ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਦੁਃਖਜ੍ਞਾਨਮਯੋऽਧਰ੍ਮਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਃ ਸ ਤੁ ਨਾਤ੍ਮਨਃ । ਜਲਸ੍ਯ ਨਾਗ੍ਨਿਨਾ ਸਙ੍ਗਃ ਸ੍ਥਾਲੀਸਙ੍ਗਤ੍ਤਥਾਪਿ ਹਿ ।। ੩੭੯.

ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਰੂਪ ਅਧਰਮ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

ਸ਼ਬ੍ਦਾਸ੍ਤੇ ਕਾਦਿਕਾ ਧਰ੍ਮਾਸ੍ਤਤ੍ ਕृਤਾ ਵੈ ਮਹਾਮੁਨੇ । ਤਥਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਕृਤੌ ਸਙ੍ਗਾਦਹਂਮਾਨਾਦਿਭੂषਿਤਃ ।। ੩੭੯.

'ਕ' ਆਦਿ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਧਰਮ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ! ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਾ ਅਹੰਕਾਰ ਆਦਿਕ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਜਤੇ ਪ੍ਰਾਕृਤਾਨ੍ਧਰ੍ਮਾਨ੍ ਅਨ੍ਯਸ੍ਤੇਭ੍ਯੋ ਹਿ ਸੋऽਵ੍ਯਯਃ । ਬਨ੍ਧਾਯ ਵਿषਯਾਸਙ੍ਗਂ ਮਨੋ ਨਿਰ੍ਵਿषਯਂ ਧਿਯੇ ।। ੩੭੯.

ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਉਹ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮਨ ਬੰਨ੍ਹਣ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨ ਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ।

ਵਿषਯਾਤ੍ਤਤ੍ਸਮਾਕृष੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਭੂਤਂ ਹਰਿਂ ਸ੍ਮਰੇਤ੍ । ਆਤ੍ਮਭਾਵਂ ਨਯਤ੍ਯੇਨਂ ਤਦ੍‌ਬ੍ਰਹ੍ਮਧ੍ਯਾਯਿਨਂ ਮੁਨੇ ।। ੩੭੯.

ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਹਰੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮুনি।

ਵਿਚਾਰ੍ਯ੍ਯ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਃ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਲੌਹਮਾਕਰ੍षਕੋ ਯਥਾ । ਆਤ੍ਭਪ੍ਰਯਤ੍ਨਸਾਪੇਜ੍ਞਾ ਵਿਸ਼ਿष੍ਟਾ ਯਾ ਮਨੋਗਤਿਃ ।। ੩੭੯.

ਜਿਵੇਂ ਚੁੰਬਕ ਆਪਣੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਲੋਹੇ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਅਤੇ ਸਮਝ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਚਾਲ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਸ੍ਯਾ ਬ੍ਰਹ੍‌ਮਣਿ ਸਂਯੋਗੋ ਯੋਗ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ । ਵਿਨਿष੍ਪਨ੍ਦਃ ਸਮਾਧਿਸ੍ਥਃ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਧਿਗਚ੍ਛਤਿ ।। ੩੭੯.

ਮਨ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੀ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਯਮੈਃ ਸਨ੍ਨਿਯਮੈਃ ਸ੍ਥਿਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹृਤ੍ਯਾ ਮਰੁਜ੍ਜਯੈਃ । ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੇਨ ਪਵਨੈਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੇਣ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਃ ।। ੩੭੯.

ਯਮ, ਨਿਯਮ, ਅਡੋਲਤਾ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ, ਸੁਆਸਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।

ਵਸ਼ੀਕृਤੈਸ੍ਤਤਃ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਂ ਚੇਤਃ ਸ਼ੁਭਾਸ਼੍ਰਯੇ । ਆਸ਼੍ਰਯਸ਼੍ਚੇਤਸੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਮੂਰ੍ਤ੍ਤਞ੍ਚਾਮੂਰ੍ਤਕਂ ਦ੍ਵਿਧਾ ।। ੩੭੯.

ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਆਸਰੇ ਵਿਚ ਟਿਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਨਿਰਰੂਪ ਵੀ, ਦੋਵੇਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ।

ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭਾਦਿषੁ ਚ ਜ੍ਞਾਨਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਿਕਾ ਦ੍ਵਿਧਾ । ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਉਪਾਸ੍ਯਤੇ ।। ੩੭੯.

ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਆਦਿਕ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਤੇ ਕਰਮ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵਨਾ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਜੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭਾਦਿषੁ ਚ ਜ੍ਞਾਨਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਿਕਾ ਦ੍ਵਿਧਾ । ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਉਪਾਸ੍ਯਤੇ ।। ੩੭੯.

ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਆਦਿਕ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਤੇ ਕਰਮ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵਨਾ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਜੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਤ੍ਯਸ੍ਤਮਿਤਭੇਦਂ ਯਤ੍ ਸਤ੍ਤਾਮਾਤ੍ਰਮਗੋਚਰਂ । ਵਚਸਾਮਾਤ੍ਮਸਂਵੇਦ੍ਯਂ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਂਜ੍ਞਿਤਮ੍ ।। ੩੭੯.

ਜੋ ਸਭ ਫਰਕਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਿਰਫ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਜੋਂ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਬੋਲਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਗਿਆਨ 'ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਚ੍ਚ ਵਿष੍ਣੋਃ ਪਰਂ ਰੁਪਮਰੁਪਸ੍ਯਾਜਮਕ੍ਸ਼ਰਂ । ਅਸ਼ਕ੍ਯਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਧ੍ਯਾਤੁਮਤੋ ਮੂਰ੍ਤ੍ਤਾਦਿ ਚਿਤਨ੍ਯੇਤ੍ ।। ੩੭੯.

ਇਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਰਰੂਪ, ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਰੂਪ ਆਦਿਕ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਦ੍ਭਾਵਭਾਵਮਾਪਨ੍ਨਸ੍ਤਤੋऽਸੌ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਾ । ਭਵਤ੍ਯਭੇਦੀ ਭੇਦਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਯਾਜ੍ਞਾਨਕृਤੋ ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੭੯.

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਅਸਲ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਇਕਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਰਕ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਅਦ੍ਵੈਤਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਯਦ੍ਭਵਤੋऽਗਦਤ੍ । ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮੇ ਤਪਸ਼੍ਚਕ੍ਰੇ ਵਾਸੁਦੇਵਾਰ੍ਚਨਾਦਿਕृਤ੍ ।। ੩੮੦.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੈਂ ਉਹ ਅਦਵੈਤ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਤਪ ਕਰਕੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।

ਮृਗਸਙ੍ਗਾਨ੍ਮृਗੋ ਬੂਤ੍ਵਾ ਹ੍ਯਨ੍ਤਕਾਲੇ ਸ੍ਮਰਨ੍ ਮृਗਂ । ਜਾਤਿਸ੍ਮਰੋ ਮृਗਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦੇਹਂ ਯੋਗਾਤ੍ਸ੍ਵਤੋऽਭਵਤ੍ ।। ੩੮੦.

ਹਿਰਣਿਆਂ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਹਿਰਣ ਬਣ ਗਿਆ। ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਾਲਾ ਹਿਰਣ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਯੋਗ ਦੀ ਬਰਕਤ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਗਿਆ।

ਅਦ੍ਵੈਤਬ੍ਰਹ੍ਮਭੂਤਸ਼੍ਚ ਜਡਵਲ੍ਲੋਕਮਾਚਰਤ੍ । ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਤਾऽਸੌ ਵੀਰਰਾਜਸ੍ਯ ਵਿष੍ਟਿਯੋਗਮਮਨ੍ਯਤ ।। ੩੮੦.

ਅਦਵੈਤ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਉਹ ਜਗਤ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਸੁੰਨ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਨੌਕਰ ਸੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਨੂੰ ਯੋਗ ਸਮਝਦਾ ਸੀ।

ਉਵਾਹ ਸ਼ਿਵਿਕਾਮਸ੍ਯ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਤੁਰ੍ਵਚਨਚੋਦਿਤਃ । ਗृਹੀਤੋ ਵਿष੍ਟਿਨਾ ਜ੍ਞਾਨੀ ਉਵਾਹਾਤ੍ਮਕ੍ਸ਼ਯਾਯ ਤਂ ।। ੩੮੦.

ਨੌਕਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਲਕੀ ਚੁੱਕੀ। ਗਿਆਨਵਾਨ, ਨੌਕਰ ਵਲੋਂ ਫੜਿਆ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਉਹ ਪਲਕੀ ਚੁੱਕਦਾ ਰਿਹਾ।

ਯਯੌ ਜੜਗਤਿਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਯੇ ਤ੍ਵਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਰਿਤਂ ਯਯੁਃ । ਸ਼ੀਘ੍ਰਾਨ੍ ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਤੀਨ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਅਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਤਂ ਨृਪੋऽਵ੍ਰਵੀਤ੍ ।। ੩੮੦.

ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤੁਰਿਆ, ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲੇ। ਤੇਜ਼ ਤੁਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਹੌਲੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।

ਰਾਜੋਵਾਚ ਕਿਂ ਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤੋऽਸ੍ਯਲ੍ਪਮਧ੍ਵਾਨਂ ਤ੍ਵਯੋੜ੍ਹਾ ਸ਼ਿਵਿਕਾ ਮਮ । ਕਿਮਾਯਾਸਸਹੋ ਨ ਤ੍ਵਂ ਪੀਵਾਨਸਿ ਨਿਰੀਕ੍ਸ਼੍ਯਸੇ ।। ੩੮੦.

ਰਾਜਾ ਆਖਦਾ ਹੈ: ਕੀ ਤੂੰ ਥੱਕ ਗਿਆ ਹੈਂ, ਇੰਨਾ ਛੋਟਾ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਕੇ ਵੀ ਮੇਰੀ ਪਲਕੀ ਚੁੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਤੂੰ ਮਿਹਨਤ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ? ਤੂੰ ਤਾਂ ਤੰਦਰੁਸਤ ਦਿਸਦਾ ਹੈਂ।

ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ ਉਵਾਚ ਨਾਹਂ ਪੀਵਾਨ੍ਨ ਵੈषੋੜ੍ਹਾ ਸ਼ਿਵਿਕਾ ਭਵਤੋ ਮਯਾ । ਨ ਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤੋऽਸ੍ਮਿ ਨ ਵਾਯਾਸੋ ਵੋਢਵ੍ਯੋऽਸਿ ਮਹੀਪਤੇ ।। ੩੮੦.

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਨਾ ਮੈਂ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹਾਂ, ਨਾ ਤੇਰੀ ਪਲਕੀ ਚੁੱਕ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਨਾ ਮੈਂ ਥੱਕਿਆ ਹਾਂ, ਨਾ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਭਾਰ ਹੈ। ਤੂੰ ਹੀ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ।

ਭੂਮੌ ਪਾਦਯੁਗਨ੍ਤਸ੍ਥੌ ਜਙ੍‌ਘੇ ਪਾਦਦ੍ਵਯੇ ਸ੍ਥਿਤੇ । ਉਰੂ ਜਙ੍ਘਾਦ੍ਵਯਾਵਸ੍ਥੌ ਤਦਾਧਾਰਂ ਤਥੋਦਰਮ੍ ।। ੩੮੦.

ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜੀਆਂ ਹਨ। ਜੰਘਾਂ ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਪੇਟ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਵਕ੍ਸ਼ਃਸ੍ਥਲਂ ਤਥਾ ਵਾਹੂ ਸ੍ਕਨ੍ਧੌ ਚੋਦਰਸਂਸ੍ਥਿਤੌ । ਸ੍ਕਨ੍ਧਸ੍ਥਿਤੇਯਂ ਸ਼ਿਵਿਕਾ ਮਮ ਭਾਵੋऽਤ੍ਰ ਕਿਂ ਕृਤਃ ।। ੩੮੦.

ਛਾਤੀ, ਬਾਂਹਾਂ, کندھے ਅਤੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਸਤੂ ਹੈ, ਇਹ ਪਲਕੀ کندਿਆਂ 'ਤੇ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਮੇਰਾ ਕੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ?

ਸ਼ਿਵਿਕਾਯਾਂ ਸ੍ਥਿਤਞ੍ਚੇਦਂ ਦੇਹਂ ਤ੍ਵਦੁਪਲਕ੍ਸ਼ਿਤਂ । ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਵਮਹਮਪ੍ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਚੇਦਮਨ੍ਯਥਾ ।। ੩੮੦.

ਜੇ ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹੋ, ਪਲਕੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਮੈਂ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੋਰ ਹੀ ਹੈ।

ਅਹਂ ਤ੍ਵਞ੍ਚ ਤਥਾਨ੍ਯਂ ਚ ਭੂਤੈਰੁਹ੍ਯਾਮ ਪਾਰ੍ਥਿਵ । ਗੁਣਪ੍ਰਵਾਹਪਤਿਤੋ ਗੁਣਵਰ੍ਗੋ ਹਿ ਯਾਤ੍ਯਯਂ ।। ੩੮੦.

ਮੈਂ, ਤੁਸੀਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ, ਰਾਜਾ ਜੀ, ਤੱਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚੁੱਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ, ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਰ੍ਮ੍ਮਵਸ਼੍ਯਾ ਗੁਣਾਸ਼੍ਚੈਤੇ ਸਤ੍ਵਾਦ੍ਯਾਃ ਪृਥਿਵੀਪਤੇ । ਅਵਿਦ੍ਯਾਸਞ੍ਚਿਤਂ ਕਰ੍ਮ ਤਚ੍ਚਾਸ਼ੇषੇषੁ ਜਨ੍ਤੁषੁ ।। ੩੮੦.

ਇਹ ਗੁਣ, ਸਤਵ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਕਰਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ; ਉਹ ਕਰਮ, ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਆਤ੍ਮਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧੋऽਕ੍ਸ਼ਰਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ਨਿਰ੍ਗੁਣਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਃ ਪਰਃ । ਪ੍ਰਵृਦ੍ਧ੍ਯਪਚਯੌ ਨਾਮ੍ਯ ਏਕਸ੍ਯਾਖਿਲਜਨ੍ਤੁषੁ ।। ੩੮੦.

ਆਤਮਾ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਟੱਲ, ਸ਼ਾਂਤ, ਗੁਣ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਵਾਧਾ ਜਾਂ ਘਟਾਅ ਉਸ ਇੱਕ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।

ਯਦਾ ਨੋਪਚਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਯਦਾ ਨਾਪਚਯੋ ਨृਪ। ਤਦਾ ਪੀਵਾਨਸੀਤਿ ਤ੍ਵਂ ਕਯਾ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਤ੍ਵਯੇਰਿਤਂ ।। ੩੮੦.

ਜਦੋਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਵਾਧਾ ਹੈ, ਨਾ ਘਟਾਅ, ਰਾਜਾ ਜੀ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੀ ਤਰਕ ਨਾਲ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਉਹ ਪਲਿਆ ਜਾਂ ਘਟਿਆ?

ਭੂਜਙ੍ਘਾਪਾਦਕਟ੍‌ਯੂਰੁਜਠਰਾਦਿषੁ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ । ਸ਼ਿਵਿਕੇਯਂ ਤਥਾ ਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਤਦਾ ਭਾਵਃ ਸਮਸ੍ਤ੍ਵਯਾ ।। ੩੮੦.

ਬਾਂਹਾਂ, ران, ਪੈਰ, ਕਮਰ, ਉਰੂ, ਪੇਟ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹੈ, ਇਹ ਪਲਕੀ ਵੀ کندੇ 'ਤੇ ਹੈ; ਫਿਰ, ਇਹ ਹਾਲਤ ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਤਦਨ੍ਯਜਨ੍ਤੁਭਿਰ੍ਭੂਪ ਸ਼ਿਵਿਸੋਤ੍ਥਾਨਕਰ੍ਮਣਾ । ਸ਼ੈਲਦ੍ਰਵ੍ਯਗृਹੋਤ੍ਥੋਪਿ ਪृਥਿਵੀਸਮ੍ਭਵੋਪਿ ਵਾ ।। ੩੮੦.

ਹੋਰ ਜੀਵ, ਰਾਜਾ ਜੀ, ਪਲਕੀ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਚਾਹੇ ਉਹ ਪਹਾੜੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ, ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਆਏ ਹੋਣ।