ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਭੂਮੌ ਪਾਦਯੁਗਨ੍ਤਸ੍ਥੌ ਜਙ੍‌ਘੇ ਪਾਦਦ੍ਵਯੇ ਸ੍ਥਿਤੇ । ਉਰੂ ਜਙ੍ਘਾਦ੍ਵਯਾਵਸ੍ਥੌ ਤਦਾਧਾਰਂ ਤਥੋਦਰਮ੍ ।। ੩੮੦.

ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜੀਆਂ ਹਨ। ਜੰਘਾਂ ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਪੇਟ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਵਕ੍ਸ਼ਃਸ੍ਥਲਂ ਤਥਾ ਵਾਹੂ ਸ੍ਕਨ੍ਧੌ ਚੋਦਰਸਂਸ੍ਥਿਤੌ । ਸ੍ਕਨ੍ਧਸ੍ਥਿਤੇਯਂ ਸ਼ਿਵਿਕਾ ਮਮ ਭਾਵੋऽਤ੍ਰ ਕਿਂ ਕृਤਃ ।। ੩੮੦.

ਛਾਤੀ, ਬਾਂਹਾਂ, کندھے ਅਤੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਸਤੂ ਹੈ, ਇਹ ਪਲਕੀ کندਿਆਂ 'ਤੇ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਮੇਰਾ ਕੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ?

ਸ਼ਿਵਿਕਾਯਾਂ ਸ੍ਥਿਤਞ੍ਚੇਦਂ ਦੇਹਂ ਤ੍ਵਦੁਪਲਕ੍ਸ਼ਿਤਂ । ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਵਮਹਮਪ੍ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਚੇਦਮਨ੍ਯਥਾ ।। ੩੮੦.

ਜੇ ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹੋ, ਪਲਕੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਮੈਂ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੋਰ ਹੀ ਹੈ।

ਅਹਂ ਤ੍ਵਞ੍ਚ ਤਥਾਨ੍ਯਂ ਚ ਭੂਤੈਰੁਹ੍ਯਾਮ ਪਾਰ੍ਥਿਵ । ਗੁਣਪ੍ਰਵਾਹਪਤਿਤੋ ਗੁਣਵਰ੍ਗੋ ਹਿ ਯਾਤ੍ਯਯਂ ।। ੩੮੦.

ਮੈਂ, ਤੁਸੀਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ, ਰਾਜਾ ਜੀ, ਤੱਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚੁੱਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ, ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਰ੍ਮ੍ਮਵਸ਼੍ਯਾ ਗੁਣਾਸ਼੍ਚੈਤੇ ਸਤ੍ਵਾਦ੍ਯਾਃ ਪृਥਿਵੀਪਤੇ । ਅਵਿਦ੍ਯਾਸਞ੍ਚਿਤਂ ਕਰ੍ਮ ਤਚ੍ਚਾਸ਼ੇषੇषੁ ਜਨ੍ਤੁषੁ ।। ੩੮੦.

ਇਹ ਗੁਣ, ਸਤਵ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਕਰਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ; ਉਹ ਕਰਮ, ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਆਤ੍ਮਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧੋऽਕ੍ਸ਼ਰਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ਨਿਰ੍ਗੁਣਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਃ ਪਰਃ । ਪ੍ਰਵृਦ੍ਧ੍ਯਪਚਯੌ ਨਾਮ੍ਯ ਏਕਸ੍ਯਾਖਿਲਜਨ੍ਤੁषੁ ।। ੩੮੦.

ਆਤਮਾ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਟੱਲ, ਸ਼ਾਂਤ, ਗੁਣ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਵਾਧਾ ਜਾਂ ਘਟਾਅ ਉਸ ਇੱਕ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।

ਯਦਾ ਨੋਪਚਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਯਦਾ ਨਾਪਚਯੋ ਨृਪ। ਤਦਾ ਪੀਵਾਨਸੀਤਿ ਤ੍ਵਂ ਕਯਾ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਤ੍ਵਯੇਰਿਤਂ ।। ੩੮੦.

ਜਦੋਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਵਾਧਾ ਹੈ, ਨਾ ਘਟਾਅ, ਰਾਜਾ ਜੀ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੀ ਤਰਕ ਨਾਲ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਉਹ ਪਲਿਆ ਜਾਂ ਘਟਿਆ?

ਭੂਜਙ੍ਘਾਪਾਦਕਟ੍‌ਯੂਰੁਜਠਰਾਦਿषੁ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ । ਸ਼ਿਵਿਕੇਯਂ ਤਥਾ ਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਤਦਾ ਭਾਵਃ ਸਮਸ੍ਤ੍ਵਯਾ ।। ੩੮੦.

ਬਾਂਹਾਂ, ران, ਪੈਰ, ਕਮਰ, ਉਰੂ, ਪੇਟ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹੈ, ਇਹ ਪਲਕੀ ਵੀ کندੇ 'ਤੇ ਹੈ; ਫਿਰ, ਇਹ ਹਾਲਤ ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਤਦਨ੍ਯਜਨ੍ਤੁਭਿਰ੍ਭੂਪ ਸ਼ਿਵਿਸੋਤ੍ਥਾਨਕਰ੍ਮਣਾ । ਸ਼ੈਲਦ੍ਰਵ੍ਯਗृਹੋਤ੍ਥੋਪਿ ਪृਥਿਵੀਸਮ੍ਭਵੋਪਿ ਵਾ ।। ੩੮੦.

ਹੋਰ ਜੀਵ, ਰਾਜਾ ਜੀ, ਪਲਕੀ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਚਾਹੇ ਉਹ ਪਹਾੜੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ, ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਆਏ ਹੋਣ।

ਯਥਾ ਪੁਂਸਃ ਪृਥਗ੍ਭਾਵਃ ਪ੍ਰਾਕृਤੈਃ ਕਰਣੈਰ੍ਨृਪ । ਸੋੜ੍ਹਵ੍ਯਃ ਸ ਮਹਾਭਾਰਃ ਕਤਰੋ ਨृਪਤੇ ਮਯਾ ।। ੩੮੦.

ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਧਨਾਂ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਜੀ, ਤਾਂ ਕਿਹੜਾ ਚੁੱਕਣਾ ਹੈ, ਕਿਹੜਾ ਵੱਡਾ ਭਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਨੇ ਚੁੱਕਣਾ ਹੈ?

ਯਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਾ ਸ਼ਿਵਿਕਾ ਚੇਯਂ ਤਦ੍‌ਦ੍ਰਵ੍ਯੋ ਭੂਤਸਂਗ੍ਰਹਃ । ਭਵਤੋ ਮੇऽਖਿਲਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਸਮਤ੍ਵੇਨੋਪਬृਂਹਿਤਃ ।। ੩੮੦.

ਜਿਸ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਇਹ ਪਲਕੀ ਬਣੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਦਾਰਥ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ, ਮੈਂ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਸ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ।

ਤਚ੍ਛ੍ਰੁ ਤ੍ਵੋਵਾਚ ਰਾਜਾ ਤਂ ਗृਹੀਤ੍ਵਾਙ੍‌ਘ੍ਰੀ ਕ੍ਸ਼ਮਾਪ੍ਯ ਚ । ਪ੍ਰਸਾਦਂ ਕੁਰੁ ਤ੍ਵਕ੍ਤ੍ਵੇਮਾਂ ਸ਼ਿਵਿਕਾਂ ਬ੍ਰੂਹਿ ਸ਼੍ਰृਣ੍ਵਤੇ । ਯੋ ਭਵਾਨ੍ ਯਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਵਾ ਯਦਾਗਮਨਕਾਰਣਮ੍ ।। ੩੮੦.

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜ ਕੇ ਅਤੇ ਨਮ ਕੇ ਕਿਹਾ: 'ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ, ਇਹ ਪਲਕੀ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਉ, ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ, ਕਿਸ ਕਾਰਨ, ਤੇ ਆਉਣ ਦਾ ਮਕਸਦ ਕੀ ਹੈ?'

ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਂ ਕੋਹਮਿਤ੍ਯੇਤਦ੍ਵਕ੍ਤੁ ਨੈਵ ਚ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ । ਉਪਭੋਗਨਿਮਿਤ੍ਤਞ੍ਚ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਗਮਨਕ੍ਰਿਯਾ ।। ੩੮੦.

ਸੁਣੋ: 'ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ?'—ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਥਾਂ, ਆਉਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਸਿਰਫ ਅਨੁਭਵ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸੁਖਦੁਃਖੋਪਭੋਗੌ ਤੁ ਤੌ ਦੇਸ਼ਾਦ੍ਯੁਪਪਾਦਕੌ । ਧਰ੍ਮਾਘਰ੍ਮੋਦ੍ਭਵੌ ਭੋਕ੍ਤੁਂ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਦੇਸ਼ਾਦਿਮृਚ੍ਛਤਿ ।। ੩੮੦.

ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਥਾਂ ਆਦਿ ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਜੀਵ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਲਈ ਥਾਂ ਆਦਿ ਲੱਭਦਾ ਹੈ।

ਰਾਜੋਵਾਚ ਯੋऽਸ੍ਤਿ ਸੋਹਮਿਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਕਥਂ ਵਕ੍ਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ । ਆਤ੍ਮਨ੍ਯੇष ਨ ਦੋषਾਯ ਸ਼ਬ੍ਕਦੋਹਮਿਤਿ ਯੋ ਦ੍ਵਿਜ ।। ੩੮੦.

ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਜੇ ਕੋਈ ਹੈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ? ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ', ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ, ਦੋਵੇਂ ਵਾਰ।'

ਸ਼ਬ੍ਦੋਹਮਿਤ੍ਰਿ ਦੋषਾਯ ਨਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇष ਤਥੈਵ ਤਤ੍ । ਅਨਾਤ੍ਮਨ੍ਯਾਤ੍ਮਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਾ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਲਕ੍ਸ਼ਣਃ ।। ੩੮੦.

'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ' ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਹੈ, ਪਰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ; ਆਤਮਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਾ-ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਭੁਲਾਵੇ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।

ਯਦਾ ਸਮਸ੍ਤਦੇਹੇषੁ ਪੁਮਾਨੇਕੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ । ਤਦਾ ਹਿ ਕੋ ਭਵਾਨ੍ ਕੋਹਮਿਤ੍ਯੇਤਦ੍ਵਿਫਲਂ ਵਚਃ ।। ੩੮੦.

ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ? ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ?'—ਇਹ ਗੱਲ ਬੇਫ਼ਾਇਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਵਂ ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਵਿਕਾ ਚੇਯਂ ਵਯਂ ਵਾਹਾਃ ਪੁਰਃਸਰਾਃ । ਅਯਞ੍ਚ ਭਵਤੋ ਲੋਕੋ ਨ ਸਦੇਨਨ੍ਨृਪੋਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੮੦.

ਤੁਸੀਂ ਰਾਜਾ ਹੋ, ਇਹ ਪਲਕੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਵਾਹਕ ਹਾਂ ਜੋ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੇ ਹਾਂ; ਪਰ ਇਹ ਤੁਹਾਡਾ ਸੰਸਾਰ, ਰਾਜਾ ਜੀ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਨਹੀਂ।

ਵृਕ੍ਸ਼ਾਦ੍ਦਾਰੁ ਤਤਸ਼੍ਚੇਯਂ ਸ਼ਿਵਿਕਾ ਤ੍ਵਦਧਿष੍ਠਤਾ । ਕਾ ਵृਕ੍ਸ਼ਸਂਜ੍ਞਾ ਜਾਤਾਸ੍ਯ ਦਾਰੁਸਂਜ੍ਞਾਥ ਵਾ ਨृਪ ।। ੩੮੦.

ਦਰਖ਼ਤ ਤੋਂ ਲੱਕੜ ਆਇਆ, ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਇਹ ਪਲਕੀ ਬਣੀ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਅਧੀਨ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਰਾਜਾ ਜੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਦਰਖ਼ਤ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਕਿਹੜਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ?

ਵृਕ੍ਸ਼ਾਰੂੜ੍ਹੋ ਮਹਾਰਾਜੋ ਨਾਯਂ ਵਦਤਿ ਚੇਤਨਃ । ਨ ਚ ਦਾਰੁਣਿ ਸਰ੍ਵਸ੍ਤ੍ਵਾਂ ਬ੍ਰਵੀਤਿ ਸ਼ਿਵਿਕਾਗਤਂ ।। ੩੮੦.

ਵੱਡਾ ਰਾਜਾ ਜਦੋਂ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਚੇਤ ਹੋ ਕੇ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਤੇ ਲੱਕੜ ਵੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਪਲਕੀਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਹੈਂ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ।

ਸ਼ਿਵਿਕਾਦਾਰੁਸਙ੍ਘਾਤੋ ਰਚਨਾਸ੍ਥਿਤਿਸਂਸ੍ਥਿਤਃ । ਅਨ੍ਵਿष੍ਯਤਾਂ ਨृਪਸ਼੍ਰੇष੍ਟ ਤਦ੍ਭੇਦੇ ਸ਼ਿਵਿਕਾ ਤ੍ਵਯਾ ।। ੩੮੦.

ਪਲਕੀਨ ਲੱਕੜ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਦਾ ਜੋੜ ਹੈ, ਬਣਾਈ ਤੇ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖ—ਜੇ ਇਹ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਪਲਕੀਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।

ਪੁਮਾਨ੍ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਗੌਰਯਂ ਵਾਜੀ ਕੁਞ੍ਜਰੋ ਵਿਹਗਸ੍ਤਰੁਃ । ਦੇਹੇषੁ ਲੋਕਸਂਜ੍ਞੇਯਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਕਰ੍ਮਹੇਤੁषੁ ।। ੩੮੦.

ਮਰਦ, ਔਰਤ, ਗਾਂ, ਘੋੜਾ, ਹਾਥੀ, ਪੰਛੀ, ਰੁੱਖ—ਇਹ ਸਰੀਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ।

ਜਿਹ੍ਵਾ ਵ੍ਰਵੀਤ੍ਯਹਮਿਤਿ ਦਨ੍ਤੌष੍ਠੌ ਤਾਲੁਕਂ ਨृਪ । ਏਤੇ ਨਾਹਂ ਯਤਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵੇਵਾਙ੍ਨਿਪਾਦਨਹੇਤਵਃ ।। ੩੮੦.

ਜਿਹਵਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ 'ਮੈਂ ਬੋਲਦੀ ਹਾਂ', ਪਰ ਦੰਦ, ਹੋਠ ਤੇ ਤਾਲੂ, ਰਾਜਾ, ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ; ਇਹ ਸਭ ਸਿਰਫ ਬੋਲਣ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ।

ਕਿਂ ਹੇਤੁਭਿਰ੍ਵਦਤ੍ਯੇषਾ ਵਾਗੇਵਾਹਮਿਤਿ ਸ੍ਵਯਂ । ਤਥਾਪਿ ਵਾਙ੍ਨਾਹਮੇਤਦੁਕ੍ਤਂ ਮਿਥ੍ਯਾ ਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ।। ੩੮੦.

ਇਹ ਬੋਲੀ ਆਪਣੇ ਆਪ 'ਮੈਂ ਬੋਲ ਹਾਂ' ਕਿਉਂ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ? ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਬੋਲੀ 'ਮੈਂ' ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਗੱਲ ਸਹੀ ਨਹੀਂ।

ਪਿਣ੍ਡਃ ਪृਥਗ੍‌ ਯਤਃ ਪੁਂਸਃ ਸ਼ਿਰਃਪਾਯ੍ਵਾਦਿਲਕ੍ਸ਼ਣਃ । ਤਤੋऽਹਮਿਤਿ ਕੁਤ੍ਰੈਤਾਂ ਸਂਜ੍ਞਾਂ ਰਾਜਨ੍ ਕਰੋਮ੍ਯਹਂ ।। ੩੮੦.

ਸਰੀਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰ, ਪੈਰ ਆਦਿ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ; ਰਾਜਾ, ਫਿਰ ਮੈਂ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਇਹ ਪਛਾਣ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦਾ ਹਾਂ?

ਯਦਨ੍ਯੋऽਸ੍ਤਿ ਪਰਃ ਕੋਪਿ ਮਤ੍ਤਃ ਪਾਰ੍ਥਿਵਸਤ੍ਤਮ । ਤਦੇषੋਹਮਯਂ ਚਾਨ੍ਯੋ ਵਕ੍ਤੁਮੇਵਮਪੀष੍ਯਤੇ ।। ੩੮੦.

ਜੇ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੈ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਧੀਆ, ਤਾਂ ਇਹ 'ਮੈਂ' ਉਹ ਹੋਰ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਰਮਾਰ੍ਥਭੇਦੋ ਨ ਨਗੋ ਨ ਪਸ਼ੁਰ੍ਨਚ ਪਾਦਪਃ । ਸ਼ਰੀਰਾਸ਼੍ਚ ਵਿਭੇਦਾਸ਼੍ਚ ਯ ਏਤੇ ਕਰ੍ਮਯੋਨਯਃ ।। ੩੮੦.

ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਹਾਥੀ ਹੈ, ਨਾ ਜਾਨਵਰ, ਨਾ ਰੁੱਖ; ਸਰੀਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਰੂਪ ਸਿਰਫ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸਰੋਤ ਹਨ।

ਯਸ੍ਤੁ ਰਾਜੇਤ੍ ਯਲ੍ਲੋਕੇ ਯਚ੍ਚ ਰਾਜਭਟਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਤਚ੍ਚਾਨ੍ਯਚ੍ਚ ਨृਪੇਤ੍ਥਨ੍ਤੁ ਨ ਸਤ੍ ਸਮ੍ਯਗਨਾਮਯਂ ।। ੩੮੦.

ਜੋ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਰਾਜਾ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ, ਰਾਜਾ, ਹੋਰ ਹਨ ਤੇ ਸਹੀ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ।

ਤ੍ਵਂ ਰਾਜਾ ਸਰ੍ਵਲੋਕਸ੍ਯ ਪਿਤੁਃ ਪੁਤ੍ਰੋ ਰਿਪੋਰਿਪੁਃ । ਪਤ੍ਨ੍ਯਾਃ ਪਤਿਃ ਪਿਤਾ ਸੂਨੋਃ ਕਸ੍ਤ੍ਵਾਂ ਭੂਪ ਵਦਾਮ੍ਯਹਂ ।। ੩੮੦.

ਤੂੰ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈਂ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਪੁੱਤ, ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਪਤੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦਾ ਪਿਤਾ—ਰਾਜਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਬੁਲਾਵਾਂ?