌਕ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੁਖਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜ੍ਞਾਨਾਗ੍ਨਿਃ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਾਣਿ ਭਸ੍ਮਸਾਤ੍ ਕੁਰੁਤੇऽਰ੍ਜੁਨ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯਾਧਾਯ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਸਙ੍ਗਨ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਕਰੋਤਿ ਯਃ ।। ੩੮੧.

ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸੁਆਹ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਅਰਜੁਨ। ਜੋ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਲਗਾਵ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਨਹੀਂ।

ਲਿਪ੍ਯਤੇ ਨ ਸ ਪਾਪੇਨ ਪਦ੍ਮਪਤ੍ਰਮਿਵਾਮ੍ਭਸਾ । ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਚਾਤ੍ਮਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਿ ਚਾਤ੍ਮਨਿ ।। ੩੮੧.

ਉਹ ਪਾਪ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਪੱਤਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ।

ਨ ਹਿ ਕਲ੍ਯਾਣਕृਤਂ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍‌ਦੁਰ੍ਗਤਿਂ ਤਾਤ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਦੇਵੀ ਹ੍ਯੇषਾ ਗੁਣਮਯੀ ਮਮ ਮਾਯਾ ਦੁਰਤ੍ਯਯਾ ।। ੩੮੧.

ਕੋਈ ਵੀ ਨੇਕ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਦੇ ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਪਿਆਰੇ। ਮੇਰੀ ਇਹ ਦਿਵੀ ਮਾਇਆ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਔਖੀ ਹੈ।

ਮਾਮੇਵ ਯੇ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਮਾਯਾਮੇਤਾਨ੍ਤਰਨ੍ਤਿ ਤੇ । ਆਰ੍ਤ੍ਤੋ ਜਿਜ੍ਞਾਸੁਰਰ੍ਥਾਰ੍ਥੀ ਜ੍ਞਾਨੀ ਚ ਭਰਤਰ੍षਭ ।। ੩੮੧.

ਪਰ ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਭਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਦੁਖੀ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।