ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਯਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਾ ਸ਼ਿਵਿਕਾ ਚੇਯਂ ਤਦ੍‌ਦ੍ਰਵ੍ਯੋ ਭੂਤਸਂਗ੍ਰਹਃ । ਭਵਤੋ ਮੇऽਖਿਲਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਸਮਤ੍ਵੇਨੋਪਬृਂਹਿਤਃ ।। ੩੮੦.

ਜਿਸ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਇਹ ਪਲਕੀ ਬਣੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਦਾਰਥ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ, ਮੈਂ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਸ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ।

ਤਚ੍ਛ੍ਰੁ ਤ੍ਵੋਵਾਚ ਰਾਜਾ ਤਂ ਗृਹੀਤ੍ਵਾਙ੍‌ਘ੍ਰੀ ਕ੍ਸ਼ਮਾਪ੍ਯ ਚ । ਪ੍ਰਸਾਦਂ ਕੁਰੁ ਤ੍ਵਕ੍ਤ੍ਵੇਮਾਂ ਸ਼ਿਵਿਕਾਂ ਬ੍ਰੂਹਿ ਸ਼੍ਰृਣ੍ਵਤੇ । ਯੋ ਭਵਾਨ੍ ਯਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਵਾ ਯਦਾਗਮਨਕਾਰਣਮ੍ ।। ੩੮੦.

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜ ਕੇ ਅਤੇ ਨਮ ਕੇ ਕਿਹਾ: 'ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ, ਇਹ ਪਲਕੀ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਉ, ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ, ਕਿਸ ਕਾਰਨ, ਤੇ ਆਉਣ ਦਾ ਮਕਸਦ ਕੀ ਹੈ?'

ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਂ ਕੋਹਮਿਤ੍ਯੇਤਦ੍ਵਕ੍ਤੁ ਨੈਵ ਚ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ । ਉਪਭੋਗਨਿਮਿਤ੍ਤਞ੍ਚ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਗਮਨਕ੍ਰਿਯਾ ।। ੩੮੦.

ਸੁਣੋ: 'ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ?'—ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਥਾਂ, ਆਉਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਸਿਰਫ ਅਨੁਭਵ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸੁਖਦੁਃਖੋਪਭੋਗੌ ਤੁ ਤੌ ਦੇਸ਼ਾਦ੍ਯੁਪਪਾਦਕੌ । ਧਰ੍ਮਾਘਰ੍ਮੋਦ੍ਭਵੌ ਭੋਕ੍ਤੁਂ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਦੇਸ਼ਾਦਿਮृਚ੍ਛਤਿ ।। ੩੮੦.

ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਥਾਂ ਆਦਿ ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਜੀਵ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਲਈ ਥਾਂ ਆਦਿ ਲੱਭਦਾ ਹੈ।

ਰਾਜੋਵਾਚ ਯੋऽਸ੍ਤਿ ਸੋਹਮਿਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਕਥਂ ਵਕ੍ਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ । ਆਤ੍ਮਨ੍ਯੇष ਨ ਦੋषਾਯ ਸ਼ਬ੍ਕਦੋਹਮਿਤਿ ਯੋ ਦ੍ਵਿਜ ।। ੩੮੦.

ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਜੇ ਕੋਈ ਹੈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ? ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ', ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ, ਦੋਵੇਂ ਵਾਰ।'

ਸ਼ਬ੍ਦੋਹਮਿਤ੍ਰਿ ਦੋषਾਯ ਨਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇष ਤਥੈਵ ਤਤ੍ । ਅਨਾਤ੍ਮਨ੍ਯਾਤ੍ਮਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਾ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਲਕ੍ਸ਼ਣਃ ।। ੩੮੦.

'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ' ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਹੈ, ਪਰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ; ਆਤਮਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਾ-ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਭੁਲਾਵੇ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।

ਯਦਾ ਸਮਸ੍ਤਦੇਹੇषੁ ਪੁਮਾਨੇਕੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ । ਤਦਾ ਹਿ ਕੋ ਭਵਾਨ੍ ਕੋਹਮਿਤ੍ਯੇਤਦ੍ਵਿਫਲਂ ਵਚਃ ।। ੩੮੦.

ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ? ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ?'—ਇਹ ਗੱਲ ਬੇਫ਼ਾਇਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਵਂ ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਵਿਕਾ ਚੇਯਂ ਵਯਂ ਵਾਹਾਃ ਪੁਰਃਸਰਾਃ । ਅਯਞ੍ਚ ਭਵਤੋ ਲੋਕੋ ਨ ਸਦੇਨਨ੍ਨृਪੋਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੮੦.

ਤੁਸੀਂ ਰਾਜਾ ਹੋ, ਇਹ ਪਲਕੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਵਾਹਕ ਹਾਂ ਜੋ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੇ ਹਾਂ; ਪਰ ਇਹ ਤੁਹਾਡਾ ਸੰਸਾਰ, ਰਾਜਾ ਜੀ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਨਹੀਂ।

ਵृਕ੍ਸ਼ਾਦ੍ਦਾਰੁ ਤਤਸ਼੍ਚੇਯਂ ਸ਼ਿਵਿਕਾ ਤ੍ਵਦਧਿष੍ਠਤਾ । ਕਾ ਵृਕ੍ਸ਼ਸਂਜ੍ਞਾ ਜਾਤਾਸ੍ਯ ਦਾਰੁਸਂਜ੍ਞਾਥ ਵਾ ਨृਪ ।। ੩੮੦.

ਦਰਖ਼ਤ ਤੋਂ ਲੱਕੜ ਆਇਆ, ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਇਹ ਪਲਕੀ ਬਣੀ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਅਧੀਨ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਰਾਜਾ ਜੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਦਰਖ਼ਤ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਕਿਹੜਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ?

ਵृਕ੍ਸ਼ਾਰੂੜ੍ਹੋ ਮਹਾਰਾਜੋ ਨਾਯਂ ਵਦਤਿ ਚੇਤਨਃ । ਨ ਚ ਦਾਰੁਣਿ ਸਰ੍ਵਸ੍ਤ੍ਵਾਂ ਬ੍ਰਵੀਤਿ ਸ਼ਿਵਿਕਾਗਤਂ ।। ੩੮੦.

ਵੱਡਾ ਰਾਜਾ ਜਦੋਂ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਚੇਤ ਹੋ ਕੇ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਤੇ ਲੱਕੜ ਵੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਪਲਕੀਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਹੈਂ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ।

ਸ਼ਿਵਿਕਾਦਾਰੁਸਙ੍ਘਾਤੋ ਰਚਨਾਸ੍ਥਿਤਿਸਂਸ੍ਥਿਤਃ । ਅਨ੍ਵਿष੍ਯਤਾਂ ਨृਪਸ਼੍ਰੇष੍ਟ ਤਦ੍ਭੇਦੇ ਸ਼ਿਵਿਕਾ ਤ੍ਵਯਾ ।। ੩੮੦.

ਪਲਕੀਨ ਲੱਕੜ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਦਾ ਜੋੜ ਹੈ, ਬਣਾਈ ਤੇ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖ—ਜੇ ਇਹ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਪਲਕੀਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।

ਪੁਮਾਨ੍ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਗੌਰਯਂ ਵਾਜੀ ਕੁਞ੍ਜਰੋ ਵਿਹਗਸ੍ਤਰੁਃ । ਦੇਹੇषੁ ਲੋਕਸਂਜ੍ਞੇਯਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਕਰ੍ਮਹੇਤੁषੁ ।। ੩੮੦.

ਮਰਦ, ਔਰਤ, ਗਾਂ, ਘੋੜਾ, ਹਾਥੀ, ਪੰਛੀ, ਰੁੱਖ—ਇਹ ਸਰੀਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ।

ਜਿਹ੍ਵਾ ਵ੍ਰਵੀਤ੍ਯਹਮਿਤਿ ਦਨ੍ਤੌष੍ਠੌ ਤਾਲੁਕਂ ਨृਪ । ਏਤੇ ਨਾਹਂ ਯਤਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵੇਵਾਙ੍ਨਿਪਾਦਨਹੇਤਵਃ ।। ੩੮੦.

ਜਿਹਵਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ 'ਮੈਂ ਬੋਲਦੀ ਹਾਂ', ਪਰ ਦੰਦ, ਹੋਠ ਤੇ ਤਾਲੂ, ਰਾਜਾ, ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ; ਇਹ ਸਭ ਸਿਰਫ ਬੋਲਣ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ।

ਕਿਂ ਹੇਤੁਭਿਰ੍ਵਦਤ੍ਯੇषਾ ਵਾਗੇਵਾਹਮਿਤਿ ਸ੍ਵਯਂ । ਤਥਾਪਿ ਵਾਙ੍ਨਾਹਮੇਤਦੁਕ੍ਤਂ ਮਿਥ੍ਯਾ ਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ।। ੩੮੦.

ਇਹ ਬੋਲੀ ਆਪਣੇ ਆਪ 'ਮੈਂ ਬੋਲ ਹਾਂ' ਕਿਉਂ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ? ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਬੋਲੀ 'ਮੈਂ' ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਗੱਲ ਸਹੀ ਨਹੀਂ।

ਪਿਣ੍ਡਃ ਪृਥਗ੍‌ ਯਤਃ ਪੁਂਸਃ ਸ਼ਿਰਃਪਾਯ੍ਵਾਦਿਲਕ੍ਸ਼ਣਃ । ਤਤੋऽਹਮਿਤਿ ਕੁਤ੍ਰੈਤਾਂ ਸਂਜ੍ਞਾਂ ਰਾਜਨ੍ ਕਰੋਮ੍ਯਹਂ ।। ੩੮੦.

ਸਰੀਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰ, ਪੈਰ ਆਦਿ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ; ਰਾਜਾ, ਫਿਰ ਮੈਂ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਇਹ ਪਛਾਣ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦਾ ਹਾਂ?

ਯਦਨ੍ਯੋऽਸ੍ਤਿ ਪਰਃ ਕੋਪਿ ਮਤ੍ਤਃ ਪਾਰ੍ਥਿਵਸਤ੍ਤਮ । ਤਦੇषੋਹਮਯਂ ਚਾਨ੍ਯੋ ਵਕ੍ਤੁਮੇਵਮਪੀष੍ਯਤੇ ।। ੩੮੦.

ਜੇ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੈ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਧੀਆ, ਤਾਂ ਇਹ 'ਮੈਂ' ਉਹ ਹੋਰ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਰਮਾਰ੍ਥਭੇਦੋ ਨ ਨਗੋ ਨ ਪਸ਼ੁਰ੍ਨਚ ਪਾਦਪਃ । ਸ਼ਰੀਰਾਸ਼੍ਚ ਵਿਭੇਦਾਸ਼੍ਚ ਯ ਏਤੇ ਕਰ੍ਮਯੋਨਯਃ ।। ੩੮੦.

ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਹਾਥੀ ਹੈ, ਨਾ ਜਾਨਵਰ, ਨਾ ਰੁੱਖ; ਸਰੀਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਰੂਪ ਸਿਰਫ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸਰੋਤ ਹਨ।

ਯਸ੍ਤੁ ਰਾਜੇਤ੍ ਯਲ੍ਲੋਕੇ ਯਚ੍ਚ ਰਾਜਭਟਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਤਚ੍ਚਾਨ੍ਯਚ੍ਚ ਨृਪੇਤ੍ਥਨ੍ਤੁ ਨ ਸਤ੍ ਸਮ੍ਯਗਨਾਮਯਂ ।। ੩੮੦.

ਜੋ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਰਾਜਾ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ, ਰਾਜਾ, ਹੋਰ ਹਨ ਤੇ ਸਹੀ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ।

ਤ੍ਵਂ ਰਾਜਾ ਸਰ੍ਵਲੋਕਸ੍ਯ ਪਿਤੁਃ ਪੁਤ੍ਰੋ ਰਿਪੋਰਿਪੁਃ । ਪਤ੍ਨ੍ਯਾਃ ਪਤਿਃ ਪਿਤਾ ਸੂਨੋਃ ਕਸ੍ਤ੍ਵਾਂ ਭੂਪ ਵਦਾਮ੍ਯਹਂ ।। ੩੮੦.

ਤੂੰ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈਂ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਪੁੱਤ, ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਪਤੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦਾ ਪਿਤਾ—ਰਾਜਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਬੁਲਾਵਾਂ?

ਤ੍ਵਂ ਕਿਮੇਤਚ੍ਛਿਰਃ ਕਿਨ੍ਨੁ ਸ਼ਿਰਸ੍ਤਵ ਤਥੋਦਰਂ । ਕਿਮੁ ਪਾਦਾਦਿਕਂ ਤ੍ਵਂ ਵੈ ਤਵੈਤਤ੍ ਕਿਂ ਮਹੀਪਤੇ ।। ੩੮੦.

ਕੀ ਤੂੰ ਇਹ ਸਿਰ ਹੈਂ? ਕੀ ਇਹ ਸਿਰ ਤੇਰਾ ਹੈ? ਇੰਝ ਹੀ, ਕੀ ਇਹ ਪੇਟ ਤੇਰਾ ਹੈ? ਕੀ ਤੂੰ ਪੈਰ ਆਦਿ ਹੈਂ? ਇਹ ਸਭ ਤੇਰਾ ਹੈ, ਰਾਜਾ?

ਸਮਸ੍ਤਾਵਯਵੇਭ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਂ ਪृਥਗ੍ਭੂਤੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ । ਕੋਹਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਨਿਪੁਣਂ ਭੂਤ੍ਵਾ ਚਿਨ੍ਤਯ ਪਾਰ੍ਥਿਵ ੩੮੦.

ਤੂੰ ਸਭ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ; 'ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ?'—ਇਸ ਉੱਤੇ ਸੋਚ ਸਮਝ ਕੇ, ਰਾਜਾ, ਵਿਚਾਰ ਕਰ।

ਸ਼੍ਰੇਯੋऽਰ੍ਥਮੁਦ੍ਯਤਃ ਪ੍ਰष੍ਟ੍ਰਂ ਕਪਿਲਰ੍षਿਮਹਂ ਦ੍ਵਿਜ । ਤਸ੍ਯਾਸ਼ਃ ਕਪਿਲਰ੍षੇਸ੍ਤ੍ਵਂ ਮਤ੍ ਕृਤੇ ਜ੍ਞਾਨਦੋ ਭੁਵਿ ੩੮੦.

ਮੈਂ ਕਪਿਲ ਰਿਸ਼ੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਉੱਚੇ ਭਲੇ ਲਈ ਪੁੱਛਣ ਆਇਆ ਹੈ; ਤੇਰੀ ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਕਪਿਲ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੇਰੇ ਲਈ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇਵੇ।

ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ ਉਵਾਚ ਭੂਯਃ ਪृਚ੍ਛਸਿ ਕਿਂ ਸ਼੍ਰੇਯਃ ਪਰਮਾਰ੍ਥਨ੍ਨ ਪृਚ੍ਛਸਿ । ਸ਼੍ਰੇਯਾਂਸ੍ਯਪਰਮਾਰ੍ਥਾਨਿ ਅਸ਼ੇषਾਣ੍ਯੇਵ ਭੂਪਤੇ ।। ੩੮੦.

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੂੰ ਫਿਰ ਭਲੇ ਦੀ ਪੁੱਛ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਦੀ ਨਹੀਂ; ਰਾਜਾ, ਜੋ ਭਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ।

ਦੇਵਤਾਰਾਧਨਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਧਨਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਮਿਚ੍ਛਤਿ । ਪੁਤ੍ਰਾਨਿਚ੍ਛਤਿ ਰਾਜ੍ਯਞ੍ਚ ਸ਼੍ਰੇਯਸ੍ਤਸ੍ਯੈਵ ਕਿਂ ਨृਪਃ ।। ੩੮੦.

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ, ਕੋਈ ਧਨ-ਸਮਪਤੀ, ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਰਾਜ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਰਾਜਾ, ਕੀ ਇਹ ਉਸ ਲਈ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ?

ਵਿਵੇਕਿਨਸ੍ਤੁ ਸਂਯੋਗਃ ਸ਼੍ਰੇਯੋ ਯਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਯਜ੍ਞਾਦਿਕਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਨਾਸ੍ਤਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯੋਪਪਤ੍ਤਿਤਾ ।। ੩੮੦.

ਜੋ ਸਮਝਦਾਰ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਯਜਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਬਿਨਾ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।

ਪਰਮਾਰ੍ਥਾਤ੍ਮਨੋਰ੍ਯੋਗਃ ਪਰਮਾਰ੍ਥ ਇਤੀष੍ਯਤੇ । ਏਕੋ ਵ੍ਯਾਪੀ ਸਮਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ਨਿਰ੍ਗੁਣਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਃ ਪਰਃ ।। ੩੮੦.

ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਇਕ ਹੈ, ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ, ਬਰਾਬਰ, ਪਵਿੱਤਰ, ਗੁਣ ਰਹਿਤ ਤੇ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।

ਜਨ੍ਮਵृਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਰਹਿਤ ਆਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਗਤੋऽਵ੍ਯਯਃ । ਪਰਂ ਜ੍ਞਾਨਮਯੋऽਸਙ੍ਗੀ ਗੁਣਜਾਤ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਭੁਃ ।। ੩੮੦.

ਆਤਮਾ ਜਨਮ, ਵਧਣ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਭ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ; ਉਹ ਉੱਚਾ, ਗਿਆਨ-ਮਈ, ਅਲੱਗ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਗੁਣ-ਜਾਤੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।

ऋਤੁਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਸੁਤੋ ਜ੍ਞਾਨੀ ਤਚ੍ਛਿष੍ਯੋऽਭੂਤ੍ ਪੁਲਤ੍ਸ੍ਯਜਃ ।। ੩੮੦.

ਰਿਤੁ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਜਾਣਦਾ ਸੀ; ਪੁਲਸਤਿਆ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ।

ਨਿਦਾਘਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਵਿਦ੍ਯੋऽਸ੍ਮਾਨ੍ਨਗਰੇ ਵੈ ਪੁਰੇ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਦੇਵਿਕਾਯਾਸ੍ਤਟੇ ਤਞ੍ਚ ਤਰ੍ਕਯਾਮਾਸ ਵੈ ऋਤੁਃ ।। ੩੮੦.

ਨਿਦਾਘ ਨੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਰਿਤੁ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵਿਕਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਮਿਲਣ ਆਇਆ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸਵਾਲ ਜਵਾਬ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।