ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਨਿਤ੍ਯਾਸ਼ੁਦ੍ਦਬੁਦ੍ਧਮੁਕ੍ਤਂ ਸਤ੍ਯਮਾਨਨ੍ਦਮਦ੍ਵਯਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਹਮਸ੍ਮ੍ਯਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਮੁਕ੍ਤ ਓਂ ੩੭੮.

ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਪਵਿੱਤਰ, ਜਾਗਰੂਕ, ਮੁਕਤ, ਸੱਚਾ, ਆਨੰਦਮਈ, ਇਕ ਰੂਪ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਮੁਕਤ। ਓਮ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਯਜ੍ਞੈਸ਼੍ਚ ਦੇਵਾਨਾਪ੍ਨੋਤਿ ਵੈਰਾਜਂ ਤਪਸਾ ਪਦਂ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਕਰ੍ਮਸਨ੍ਨਯਾਸਾਦ੍ਵੈਰਾਗ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਕृਤੌ ਲਯਂ ।। ੩੭੯.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਯਜਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵਤੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਤਪ ਨਾਲ ਵੈਰਾਜ ਪਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਪ੍ਨਾਪ੍ਨੋਤਿ ਕੈਵਲ੍ਯਂ ਪਞ੍ਚੈਤਾ ਗਤਯਃ ਸ੍ਮृਤਾ । ਪ੍ਰੀਤਿਤਾਪਵਿषਾਦਾਦੇਰ੍ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਵਿਰਕ੍ਤਤਾ ।। ੩੭੯.

ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਪੰਜ ਰਾਹ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵੈਰਾਗ ਉਹ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਖੁਸ਼ੀ, ਦੁੱਖ, ਪੀੜਾ ਆਦਿਕ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਃ ਕਰ੍ਮਣਾਨ੍ਤ੍ਯਾਗਃ ਕृਤਾਨਾਮਕृਤੈਃ ਸਹ । ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦੌ ਵਿਸ਼ੇषਾਨ੍ਤੇ ਵਿਕਾਰੋऽਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਵਿਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੩੭੯.

ਸੰਨਿਆਸ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਕੀਤੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਕੀਤੇ ਹੋਣ। ਅਣਪਛਾਤੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਖਰੀ ਵਿਅਕਤੀਕਤਾ ਤੱਕ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚੇਤਨਾਚੇਤਨਾਨ੍ਯਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨੇਨ ਜ੍ਞਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਪਰਮਾਤ੍ਮਾ ਚ ਸਰ੍ਵੇषਾਮਾਧਾਰਃ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਃ ।। ੩੭੯.

ਜੀਵਤ ਤੇ ਅਜੀਵਤ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਸਭ ਦਾ ਆਸਰਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰੱਬ ਹੈ।

ਵਿष੍ਣੁਨਾਮ੍ਨਾ ਚ ਦੇਵੇषੁ ਵੇਦਾਨ੍ਤੇषੁ ਚ ਗੀਯਤੇ । ਯਜ੍ਞੇਸ਼੍ਵਰੋ ਯਜ੍ਞਪੁਮਾਨ੍ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇਰਿਜ੍ਯਤੇ ਹ੍ਯਸੌ ।। ੩੭੯.

ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਮ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਤੇ ਯਜਨ ਦਾ ਸਵੈ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨਿਵृਤ੍ਤੈਰ੍ਜ੍ਞਾਨਯੋਗੇਨ ਜ੍ਞਾਨਮੂਰ੍ਤ੍ਤਿਃ ਸ ਚੇਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ । ਹ੍ਰਸ੍ਵਦੀਰ੍ਘਪ੍ਲੁਤਾਦ੍ਯਨ੍ਤੁ ਵਚਸ੍ਤਤ੍ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਃ ।। ੩੭੯.

ਜੋ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਹਟ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਵੈ ਰੂਪ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਛੋਟੇ, ਲੰਮੇ ਤੇ ਖਿੱਚੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤ੍‌ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਹੇਤੁਰ੍ਜ੍ਞਾਨਞ੍ਚ ਕਰ੍ਮ ਚੋਕ੍ਤਂ ਮਹਾਮੁਨੇ । ਆਗਮੋਕ੍ਤਂ ਵਿਵੇਕਾਚ੍ਚ ਦ੍ਵਿਧਾ ਜ੍ਞਾਨਂ ਤਥੋਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੭੯.

ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ! ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਕਾਰਣ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਵੀ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ—ਇਕ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੂਜਾ ਵਿਵੇਕ ਰਾਹੀਂ।

ਸ਼ਬ੍ਦਬ੍ਰਹ੍ਮਾਗਮਮਯਂ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਤ੍ਪਰਮ੍ । ਦ੍ਵੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੀ ਵੇਦਿਤਵ੍ਯੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦਪਰਞ੍ਚ ਯਤ੍ ।। ੩੭੯.

ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਸੱਚਾ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਆਗਮ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਦੋ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਣਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਜੋ 'ਬ੍ਰਹਮ' ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਜੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।

ਵੇਦਾਦਿਵਿਦ੍ਯਾ ਹ੍ਯਪਰਮਕ੍ਸ਼ਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਤ੍ਪਰਮ੍ । ਤਦੇਤਦ੍ਭਗਵਦ੍ਵਾਚ੍ਯਮੁਪਚਾਰੇऽਰ੍ਚਨੇऽਨ੍ਯਤਃ ।। ੩੭੯.

ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਇਹ ਨੀਵਾਂ ਪਰ ਅਟੱਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸੱਚ ਹੈ। ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਭਗਵਾਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੈ।

ਸਮ੍ਮਰ੍ਤੇਤਿ ਤਥਾ ਭਰ੍ਤ੍ਤਾ ਭ੍ਕਾਰੋऽਰ੍ਥਦ੍ਵਯਾਨ੍ਵਿਤਃ । ਨੇਤਾ ਗਮਯਿਤਾ ਸ੍ਰष੍ਟਾ ਗਕਾਰੋऽਯਂ ਮਹਾਮੁਨੇ ।। ੩੭੯.

'ਸੰਮਰਤਾ' ਅਤੇ 'ਭਰਤਾ'—ਇਹ 'ਭ' ਅੱਖਰ ਦੋ ਅਰਥ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। 'ਨੇਤਾ', 'ਚਲਾਣ ਵਾਲਾ', 'ਸਿਰਜਣਹਾਰ'—ਇਹ 'ਗ' ਅੱਖਰ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ।

ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯ੍ਯਸ੍ਯ ਸਮਗ੍ਰਸ੍ਯ ਵੀਰ੍ਯ੍ਯਸ੍ਯ ਯਸ਼ਸਃ ਸ਼੍ਰਇਯਃ । ਜ੍ਞਾਨਵੈਰਾਗ੍ਯਯੋਸ਼੍ਚੈਵ षਣ੍ਣਂ ਭਗ ਇਤੀਙ੍ਗਨਾ ।। ੩੭੯.

ਪੂਰਾ ਰਾਜ, ਤਾਕਤ, ਯਸ਼, ਧਨ-ਦੌਲਤ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ—ਇਹ ਛੇ ਗੁਣ 'ਭਗ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਸੁਤਨ।

ਵਸਨ੍ਤਿ ਵਿष੍ਣੌ ਭੂਤਾਨਿ ਸ ਚ ਧਾਤੁਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾਤ੍ਮਕਃ । ਏਵਂ ਹਰੌ ਹਿ ਭਗਵਾਨ੍ ਸ਼ਬ੍ਦੋऽਨ੍ਯਤ੍ਰੋਪਚਾਰਤਃ ।। ੩੭੯.

ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਭਗਵਾਨ' ਸ਼ਬਦ ਹਰੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਵਾਂਗ।

ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਲਯਞ੍ਚੈਵ ਭੂਤਾਨਾਮਗਤਿਂ ਗਤਿਂ । ਵੇਤ੍ਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਮਵਿਦ੍ਯਾਞ੍ਚ ਸ ਵਾਚ੍ਯੋ ਭਗਵਾਨਿਤਿ ।। ੩੭੯.

ਉਹ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾਸ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਉਣ-ਜਾਣ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ—ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ 'ਭਗਵਾਨ' ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਹੈ।

ਜ੍ਞਾਨਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਪਰੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯ੍ਯਂ ਵੀਰ੍ਯ੍ਯਂ ਤੇਜਾਂਸ੍ਯਸ਼ੇषਤਃ । ਭਗਵਚ੍ਛਬ੍ਦਵਾਚ੍ਯਾਨਿ ਵਿਨਾ ਹੇਯੈਰ੍ਗੁਣਾਦਿਭਿਃ ।। ੩੭੯.

ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰਾਜ, ਬਲ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਜੋਤ—ਇਹ ਸਭ 'ਭਗਵਤ' ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਘਟੀਆ ਗੁਣ ਜਾਂ ਹੋਰ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ।

ਖਾਣ੍ਡਿਕ੍ਯਜਨਕਾਯਾਹ ਯੋਗਂ ਕੇਸ਼ਿਧ੍ਵਜਃ ਪੁਰਾ । ਅਨਾਤ੍ਮਨ੍ਯਾਤ੍ਮਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਯਾ ਆਤ੍ਮਸ੍ਵਮਿਤਿ ਯਾ ਮਤਿਃ ।। ੩੭੯.

ਕੇਸ਼ੀਧਵਜ ਨੇ ਕਦੇ ਖਾਂਡਿਕਯ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਜੋਗ ਸਿਖਾਇਆ ਸੀ: ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਜਿਹਾ ਭਾਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਵਿਦ੍ਯਾਭਵਸਮ੍ਭੂਤਿਰ੍ਵੀਜਮੇਤਦ੍‌ਦ੍ਵਿਧਾ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕੇ ਦੇਹੇ ਦੇਹੀ ਮੋਹਤਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ।। ੩੭੯.

ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹੋਣ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ—ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਬੀਜ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਦੇਹੀ ਮੋਹ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਅਹਮੇਤਦਿਤੀਤ੍ਯੁਚ੍ਚੈਃ ਕੁਰੁਤੇ ਕੁਮਤਿਰ੍ਮਤਿਂ । ਇਤ੍ਥਞ੍ਚ ਪੁਤ੍ਰਪੌਤ੍ਰੇषੁ ਤਦ੍ਦੇਹੋਤ੍ਪਾਤਿਤੇषੁ ਚ ।। ੩੭੯.

ਗਲਤ ਸੋਚ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਆਖਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ'; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰ-ਪੋਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਰੀਰ ਨਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ।

ਕਰੋਤਿ ਪਣ੍ਡਿਤਃ ਸਾਮ੍ਯਮਨਾਤ੍ਮਨਿ ਕਲੇਵਰੇ । ਸਰ੍ਵਦੇਹੋਪਕਾਰਾਯ ਕੁਰੁਤੇ ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਮਾਨਵਃ ।। ੩੭੯.

ਸਿਆਣਾ ਮਨੁੱਖ ਗੈਰ-ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਸਰੀਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਦੇਹਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੋ ਯਦਾ ਪੁਂਸਸ੍ਤਦਾ ਬਨ੍ਧਾਯ ਤਤ੍ਪਰਂ । ਨਿਰ੍ਵਾਣਮਥ ਏਵਾਯਮਾਤ੍ਮਾ ਜ੍ਞਾਨਮਯੋऽਮਲਃ ।। ੩੭੯.

ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਗਿਆਨ-ਰੂਪ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ।

ਦੁਃਖਜ੍ਞਾਨਮਯੋऽਧਰ੍ਮਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਃ ਸ ਤੁ ਨਾਤ੍ਮਨਃ । ਜਲਸ੍ਯ ਨਾਗ੍ਨਿਨਾ ਸਙ੍ਗਃ ਸ੍ਥਾਲੀਸਙ੍ਗਤ੍ਤਥਾਪਿ ਹਿ ।। ੩੭੯.

ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਰੂਪ ਅਧਰਮ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

ਸ਼ਬ੍ਦਾਸ੍ਤੇ ਕਾਦਿਕਾ ਧਰ੍ਮਾਸ੍ਤਤ੍ ਕृਤਾ ਵੈ ਮਹਾਮੁਨੇ । ਤਥਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਕृਤੌ ਸਙ੍ਗਾਦਹਂਮਾਨਾਦਿਭੂषਿਤਃ ।। ੩੭੯.

'ਕ' ਆਦਿ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਧਰਮ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ! ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਾ ਅਹੰਕਾਰ ਆਦਿਕ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਜਤੇ ਪ੍ਰਾਕृਤਾਨ੍ਧਰ੍ਮਾਨ੍ ਅਨ੍ਯਸ੍ਤੇਭ੍ਯੋ ਹਿ ਸੋऽਵ੍ਯਯਃ । ਬਨ੍ਧਾਯ ਵਿषਯਾਸਙ੍ਗਂ ਮਨੋ ਨਿਰ੍ਵਿषਯਂ ਧਿਯੇ ।। ੩੭੯.

ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਉਹ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮਨ ਬੰਨ੍ਹਣ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨ ਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ।

ਵਿषਯਾਤ੍ਤਤ੍ਸਮਾਕृष੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਭੂਤਂ ਹਰਿਂ ਸ੍ਮਰੇਤ੍ । ਆਤ੍ਮਭਾਵਂ ਨਯਤ੍ਯੇਨਂ ਤਦ੍‌ਬ੍ਰਹ੍ਮਧ੍ਯਾਯਿਨਂ ਮੁਨੇ ।। ੩੭੯.

ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਹਰੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮুনি।

ਵਿਚਾਰ੍ਯ੍ਯ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਃ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਲੌਹਮਾਕਰ੍षਕੋ ਯਥਾ । ਆਤ੍ਭਪ੍ਰਯਤ੍ਨਸਾਪੇਜ੍ਞਾ ਵਿਸ਼ਿष੍ਟਾ ਯਾ ਮਨੋਗਤਿਃ ।। ੩੭੯.

ਜਿਵੇਂ ਚੁੰਬਕ ਆਪਣੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਲੋਹੇ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਅਤੇ ਸਮਝ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਚਾਲ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਸ੍ਯਾ ਬ੍ਰਹ੍‌ਮਣਿ ਸਂਯੋਗੋ ਯੋਗ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ । ਵਿਨਿष੍ਪਨ੍ਦਃ ਸਮਾਧਿਸ੍ਥਃ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਧਿਗਚ੍ਛਤਿ ।। ੩੭੯.

ਮਨ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੀ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਯਮੈਃ ਸਨ੍ਨਿਯਮੈਃ ਸ੍ਥਿਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹृਤ੍ਯਾ ਮਰੁਜ੍ਜਯੈਃ । ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੇਨ ਪਵਨੈਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੇਣ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਃ ।। ੩੭੯.

ਯਮ, ਨਿਯਮ, ਅਡੋਲਤਾ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ, ਸੁਆਸਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।

ਵਸ਼ੀਕृਤੈਸ੍ਤਤਃ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਂ ਚੇਤਃ ਸ਼ੁਭਾਸ਼੍ਰਯੇ । ਆਸ਼੍ਰਯਸ਼੍ਚੇਤਸੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਮੂਰ੍ਤ੍ਤਞ੍ਚਾਮੂਰ੍ਤਕਂ ਦ੍ਵਿਧਾ ।। ੩੭੯.

ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਆਸਰੇ ਵਿਚ ਟਿਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਨਿਰਰੂਪ ਵੀ, ਦੋਵੇਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ।

ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭਾਦਿषੁ ਚ ਜ੍ਞਾਨਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਿਕਾ ਦ੍ਵਿਧਾ । ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਉਪਾਸ੍ਯਤੇ ।। ੩੭੯.

ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਆਦਿਕ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਤੇ ਕਰਮ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਭਾਵਨਾ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਜੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।