ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਮਸ੍ਤਾਵਯਵੇਭ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਂ ਪृਥਗ੍ਭੂਤੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ । ਕੋਹਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਨਿਪੁਣਂ ਭੂਤ੍ਵਾ ਚਿਨ੍ਤਯ ਪਾਰ੍ਥਿਵ ੩੮੦.

ਤੂੰ ਸਭ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ; 'ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ?'—ਇਸ ਉੱਤੇ ਸੋਚ ਸਮਝ ਕੇ, ਰਾਜਾ, ਵਿਚਾਰ ਕਰ।

ਸ਼੍ਰੇਯੋऽਰ੍ਥਮੁਦ੍ਯਤਃ ਪ੍ਰष੍ਟ੍ਰਂ ਕਪਿਲਰ੍षਿਮਹਂ ਦ੍ਵਿਜ । ਤਸ੍ਯਾਸ਼ਃ ਕਪਿਲਰ੍षੇਸ੍ਤ੍ਵਂ ਮਤ੍ ਕृਤੇ ਜ੍ਞਾਨਦੋ ਭੁਵਿ ੩੮੦.

ਮੈਂ ਕਪਿਲ ਰਿਸ਼ੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਉੱਚੇ ਭਲੇ ਲਈ ਪੁੱਛਣ ਆਇਆ ਹੈ; ਤੇਰੀ ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਕਪਿਲ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੇਰੇ ਲਈ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇਵੇ।

ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ ਉਵਾਚ ਭੂਯਃ ਪृਚ੍ਛਸਿ ਕਿਂ ਸ਼੍ਰੇਯਃ ਪਰਮਾਰ੍ਥਨ੍ਨ ਪृਚ੍ਛਸਿ । ਸ਼੍ਰੇਯਾਂਸ੍ਯਪਰਮਾਰ੍ਥਾਨਿ ਅਸ਼ੇषਾਣ੍ਯੇਵ ਭੂਪਤੇ ।। ੩੮੦.

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੂੰ ਫਿਰ ਭਲੇ ਦੀ ਪੁੱਛ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਦੀ ਨਹੀਂ; ਰਾਜਾ, ਜੋ ਭਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ।

ਦੇਵਤਾਰਾਧਨਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਧਨਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਮਿਚ੍ਛਤਿ । ਪੁਤ੍ਰਾਨਿਚ੍ਛਤਿ ਰਾਜ੍ਯਞ੍ਚ ਸ਼੍ਰੇਯਸ੍ਤਸ੍ਯੈਵ ਕਿਂ ਨृਪਃ ।। ੩੮੦.

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ, ਕੋਈ ਧਨ-ਸਮਪਤੀ, ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਰਾਜ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਰਾਜਾ, ਕੀ ਇਹ ਉਸ ਲਈ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ?

ਵਿਵੇਕਿਨਸ੍ਤੁ ਸਂਯੋਗਃ ਸ਼੍ਰੇਯੋ ਯਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਯਜ੍ਞਾਦਿਕਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਨਾਸ੍ਤਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯੋਪਪਤ੍ਤਿਤਾ ।। ੩੮੦.

ਜੋ ਸਮਝਦਾਰ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਯਜਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਬਿਨਾ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।

ਪਰਮਾਰ੍ਥਾਤ੍ਮਨੋਰ੍ਯੋਗਃ ਪਰਮਾਰ੍ਥ ਇਤੀष੍ਯਤੇ । ਏਕੋ ਵ੍ਯਾਪੀ ਸਮਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ਨਿਰ੍ਗੁਣਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਃ ਪਰਃ ।। ੩੮੦.

ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਇਕ ਹੈ, ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ, ਬਰਾਬਰ, ਪਵਿੱਤਰ, ਗੁਣ ਰਹਿਤ ਤੇ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।

ਜਨ੍ਮਵृਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਰਹਿਤ ਆਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਗਤੋऽਵ੍ਯਯਃ । ਪਰਂ ਜ੍ਞਾਨਮਯੋऽਸਙ੍ਗੀ ਗੁਣਜਾਤ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਭੁਃ ।। ੩੮੦.

ਆਤਮਾ ਜਨਮ, ਵਧਣ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਭ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ; ਉਹ ਉੱਚਾ, ਗਿਆਨ-ਮਈ, ਅਲੱਗ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਗੁਣ-ਜਾਤੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।

ऋਤੁਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਸੁਤੋ ਜ੍ਞਾਨੀ ਤਚ੍ਛਿष੍ਯੋऽਭੂਤ੍ ਪੁਲਤ੍ਸ੍ਯਜਃ ।। ੩੮੦.

ਰਿਤੁ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਜਾਣਦਾ ਸੀ; ਪੁਲਸਤਿਆ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ।

ਨਿਦਾਘਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਵਿਦ੍ਯੋऽਸ੍ਮਾਨ੍ਨਗਰੇ ਵੈ ਪੁਰੇ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਦੇਵਿਕਾਯਾਸ੍ਤਟੇ ਤਞ੍ਚ ਤਰ੍ਕਯਾਮਾਸ ਵੈ ऋਤੁਃ ।। ੩੮੦.

ਨਿਦਾਘ ਨੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਰਿਤੁ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵਿਕਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਮਿਲਣ ਆਇਆ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸਵਾਲ ਜਵਾਬ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

ਦਿਵ੍ਯੇ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰੇऽਗਾਨ੍ਨਿਦਾਘਮਵਲੋਕਿਤੁਂ । ਨਿਦਾਘੋ ਵੈਸ਼੍ਵਦੇਵਾਨ੍ਤੇ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾਨ੍ਨਂ ਸ਼ਿष੍ਯਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ੩੮੦.

ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵਿਆ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਰਿਤੁ ਨਿਦਾਘ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਇਆ; ਨਿਦਾਘ ਨੇ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਯਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।

ऋਤੁਰੁਵਾਚ । ਕ੍ਸ਼ੁਦਸ੍ਤਿ ਯਸ੍ਯ ਭੁਕ੍ਤੇऽਨ੍ਨੇ ਤੁष੍ਟਿਰ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ ਜਾਯਤੇ । ਨ ਮੇ ਕ੍ਸ਼ੁਦਭਵਤ੍ਤृਪ੍ਤਿਂ ਕਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਵਂ ਪਰਿਪृਚ੍ਛਸਿ ।। ੩੮੦.

ਰਿਤੁ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਜਿਸ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਭੁੱਖ ਲੱਗੀ, ਨਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਹੋਈ—ਤੂੰ ਇਹ ਬਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ?'

ਕ੍ਸ਼ੁਤ੍ਤृष੍ਣੇ ਦੇਹਧਰ੍ਮ੍ਮਾਖ੍ਯੇ ਨ ਮਮੈਤੇ ਯਤੋ ਦ੍ਵਿਜ । ਪृष੍ਟੋਹਂ ਯਤ੍ਤ੍ਵਾਯਾ ਬ੍ਰੂਯਾਂ੩ ਤृਪ੍ਤਿਰਸ੍ਤ੍ਯੇਵ ਮੇ ਸਦਾ ।। ੩੮੦.

ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਗੁਣ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮਿਆ; ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਸੋऽਹਂ ਗਾਨ੍ਤਾ੫ ਨ ਚਾਗਨ੍ਤਾ ਨੈਕਦੇਸ਼ਨਿਕੇਤਨਃ । ਤ੍ਵਂ ਚਾਨ੍ਯੋ ਨ ਭਵੇਨ੍ਨਾਪਿ ਨਾਨ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਕ੍ਤੋऽਸ੍ਮਿ ਵਾ ਪ੍ਯਹਂ ।। ੩੮੦.

ਮੈਂ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ; ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦਾ; ਤੂੰ ਹੋਰ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਮੈਂ ਤੈਥੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।

ਮृਣ੍ਮਯਂ ਹਿ ਗृਹਂ ਯਦ੍ਵਨ੍ਮृਦਾਲਿਪ੍ਤਂ ਸ੍ਥਿਰੀਭਬੇਤ੍ । ਪਾਰ੍ਥਿਵੋऽਯਂ ਤਥਾ ਦੇਹਃ ਪਾਰ੍ਥਿਵੈਃ ਪਰਮਾਣੁਭਿਃ ।। ੩੮੦.

ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਘਰ, ਜਦ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਇਹ ਸਰੀਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਕਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ऋਤੁਰਸ੍ਮਿ ਤਵਾਚਾਰ੍ਯ੍ਯਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਦਾਨਾਯ ਤੇ ਦ੍ਵਿਜ । ਇਹਾਗਤੋऽਹਂ ਯਾਸ੍ਯਾਮਿ ਪਰਮਾਰ੍ਥਸ੍ਤਵੋਦਿਤਃ ।। ੩੮੦.

ਮੈਂ ਰਿਤੁ ਤੇਰਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹਾਂ, ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮਿਆ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਨੂੰ ਉੱਚਾ ਸੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਏਕਮੇਵਮਿਦਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਨ ਭੇਦਃ ਸਕਲਂ ਜਗਤ੍ । ਵਾਸੁਦੇਵਾਭਿਧੇਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ ।। ੩੮੦.

ਇਹ ਜਾਣ ਲੈ: ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਇੱਕ ਹੈ, ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸੁਰਤ ਹੈ।

ऋਤੁਰ੍ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਪੁਨਸ੍ਤਨ੍ਨਗਰਂ ਯਯੌ । ਨਿਦਾਘਂ ਨਗਰਪ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਏਕਾਨ੍ਤੇ ਸ੍ਥਿਤਮਵ੍ਰਵੀਤ੍ ੩੮੦.

ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਰਿਤੁ ਫਿਰ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਗਿਆ ਤੇ ਨਿਦਾਘ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਇਕੱਲਾ ਖੜਾ ਸੀ।

ਨਿਦਾਘ ਉਵਾਚ ਭੋ ਵਿਪ੍ਰ ਜਨਸਂਵਾਦੋ ਮਹਾਨੇष ਨਰੇਸ਼੍ਵਰ । ਪ੍ਰਵਿਵੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਪੁਰਂ ਰਮ੍ਯਂ ਤੇਨਾਤ੍ਰ ਸ੍ਥੀਯਤੇ ਮਯਾ ।। ੩੮੦.

ਨਿਦਾਘ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੀੜ ਹੈ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ; ਇਸ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਟਿਕਿਆ ਹਾਂ।'

ऋਤੁਰੁਵਾਚ ਨਰਾਧਿਪੋऽਤ੍ਰ ਕਤਮਃ ਕਤਮਸ਼੍ਚੇਤਰੋ ਜਨਃ । ਕਥ੍ਯਤਾਂ ਮੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਤ੍ਵਮਭਿਜ੍ਞੋ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ ।। ੩੮੦.

ਰਿਤੁ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਇੱਥੇ ਕਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹਨ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਜਾਣਕਾਰ ਹੈਂ।'

ਗਜੋ ਯੋऽਯਮਧੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਨੁਪਰ੍ਯ੍ਯੇष ਸ ਭੂਪਤਿਃ । ऋਤੁਰਾਹ ਗਜਃ ਕੋऽਤ੍ਰ ਰਾਜਾ ਚਾਹ ਨਿਦਾਘਕਃ ।। ੩੮੦.

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਹੈ, ਉਹ ਹਾਥੀ ਹੈ; ਜੋ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਹੈ; ਰਿਤੁ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਇੱਥੇ ਹਾਥੀ ਕੌਣ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਜਾ ਕੌਣ ਹੈ?' ਨਿਦਾਘ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

ऋਤੁਰ੍ਨਿਦਾਘ ਆਰੁੜ੍ਹੋ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਂ ਪਸ਼੍ਯ ਵਾਹਨਂ । ਉਪਰ੍ਯ੍ਯਹਂ ਯਥਾ ਰਾਜ ਤ੍ਵਮਧਃ ਕੁਞ੍ਜਰੋ ਯਥਾ ।। ੩੮੦.

ਰਿਤੁ ਤੇ ਨਿਦਾਘ ਹਾਥੀ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ: 'ਇਹ ਉਦਾਹਰਨ ਵੇਖ, ਵਾਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉੱਤੇ ਹਾਂ ਤੇ ਤੂੰ ਹੇਠਾਂ, ਐਸੇ ਹੀ ਰਾਜਾ ਉੱਤੇ ਤੇ ਹਾਥੀ ਹੇਠਾਂ ਹੈ।'

ऋਤੁਃ੭ ਪ੍ਰਾਹ ਨਿਦਾਘਨ੍ਤਂ ਕਤਮਸ੍ਤ੍ਵਾਮਹਂ ਵਦੇ । ਉਕ੍ਤੋ ਨਿਦਾਘਸ੍ਤਨ੍ਨਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਾਹ ਮੇ ਤ੍ਵਂ ਗੁਰੁਰ੍ਘ੍ਰੁਵਮ੍ ।। ੩੮੦.

ਰਿਤੁ ਨੇ ਨਿਦਾਘ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: 'ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਤੂੰ ਕਿਹੜਾ?' ਨਿਦਾਘ ਨੇ ਨਮ ਸਕੇ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: 'ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਹੋ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।'

ਨਾਤ੍ਯਸ੍ਮਾਦ੍‌ਦ੍ਵੈਤਸਂਸ੍ਕਾਰਸਂਸ੍ਕृਤਂ ਮਾਨਸਂ ਤਥਾ । ऋਤੁਃ ਪ੍ਰਾਹ ਨਿਦਾਘਨ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਜ੍ਞਾਨਾਯ ਚਾਗਤਃ । ਪਰਮਾਰ੍ਥਂ ਸਾਰਭੂਤਮਦ੍ਵੈਤਂ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਂ ਮਯਾ ।। ੩੮੦.

ਮਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦਵੈਤ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਨਹੀਂ; ਰਿਤੁ ਨੇ ਨਿਦਾਘ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: 'ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਲਈ ਆਇਆ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਰਵੋਚ, ਅਦਵੈਤ ਸੱਚ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।'

ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ ਉਵਾਚ ਨਿਦਾਘੋऽਪ੍ਯੁਪਦੇਸ਼ੇਨ ਤੇਨਾਦ੍ਵੈਤਪਰੋऽਭਵਤ੍ । ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨ੍ਯਭੇਦੇਨ ਦਦृਸ਼ੇ ਸ ਤਦਾਤ੍ਮਨਿ ।। ੩੮੦.

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਉਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਨਿਦਾਘ ਵੀ ਅਦਵੈਤ ਵਿਚ ਲਗਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਇਕ-ਰੂਪ ਵੇਖਿਆ।'

ਅਵਾਪ ਮੁਕ੍ਤਿ ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਸ ਤਥਾ ਤ੍ਵਂ ਮੁਕ੍ਤਿਮਾਪ੍ਸ੍ਯਸਿ । ਏਕਃ ਸਮਸ੍ਤਂ ਤ੍ਵਞ੍ਚਾਹਂ ਵਿष੍ਣੁਃ ਸਰ੍ਵਗਤੋ ਯਤਃ ।। ੩੮੦.

ਉਸ ਨੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਪਾਈ; ਐਸੇ ਹੀ ਤੂੰ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰੇਗਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ਨੁ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤੂੰ ਤੇ ਮੈਂ ਇੱਕ ਹੀ ਹਾਂ।

ਪੀਤਨੀਲਾਦਿਭੇਦੇਨ ਯਥੈਕਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਤਮਃ । ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਦृष੍ਟਿਭਿਰਾਤ੍ਮਾਪਿ ਤਥੈਕਃ ਸ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਕ੍ ।। ੩੮੦.

ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰਾ ਪੀਲਾ, ਨੀਲਾ ਤੇ ਹੋਰ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਭਟਕਣ ਵਾਲੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਵੀ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।

ਸਂਸਾਰਾਜ੍ਞਾਨਵृਕ੍ਸ਼ਾਰਿਜ੍ਞਾਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਚਿਨ੍ਤਯ ।। ੩੮੦.

ਜੋ ਗਿਆਨ ਸੰਸਾਰਕ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਬ੍ਰਹਮ' ਸਮਝੋ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਗੀਤਾਸਾਰਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸਰ੍ਵਗੀਤੋਤ੍ਤਮੋਤ੍ਤਮਂ । ਕृष੍ਣੋऽਰ੍ਜੁਨਾਯ ਯਮਾਹ ਪੁਰਾ ਵੈ ਭੁਕ੍ਤਿਮੁਕ੍ਤਿਦਂ ।। ੩੮੧.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਗੀਤਾ ਦਾ ਸਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਸਭ ਗੀਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਗੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਦਿਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨੁਵਾਚ ਗਤਾਸੁਰਗਤਾਸੁਰ੍ਵਾ ਨ ਸ਼ੋਚ੍ਯੋ ਦੇਹਵਾਨਜਃ । ਆਤ੍ਮਾऽਜਰੋऽਮਰੋऽਭੇਦ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛੋਕਾਦਿਕਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ ।। ੩੮੧.

ਸ੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਚਾਹੇ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦੇਹ ਛੱਡ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਦੇਹ ਵਾਲਾ ਦੁਖੀ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ। ਆਤਮਾ ਨਾ ਬੁੱਢਾ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਮਰਦਾ, ਨਾ ਟੁੱਟਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਦੁਖ ਆਦਿਕ ਛੱਡ ਦੇ।