ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਤ੍ਯਸ੍ਤਮਿਤਭੇਦਂ ਯਤ੍ ਸਤ੍ਤਾਮਾਤ੍ਰਮਗੋਚਰਂ । ਵਚਸਾਮਾਤ੍ਮਸਂਵੇਦ੍ਯਂ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਂਜ੍ਞਿਤਮ੍ ।। ੩੭੯.

ਜੋ ਸਭ ਫਰਕਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਿਰਫ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਜੋਂ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਬੋਲਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਗਿਆਨ 'ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਚ੍ਚ ਵਿष੍ਣੋਃ ਪਰਂ ਰੁਪਮਰੁਪਸ੍ਯਾਜਮਕ੍ਸ਼ਰਂ । ਅਸ਼ਕ੍ਯਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਧ੍ਯਾਤੁਮਤੋ ਮੂਰ੍ਤ੍ਤਾਦਿ ਚਿਤਨ੍ਯੇਤ੍ ।। ੩੭੯.

ਇਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਰਰੂਪ, ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਰੂਪ ਆਦਿਕ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਦ੍ਭਾਵਭਾਵਮਾਪਨ੍ਨਸ੍ਤਤੋऽਸੌ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਾ । ਭਵਤ੍ਯਭੇਦੀ ਭੇਦਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਯਾਜ੍ਞਾਨਕृਤੋ ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੭੯.

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਅਸਲ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਇਕਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਰਕ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਅਦ੍ਵੈਤਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਯਦ੍ਭਵਤੋऽਗਦਤ੍ । ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮੇ ਤਪਸ਼੍ਚਕ੍ਰੇ ਵਾਸੁਦੇਵਾਰ੍ਚਨਾਦਿਕृਤ੍ ।। ੩੮੦.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੈਂ ਉਹ ਅਦਵੈਤ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਤਪ ਕਰਕੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।

ਮृਗਸਙ੍ਗਾਨ੍ਮृਗੋ ਬੂਤ੍ਵਾ ਹ੍ਯਨ੍ਤਕਾਲੇ ਸ੍ਮਰਨ੍ ਮृਗਂ । ਜਾਤਿਸ੍ਮਰੋ ਮृਗਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦੇਹਂ ਯੋਗਾਤ੍ਸ੍ਵਤੋऽਭਵਤ੍ ।। ੩੮੦.

ਹਿਰਣਿਆਂ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਹਿਰਣ ਬਣ ਗਿਆ। ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਾਲਾ ਹਿਰਣ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਯੋਗ ਦੀ ਬਰਕਤ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਗਿਆ।

ਅਦ੍ਵੈਤਬ੍ਰਹ੍ਮਭੂਤਸ਼੍ਚ ਜਡਵਲ੍ਲੋਕਮਾਚਰਤ੍ । ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਤਾऽਸੌ ਵੀਰਰਾਜਸ੍ਯ ਵਿष੍ਟਿਯੋਗਮਮਨ੍ਯਤ ।। ੩੮੦.

ਅਦਵੈਤ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਉਹ ਜਗਤ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਸੁੰਨ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਨੌਕਰ ਸੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਨੂੰ ਯੋਗ ਸਮਝਦਾ ਸੀ।

ਉਵਾਹ ਸ਼ਿਵਿਕਾਮਸ੍ਯ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਤੁਰ੍ਵਚਨਚੋਦਿਤਃ । ਗृਹੀਤੋ ਵਿष੍ਟਿਨਾ ਜ੍ਞਾਨੀ ਉਵਾਹਾਤ੍ਮਕ੍ਸ਼ਯਾਯ ਤਂ ।। ੩੮੦.

ਨੌਕਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਲਕੀ ਚੁੱਕੀ। ਗਿਆਨਵਾਨ, ਨੌਕਰ ਵਲੋਂ ਫੜਿਆ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਉਹ ਪਲਕੀ ਚੁੱਕਦਾ ਰਿਹਾ।

ਯਯੌ ਜੜਗਤਿਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਯੇ ਤ੍ਵਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਰਿਤਂ ਯਯੁਃ । ਸ਼ੀਘ੍ਰਾਨ੍ ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਤੀਨ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਅਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਤਂ ਨृਪੋऽਵ੍ਰਵੀਤ੍ ।। ੩੮੦.

ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤੁਰਿਆ, ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲੇ। ਤੇਜ਼ ਤੁਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਹੌਲੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।

ਰਾਜੋਵਾਚ ਕਿਂ ਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤੋऽਸ੍ਯਲ੍ਪਮਧ੍ਵਾਨਂ ਤ੍ਵਯੋੜ੍ਹਾ ਸ਼ਿਵਿਕਾ ਮਮ । ਕਿਮਾਯਾਸਸਹੋ ਨ ਤ੍ਵਂ ਪੀਵਾਨਸਿ ਨਿਰੀਕ੍ਸ਼੍ਯਸੇ ।। ੩੮੦.

ਰਾਜਾ ਆਖਦਾ ਹੈ: ਕੀ ਤੂੰ ਥੱਕ ਗਿਆ ਹੈਂ, ਇੰਨਾ ਛੋਟਾ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਕੇ ਵੀ ਮੇਰੀ ਪਲਕੀ ਚੁੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਤੂੰ ਮਿਹਨਤ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ? ਤੂੰ ਤਾਂ ਤੰਦਰੁਸਤ ਦਿਸਦਾ ਹੈਂ।

ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ ਉਵਾਚ ਨਾਹਂ ਪੀਵਾਨ੍ਨ ਵੈषੋੜ੍ਹਾ ਸ਼ਿਵਿਕਾ ਭਵਤੋ ਮਯਾ । ਨ ਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤੋऽਸ੍ਮਿ ਨ ਵਾਯਾਸੋ ਵੋਢਵ੍ਯੋऽਸਿ ਮਹੀਪਤੇ ।। ੩੮੦.

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਨਾ ਮੈਂ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹਾਂ, ਨਾ ਤੇਰੀ ਪਲਕੀ ਚੁੱਕ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਨਾ ਮੈਂ ਥੱਕਿਆ ਹਾਂ, ਨਾ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਭਾਰ ਹੈ। ਤੂੰ ਹੀ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ।

ਭੂਮੌ ਪਾਦਯੁਗਨ੍ਤਸ੍ਥੌ ਜਙ੍‌ਘੇ ਪਾਦਦ੍ਵਯੇ ਸ੍ਥਿਤੇ । ਉਰੂ ਜਙ੍ਘਾਦ੍ਵਯਾਵਸ੍ਥੌ ਤਦਾਧਾਰਂ ਤਥੋਦਰਮ੍ ।। ੩੮੦.

ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜੀਆਂ ਹਨ। ਜੰਘਾਂ ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਪੇਟ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਵਕ੍ਸ਼ਃਸ੍ਥਲਂ ਤਥਾ ਵਾਹੂ ਸ੍ਕਨ੍ਧੌ ਚੋਦਰਸਂਸ੍ਥਿਤੌ । ਸ੍ਕਨ੍ਧਸ੍ਥਿਤੇਯਂ ਸ਼ਿਵਿਕਾ ਮਮ ਭਾਵੋऽਤ੍ਰ ਕਿਂ ਕृਤਃ ।। ੩੮੦.

ਛਾਤੀ, ਬਾਂਹਾਂ, کندھے ਅਤੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਸਤੂ ਹੈ, ਇਹ ਪਲਕੀ کندਿਆਂ 'ਤੇ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਮੇਰਾ ਕੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ?

ਸ਼ਿਵਿਕਾਯਾਂ ਸ੍ਥਿਤਞ੍ਚੇਦਂ ਦੇਹਂ ਤ੍ਵਦੁਪਲਕ੍ਸ਼ਿਤਂ । ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਵਮਹਮਪ੍ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਚੇਦਮਨ੍ਯਥਾ ।। ੩੮੦.

ਜੇ ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹੋ, ਪਲਕੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਮੈਂ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੋਰ ਹੀ ਹੈ।

ਅਹਂ ਤ੍ਵਞ੍ਚ ਤਥਾਨ੍ਯਂ ਚ ਭੂਤੈਰੁਹ੍ਯਾਮ ਪਾਰ੍ਥਿਵ । ਗੁਣਪ੍ਰਵਾਹਪਤਿਤੋ ਗੁਣਵਰ੍ਗੋ ਹਿ ਯਾਤ੍ਯਯਂ ।। ੩੮੦.

ਮੈਂ, ਤੁਸੀਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ, ਰਾਜਾ ਜੀ, ਤੱਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚੁੱਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ, ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਰ੍ਮ੍ਮਵਸ਼੍ਯਾ ਗੁਣਾਸ਼੍ਚੈਤੇ ਸਤ੍ਵਾਦ੍ਯਾਃ ਪृਥਿਵੀਪਤੇ । ਅਵਿਦ੍ਯਾਸਞ੍ਚਿਤਂ ਕਰ੍ਮ ਤਚ੍ਚਾਸ਼ੇषੇषੁ ਜਨ੍ਤੁषੁ ।। ੩੮੦.

ਇਹ ਗੁਣ, ਸਤਵ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਕਰਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ; ਉਹ ਕਰਮ, ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਆਤ੍ਮਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧੋऽਕ੍ਸ਼ਰਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ਨਿਰ੍ਗੁਣਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਃ ਪਰਃ । ਪ੍ਰਵृਦ੍ਧ੍ਯਪਚਯੌ ਨਾਮ੍ਯ ਏਕਸ੍ਯਾਖਿਲਜਨ੍ਤੁषੁ ।। ੩੮੦.

ਆਤਮਾ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਟੱਲ, ਸ਼ਾਂਤ, ਗੁਣ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਵਾਧਾ ਜਾਂ ਘਟਾਅ ਉਸ ਇੱਕ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।

ਯਦਾ ਨੋਪਚਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਯਦਾ ਨਾਪਚਯੋ ਨृਪ। ਤਦਾ ਪੀਵਾਨਸੀਤਿ ਤ੍ਵਂ ਕਯਾ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਤ੍ਵਯੇਰਿਤਂ ।। ੩੮੦.

ਜਦੋਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਵਾਧਾ ਹੈ, ਨਾ ਘਟਾਅ, ਰਾਜਾ ਜੀ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੀ ਤਰਕ ਨਾਲ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਉਹ ਪਲਿਆ ਜਾਂ ਘਟਿਆ?

ਭੂਜਙ੍ਘਾਪਾਦਕਟ੍‌ਯੂਰੁਜਠਰਾਦਿषੁ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ । ਸ਼ਿਵਿਕੇਯਂ ਤਥਾ ਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਤਦਾ ਭਾਵਃ ਸਮਸ੍ਤ੍ਵਯਾ ।। ੩੮੦.

ਬਾਂਹਾਂ, ران, ਪੈਰ, ਕਮਰ, ਉਰੂ, ਪੇਟ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹੈ, ਇਹ ਪਲਕੀ ਵੀ کندੇ 'ਤੇ ਹੈ; ਫਿਰ, ਇਹ ਹਾਲਤ ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਤਦਨ੍ਯਜਨ੍ਤੁਭਿਰ੍ਭੂਪ ਸ਼ਿਵਿਸੋਤ੍ਥਾਨਕਰ੍ਮਣਾ । ਸ਼ੈਲਦ੍ਰਵ੍ਯਗृਹੋਤ੍ਥੋਪਿ ਪृਥਿਵੀਸਮ੍ਭਵੋਪਿ ਵਾ ।। ੩੮੦.

ਹੋਰ ਜੀਵ, ਰਾਜਾ ਜੀ, ਪਲਕੀ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਚਾਹੇ ਉਹ ਪਹਾੜੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ, ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਆਏ ਹੋਣ।

ਯਥਾ ਪੁਂਸਃ ਪृਥਗ੍ਭਾਵਃ ਪ੍ਰਾਕृਤੈਃ ਕਰਣੈਰ੍ਨृਪ । ਸੋੜ੍ਹਵ੍ਯਃ ਸ ਮਹਾਭਾਰਃ ਕਤਰੋ ਨृਪਤੇ ਮਯਾ ।। ੩੮੦.

ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਧਨਾਂ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਜੀ, ਤਾਂ ਕਿਹੜਾ ਚੁੱਕਣਾ ਹੈ, ਕਿਹੜਾ ਵੱਡਾ ਭਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਨੇ ਚੁੱਕਣਾ ਹੈ?

ਯਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਾ ਸ਼ਿਵਿਕਾ ਚੇਯਂ ਤਦ੍‌ਦ੍ਰਵ੍ਯੋ ਭੂਤਸਂਗ੍ਰਹਃ । ਭਵਤੋ ਮੇऽਖਿਲਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਸਮਤ੍ਵੇਨੋਪਬृਂਹਿਤਃ ।। ੩੮੦.

ਜਿਸ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਇਹ ਪਲਕੀ ਬਣੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਦਾਰਥ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ, ਮੈਂ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਸ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ।

ਤਚ੍ਛ੍ਰੁ ਤ੍ਵੋਵਾਚ ਰਾਜਾ ਤਂ ਗृਹੀਤ੍ਵਾਙ੍‌ਘ੍ਰੀ ਕ੍ਸ਼ਮਾਪ੍ਯ ਚ । ਪ੍ਰਸਾਦਂ ਕੁਰੁ ਤ੍ਵਕ੍ਤ੍ਵੇਮਾਂ ਸ਼ਿਵਿਕਾਂ ਬ੍ਰੂਹਿ ਸ਼੍ਰृਣ੍ਵਤੇ । ਯੋ ਭਵਾਨ੍ ਯਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਵਾ ਯਦਾਗਮਨਕਾਰਣਮ੍ ।। ੩੮੦.

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜ ਕੇ ਅਤੇ ਨਮ ਕੇ ਕਿਹਾ: 'ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ, ਇਹ ਪਲਕੀ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਉ, ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ, ਕਿਸ ਕਾਰਨ, ਤੇ ਆਉਣ ਦਾ ਮਕਸਦ ਕੀ ਹੈ?'

ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਂ ਕੋਹਮਿਤ੍ਯੇਤਦ੍ਵਕ੍ਤੁ ਨੈਵ ਚ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ । ਉਪਭੋਗਨਿਮਿਤ੍ਤਞ੍ਚ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਗਮਨਕ੍ਰਿਯਾ ।। ੩੮੦.

ਸੁਣੋ: 'ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ?'—ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਥਾਂ, ਆਉਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਸਿਰਫ ਅਨੁਭਵ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸੁਖਦੁਃਖੋਪਭੋਗੌ ਤੁ ਤੌ ਦੇਸ਼ਾਦ੍ਯੁਪਪਾਦਕੌ । ਧਰ੍ਮਾਘਰ੍ਮੋਦ੍ਭਵੌ ਭੋਕ੍ਤੁਂ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਦੇਸ਼ਾਦਿਮृਚ੍ਛਤਿ ।। ੩੮੦.

ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਥਾਂ ਆਦਿ ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਜੀਵ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਲਈ ਥਾਂ ਆਦਿ ਲੱਭਦਾ ਹੈ।

ਰਾਜੋਵਾਚ ਯੋऽਸ੍ਤਿ ਸੋਹਮਿਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਕਥਂ ਵਕ੍ਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ । ਆਤ੍ਮਨ੍ਯੇष ਨ ਦੋषਾਯ ਸ਼ਬ੍ਕਦੋਹਮਿਤਿ ਯੋ ਦ੍ਵਿਜ ।। ੩੮੦.

ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਜੇ ਕੋਈ ਹੈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ? ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ', ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ, ਦੋਵੇਂ ਵਾਰ।'

ਸ਼ਬ੍ਦੋਹਮਿਤ੍ਰਿ ਦੋषਾਯ ਨਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇष ਤਥੈਵ ਤਤ੍ । ਅਨਾਤ੍ਮਨ੍ਯਾਤ੍ਮਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਾ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਲਕ੍ਸ਼ਣਃ ।। ੩੮੦.

'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ' ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਹੈ, ਪਰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ; ਆਤਮਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਾ-ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਭੁਲਾਵੇ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।

ਯਦਾ ਸਮਸ੍ਤਦੇਹੇषੁ ਪੁਮਾਨੇਕੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ । ਤਦਾ ਹਿ ਕੋ ਭਵਾਨ੍ ਕੋਹਮਿਤ੍ਯੇਤਦ੍ਵਿਫਲਂ ਵਚਃ ।। ੩੮੦.

ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ? ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ?'—ਇਹ ਗੱਲ ਬੇਫ਼ਾਇਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਵਂ ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਵਿਕਾ ਚੇਯਂ ਵਯਂ ਵਾਹਾਃ ਪੁਰਃਸਰਾਃ । ਅਯਞ੍ਚ ਭਵਤੋ ਲੋਕੋ ਨ ਸਦੇਨਨ੍ਨृਪੋਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੮੦.

ਤੁਸੀਂ ਰਾਜਾ ਹੋ, ਇਹ ਪਲਕੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਵਾਹਕ ਹਾਂ ਜੋ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੇ ਹਾਂ; ਪਰ ਇਹ ਤੁਹਾਡਾ ਸੰਸਾਰ, ਰਾਜਾ ਜੀ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਨਹੀਂ।

ਵृਕ੍ਸ਼ਾਦ੍ਦਾਰੁ ਤਤਸ਼੍ਚੇਯਂ ਸ਼ਿਵਿਕਾ ਤ੍ਵਦਧਿष੍ਠਤਾ । ਕਾ ਵृਕ੍ਸ਼ਸਂਜ੍ਞਾ ਜਾਤਾਸ੍ਯ ਦਾਰੁਸਂਜ੍ਞਾਥ ਵਾ ਨृਪ ।। ੩੮੦.

ਦਰਖ਼ਤ ਤੋਂ ਲੱਕੜ ਆਇਆ, ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਇਹ ਪਲਕੀ ਬਣੀ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਅਧੀਨ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਰਾਜਾ ਜੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਦਰਖ਼ਤ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਕਿਹੜਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ?