ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਮ੍ਮਰ੍ਤੇਤਿ ਤਥਾ ਭਰ੍ਤ੍ਤਾ ਭ੍ਕਾਰੋऽਰ੍ਥਦ੍ਵਯਾਨ੍ਵਿਤਃ । ਨੇਤਾ ਗਮਯਿਤਾ ਸ੍ਰष੍ਟਾ ਗਕਾਰੋऽਯਂ ਮਹਾਮੁਨੇ ।। ੩੭੯.

'ਸੰਮਰਤਾ' ਅਤੇ 'ਭਰਤਾ'—ਇਹ 'ਭ' ਅੱਖਰ ਦੋ ਅਰਥ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। 'ਨੇਤਾ', 'ਚਲਾਣ ਵਾਲਾ', 'ਸਿਰਜਣਹਾਰ'—ਇਹ 'ਗ' ਅੱਖਰ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ।

ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯ੍ਯਸ੍ਯ ਸਮਗ੍ਰਸ੍ਯ ਵੀਰ੍ਯ੍ਯਸ੍ਯ ਯਸ਼ਸਃ ਸ਼੍ਰਇਯਃ । ਜ੍ਞਾਨਵੈਰਾਗ੍ਯਯੋਸ਼੍ਚੈਵ षਣ੍ਣਂ ਭਗ ਇਤੀਙ੍ਗਨਾ ।। ੩੭੯.

ਪੂਰਾ ਰਾਜ, ਤਾਕਤ, ਯਸ਼, ਧਨ-ਦੌਲਤ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ—ਇਹ ਛੇ ਗੁਣ 'ਭਗ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਸੁਤਨ।

ਵਸਨ੍ਤਿ ਵਿष੍ਣੌ ਭੂਤਾਨਿ ਸ ਚ ਧਾਤੁਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾਤ੍ਮਕਃ । ਏਵਂ ਹਰੌ ਹਿ ਭਗਵਾਨ੍ ਸ਼ਬ੍ਦੋऽਨ੍ਯਤ੍ਰੋਪਚਾਰਤਃ ।। ੩੭੯.

ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਭਗਵਾਨ' ਸ਼ਬਦ ਹਰੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਵਾਂਗ।

ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਲਯਞ੍ਚੈਵ ਭੂਤਾਨਾਮਗਤਿਂ ਗਤਿਂ । ਵੇਤ੍ਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਮਵਿਦ੍ਯਾਞ੍ਚ ਸ ਵਾਚ੍ਯੋ ਭਗਵਾਨਿਤਿ ।। ੩੭੯.

ਉਹ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾਸ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਉਣ-ਜਾਣ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ—ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ 'ਭਗਵਾਨ' ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਹੈ।

ਜ੍ਞਾਨਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਪਰੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯ੍ਯਂ ਵੀਰ੍ਯ੍ਯਂ ਤੇਜਾਂਸ੍ਯਸ਼ੇषਤਃ । ਭਗਵਚ੍ਛਬ੍ਦਵਾਚ੍ਯਾਨਿ ਵਿਨਾ ਹੇਯੈਰ੍ਗੁਣਾਦਿਭਿਃ ।। ੩੭੯.

ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰਾਜ, ਬਲ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਜੋਤ—ਇਹ ਸਭ 'ਭਗਵਤ' ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਘਟੀਆ ਗੁਣ ਜਾਂ ਹੋਰ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ।

ਖਾਣ੍ਡਿਕ੍ਯਜਨਕਾਯਾਹ ਯੋਗਂ ਕੇਸ਼ਿਧ੍ਵਜਃ ਪੁਰਾ । ਅਨਾਤ੍ਮਨ੍ਯਾਤ੍ਮਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਯਾ ਆਤ੍ਮਸ੍ਵਮਿਤਿ ਯਾ ਮਤਿਃ ।। ੩੭੯.

ਕੇਸ਼ੀਧਵਜ ਨੇ ਕਦੇ ਖਾਂਡਿਕਯ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਜੋਗ ਸਿਖਾਇਆ ਸੀ: ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਜਿਹਾ ਭਾਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਵਿਦ੍ਯਾਭਵਸਮ੍ਭੂਤਿਰ੍ਵੀਜਮੇਤਦ੍‌ਦ੍ਵਿਧਾ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕੇ ਦੇਹੇ ਦੇਹੀ ਮੋਹਤਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ।। ੩੭੯.

ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹੋਣ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ—ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਬੀਜ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਦੇਹੀ ਮੋਹ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਅਹਮੇਤਦਿਤੀਤ੍ਯੁਚ੍ਚੈਃ ਕੁਰੁਤੇ ਕੁਮਤਿਰ੍ਮਤਿਂ । ਇਤ੍ਥਞ੍ਚ ਪੁਤ੍ਰਪੌਤ੍ਰੇषੁ ਤਦ੍ਦੇਹੋਤ੍ਪਾਤਿਤੇषੁ ਚ ।। ੩੭੯.

ਗਲਤ ਸੋਚ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਆਖਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ'; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰ-ਪੋਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਰੀਰ ਨਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ।

ਕਰੋਤਿ ਪਣ੍ਡਿਤਃ ਸਾਮ੍ਯਮਨਾਤ੍ਮਨਿ ਕਲੇਵਰੇ । ਸਰ੍ਵਦੇਹੋਪਕਾਰਾਯ ਕੁਰੁਤੇ ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਮਾਨਵਃ ।। ੩੭੯.

ਸਿਆਣਾ ਮਨੁੱਖ ਗੈਰ-ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਸਰੀਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਦੇਹਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੋ ਯਦਾ ਪੁਂਸਸ੍ਤਦਾ ਬਨ੍ਧਾਯ ਤਤ੍ਪਰਂ । ਨਿਰ੍ਵਾਣਮਥ ਏਵਾਯਮਾਤ੍ਮਾ ਜ੍ਞਾਨਮਯੋऽਮਲਃ ।। ੩੭੯.

ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਗਿਆਨ-ਰੂਪ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ।

ਦੁਃਖਜ੍ਞਾਨਮਯੋऽਧਰ੍ਮਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਃ ਸ ਤੁ ਨਾਤ੍ਮਨਃ । ਜਲਸ੍ਯ ਨਾਗ੍ਨਿਨਾ ਸਙ੍ਗਃ ਸ੍ਥਾਲੀਸਙ੍ਗਤ੍ਤਥਾਪਿ ਹਿ ।। ੩੭੯.

ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਰੂਪ ਅਧਰਮ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

ਸ਼ਬ੍ਦਾਸ੍ਤੇ ਕਾਦਿਕਾ ਧਰ੍ਮਾਸ੍ਤਤ੍ ਕृਤਾ ਵੈ ਮਹਾਮੁਨੇ । ਤਥਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਕृਤੌ ਸਙ੍ਗਾਦਹਂਮਾਨਾਦਿਭੂषਿਤਃ ।। ੩੭੯.

'ਕ' ਆਦਿ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਧਰਮ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ! ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਾ ਅਹੰਕਾਰ ਆਦਿਕ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਜਤੇ ਪ੍ਰਾਕृਤਾਨ੍ਧਰ੍ਮਾਨ੍ ਅਨ੍ਯਸ੍ਤੇਭ੍ਯੋ ਹਿ ਸੋऽਵ੍ਯਯਃ । ਬਨ੍ਧਾਯ ਵਿषਯਾਸਙ੍ਗਂ ਮਨੋ ਨਿਰ੍ਵਿषਯਂ ਧਿਯੇ ।। ੩੭੯.

ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਉਹ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮਨ ਬੰਨ੍ਹਣ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨ ਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ।

ਵਿषਯਾਤ੍ਤਤ੍ਸਮਾਕृष੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਭੂਤਂ ਹਰਿਂ ਸ੍ਮਰੇਤ੍ । ਆਤ੍ਮਭਾਵਂ ਨਯਤ੍ਯੇਨਂ ਤਦ੍‌ਬ੍ਰਹ੍ਮਧ੍ਯਾਯਿਨਂ ਮੁਨੇ ।। ੩੭੯.

ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਹਰੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮুনি।

ਵਿਚਾਰ੍ਯ੍ਯ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਃ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਲੌਹਮਾਕਰ੍षਕੋ ਯਥਾ । ਆਤ੍ਭਪ੍ਰਯਤ੍ਨਸਾਪੇਜ੍ਞਾ ਵਿਸ਼ਿष੍ਟਾ ਯਾ ਮਨੋਗਤਿਃ ।। ੩੭੯.

ਜਿਵੇਂ ਚੁੰਬਕ ਆਪਣੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਲੋਹੇ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਅਤੇ ਸਮਝ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਚਾਲ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਸ੍ਯਾ ਬ੍ਰਹ੍‌ਮਣਿ ਸਂਯੋਗੋ ਯੋਗ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ । ਵਿਨਿष੍ਪਨ੍ਦਃ ਸਮਾਧਿਸ੍ਥਃ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਧਿਗਚ੍ਛਤਿ ।। ੩੭੯.

ਮਨ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੀ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਯਮੈਃ ਸਨ੍ਨਿਯਮੈਃ ਸ੍ਥਿਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹृਤ੍ਯਾ ਮਰੁਜ੍ਜਯੈਃ । ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੇਨ ਪਵਨੈਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੇਣ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਃ ।। ੩੭੯.

ਯਮ, ਨਿਯਮ, ਅਡੋਲਤਾ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ, ਸੁਆਸਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।

ਵਸ਼ੀਕृਤੈਸ੍ਤਤਃ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਂ ਚੇਤਃ ਸ਼ੁਭਾਸ਼੍ਰਯੇ । ਆਸ਼੍ਰਯਸ਼੍ਚੇਤਸੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਮੂਰ੍ਤ੍ਤਞ੍ਚਾਮੂਰ੍ਤਕਂ ਦ੍ਵਿਧਾ ।। ੩੭੯.

ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਆਸਰੇ ਵਿਚ ਟਿਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਨਿਰਰੂਪ ਵੀ, ਦੋਵੇਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ।

ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭਾਦਿषੁ ਚ ਜ੍ਞਾਨਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਿਕਾ ਦ੍ਵਿਧਾ । ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਉਪਾਸ੍ਯਤੇ ।। ੩੭੯.

ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਆਦਿਕ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਤੇ ਕਰਮ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵਨਾ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਜੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭਾਦਿषੁ ਚ ਜ੍ਞਾਨਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਿਕਾ ਦ੍ਵਿਧਾ । ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਉਪਾਸ੍ਯਤੇ ।। ੩੭੯.

ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਆਦਿਕ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਤੇ ਕਰਮ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵਨਾ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਜੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਤ੍ਯਸ੍ਤਮਿਤਭੇਦਂ ਯਤ੍ ਸਤ੍ਤਾਮਾਤ੍ਰਮਗੋਚਰਂ । ਵਚਸਾਮਾਤ੍ਮਸਂਵੇਦ੍ਯਂ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਂਜ੍ਞਿਤਮ੍ ।। ੩੭੯.

ਜੋ ਸਭ ਫਰਕਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਿਰਫ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਜੋਂ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਬੋਲਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਗਿਆਨ 'ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਚ੍ਚ ਵਿष੍ਣੋਃ ਪਰਂ ਰੁਪਮਰੁਪਸ੍ਯਾਜਮਕ੍ਸ਼ਰਂ । ਅਸ਼ਕ੍ਯਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਧ੍ਯਾਤੁਮਤੋ ਮੂਰ੍ਤ੍ਤਾਦਿ ਚਿਤਨ੍ਯੇਤ੍ ।। ੩੭੯.

ਇਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਰਰੂਪ, ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਰੂਪ ਆਦਿਕ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਦ੍ਭਾਵਭਾਵਮਾਪਨ੍ਨਸ੍ਤਤੋऽਸੌ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਾ । ਭਵਤ੍ਯਭੇਦੀ ਭੇਦਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਯਾਜ੍ਞਾਨਕृਤੋ ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੭੯.

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਅਸਲ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਇਕਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਰਕ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਅਦ੍ਵੈਤਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਯਦ੍ਭਵਤੋऽਗਦਤ੍ । ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮੇ ਤਪਸ਼੍ਚਕ੍ਰੇ ਵਾਸੁਦੇਵਾਰ੍ਚਨਾਦਿਕृਤ੍ ।। ੩੮੦.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੈਂ ਉਹ ਅਦਵੈਤ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਤਪ ਕਰਕੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।

ਮृਗਸਙ੍ਗਾਨ੍ਮृਗੋ ਬੂਤ੍ਵਾ ਹ੍ਯਨ੍ਤਕਾਲੇ ਸ੍ਮਰਨ੍ ਮृਗਂ । ਜਾਤਿਸ੍ਮਰੋ ਮृਗਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦੇਹਂ ਯੋਗਾਤ੍ਸ੍ਵਤੋऽਭਵਤ੍ ।। ੩੮੦.

ਹਿਰਣਿਆਂ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਹਿਰਣ ਬਣ ਗਿਆ। ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਾਲਾ ਹਿਰਣ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਯੋਗ ਦੀ ਬਰਕਤ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਗਿਆ।

ਅਦ੍ਵੈਤਬ੍ਰਹ੍ਮਭੂਤਸ਼੍ਚ ਜਡਵਲ੍ਲੋਕਮਾਚਰਤ੍ । ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਤਾऽਸੌ ਵੀਰਰਾਜਸ੍ਯ ਵਿष੍ਟਿਯੋਗਮਮਨ੍ਯਤ ।। ੩੮੦.

ਅਦਵੈਤ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਉਹ ਜਗਤ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਸੁੰਨ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਨੌਕਰ ਸੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਨੂੰ ਯੋਗ ਸਮਝਦਾ ਸੀ।

ਉਵਾਹ ਸ਼ਿਵਿਕਾਮਸ੍ਯ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਤੁਰ੍ਵਚਨਚੋਦਿਤਃ । ਗृਹੀਤੋ ਵਿष੍ਟਿਨਾ ਜ੍ਞਾਨੀ ਉਵਾਹਾਤ੍ਮਕ੍ਸ਼ਯਾਯ ਤਂ ।। ੩੮੦.

ਨੌਕਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਲਕੀ ਚੁੱਕੀ। ਗਿਆਨਵਾਨ, ਨੌਕਰ ਵਲੋਂ ਫੜਿਆ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਉਹ ਪਲਕੀ ਚੁੱਕਦਾ ਰਿਹਾ।

ਯਯੌ ਜੜਗਤਿਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਯੇ ਤ੍ਵਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਰਿਤਂ ਯਯੁਃ । ਸ਼ੀਘ੍ਰਾਨ੍ ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਤੀਨ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਅਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਤਂ ਨृਪੋऽਵ੍ਰਵੀਤ੍ ।। ੩੮੦.

ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤੁਰਿਆ, ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲੇ। ਤੇਜ਼ ਤੁਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਹੌਲੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।

ਰਾਜੋਵਾਚ ਕਿਂ ਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤੋऽਸ੍ਯਲ੍ਪਮਧ੍ਵਾਨਂ ਤ੍ਵਯੋੜ੍ਹਾ ਸ਼ਿਵਿਕਾ ਮਮ । ਕਿਮਾਯਾਸਸਹੋ ਨ ਤ੍ਵਂ ਪੀਵਾਨਸਿ ਨਿਰੀਕ੍ਸ਼੍ਯਸੇ ।। ੩੮੦.

ਰਾਜਾ ਆਖਦਾ ਹੈ: ਕੀ ਤੂੰ ਥੱਕ ਗਿਆ ਹੈਂ, ਇੰਨਾ ਛੋਟਾ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਕੇ ਵੀ ਮੇਰੀ ਪਲਕੀ ਚੁੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਤੂੰ ਮਿਹਨਤ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ? ਤੂੰ ਤਾਂ ਤੰਦਰੁਸਤ ਦਿਸਦਾ ਹੈਂ।