ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਹਂ ਬ੍ਰਹਮ ਪਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਸ਼ਬ੍ਦੋਦ੍ਭੂਤਾਦਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ।। ੩੭੮.

ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਚਾਨਣ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਆਦਿਕ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਚਾਨਣ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਨਹੀਂ।

ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਵਸ੍ਥਾਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਤੇਜਸਾਦਿਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ।। ੩੭੮.

ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਚਾਨਣ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਚਾਨਣ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੇਜ ਆਦਿਕ ਨਹੀਂ।

ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਰਪਕਾਰਾਦਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਸਭਾਜ੍ਞਾਨਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ।। ੩੭੮.

ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਚਾਨਣ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨੁਕਸਾਨ ਆਦਿਕ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਚਾਨਣ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਹੀਂ।

ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਰਧ੍ਯਾਹृਤਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ।। ੩੭੮.

ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਚਾਨਣ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਥੋਪਿਆ ਹੋਇਆ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਚਾਨਣ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਤ ਆਦਿਕ ਗੁਣ ਨਹੀਂ।

ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਸਦਸਦ੍ਭਾਵਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਸਰ੍ਵਾਵਯਵਵਰ੍ਜਿਤਂ ।। ੩੭੮.

ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਚਾਨਣ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਚਾਨਣ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ।

ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਭੇਦਾਭੇਦਵਿਵਰ੍ਜਿਤਂ । ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਸੁषੁਪ੍ਤਿਸ੍ਥਾਨਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ।। ੩੭੮.

ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਚਾਨਣ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਤੇ ਇਕ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਚਾਨਣ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ।

ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਭਾਵਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਮਕਾਰਾਦਿਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ।। ੩੭੮.

ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਚਾਨਣ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਜ्ञ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਚਾਨਣ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 'ਮ' ਅੱਖਰ ਆਦਿਕ ਨਹੀਂ।

ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਮਾਨਮੇਯਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਮਿਤਿਮਾਤृਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ।। ੩੭੮.

ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਚਾਨਣ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਾਪ ਤੇ ਮਾਪਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਚਾਨਣ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੱਦ ਤੇ ਹਦਬੰਨਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ।

ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਸਾਕ੍ਸ਼ਇਤ੍ਵਾਦਿਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਕਾਰਣਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ।। ੩੭੮.

ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਚਾਨਣ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਵਾਹ ਹੋਣ ਆਦਿਕ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਚਾਨਣ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਾਰਨ ਤੇ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ।

ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨੋਬੁਦ੍ਦਿਪ੍ਰਾਣਾਹਙ੍ਕਾਰਵਰ੍ਜਿਤਂ । ਜਾਗ੍ਰਤ੍ ਸਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤ੍ਯਾਦਿਮੁਕ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤੁਰੀਯਕਂ ।। ੩੭੮.

ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ, ਇੰਦ੍ਰੇ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ; ਜਾਗਣਾ, ਸੁਪਨਾ, ਸੁੱਤੀ ਹਾਲਤ ਆਦਿਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ—ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਚੌਥਾ ਪੱਧਰ ਹੈ।

ਨਿਤ੍ਯਾਸ਼ੁਦ੍ਦਬੁਦ੍ਧਮੁਕ੍ਤਂ ਸਤ੍ਯਮਾਨਨ੍ਦਮਦ੍ਵਯਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਹਮਸ੍ਮ੍ਯਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਮੁਕ੍ਤ ਓਂ ੩੭੮.

ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਪਵਿੱਤਰ, ਜਾਗਰੂਕ, ਮੁਕਤ, ਸੱਚਾ, ਆਨੰਦਮਈ, ਇਕ ਰੂਪ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਮੁਕਤ। ਓਮ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਯਜ੍ਞੈਸ਼੍ਚ ਦੇਵਾਨਾਪ੍ਨੋਤਿ ਵੈਰਾਜਂ ਤਪਸਾ ਪਦਂ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਕਰ੍ਮਸਨ੍ਨਯਾਸਾਦ੍ਵੈਰਾਗ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਕृਤੌ ਲਯਂ ।। ੩੭੯.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਯਜਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵਤੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਤਪ ਨਾਲ ਵੈਰਾਜ ਪਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਪ੍ਨਾਪ੍ਨੋਤਿ ਕੈਵਲ੍ਯਂ ਪਞ੍ਚੈਤਾ ਗਤਯਃ ਸ੍ਮृਤਾ । ਪ੍ਰੀਤਿਤਾਪਵਿषਾਦਾਦੇਰ੍ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਵਿਰਕ੍ਤਤਾ ।। ੩੭੯.

ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਪੰਜ ਰਾਹ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵੈਰਾਗ ਉਹ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਖੁਸ਼ੀ, ਦੁੱਖ, ਪੀੜਾ ਆਦਿਕ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਃ ਕਰ੍ਮਣਾਨ੍ਤ੍ਯਾਗਃ ਕृਤਾਨਾਮਕृਤੈਃ ਸਹ । ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦੌ ਵਿਸ਼ੇषਾਨ੍ਤੇ ਵਿਕਾਰੋऽਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਵਿਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੩੭੯.

ਸੰਨਿਆਸ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਕੀਤੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਕੀਤੇ ਹੋਣ। ਅਣਪਛਾਤੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਖਰੀ ਵਿਅਕਤੀਕਤਾ ਤੱਕ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚੇਤਨਾਚੇਤਨਾਨ੍ਯਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨੇਨ ਜ੍ਞਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਪਰਮਾਤ੍ਮਾ ਚ ਸਰ੍ਵੇषਾਮਾਧਾਰਃ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਃ ।। ੩੭੯.

ਜੀਵਤ ਤੇ ਅਜੀਵਤ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਸਭ ਦਾ ਆਸਰਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰੱਬ ਹੈ।

ਵਿष੍ਣੁਨਾਮ੍ਨਾ ਚ ਦੇਵੇषੁ ਵੇਦਾਨ੍ਤੇषੁ ਚ ਗੀਯਤੇ । ਯਜ੍ਞੇਸ਼੍ਵਰੋ ਯਜ੍ਞਪੁਮਾਨ੍ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇਰਿਜ੍ਯਤੇ ਹ੍ਯਸੌ ।। ੩੭੯.

ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਮ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਤੇ ਯਜਨ ਦਾ ਸਵੈ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨਿਵृਤ੍ਤੈਰ੍ਜ੍ਞਾਨਯੋਗੇਨ ਜ੍ਞਾਨਮੂਰ੍ਤ੍ਤਿਃ ਸ ਚੇਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ । ਹ੍ਰਸ੍ਵਦੀਰ੍ਘਪ੍ਲੁਤਾਦ੍ਯਨ੍ਤੁ ਵਚਸ੍ਤਤ੍ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਃ ।। ੩੭੯.

ਜੋ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਹਟ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਵੈ ਰੂਪ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਛੋਟੇ, ਲੰਮੇ ਤੇ ਖਿੱਚੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤ੍‌ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਹੇਤੁਰ੍ਜ੍ਞਾਨਞ੍ਚ ਕਰ੍ਮ ਚੋਕ੍ਤਂ ਮਹਾਮੁਨੇ । ਆਗਮੋਕ੍ਤਂ ਵਿਵੇਕਾਚ੍ਚ ਦ੍ਵਿਧਾ ਜ੍ਞਾਨਂ ਤਥੋਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੭੯.

ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ! ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਕਾਰਣ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਵੀ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ—ਇਕ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੂਜਾ ਵਿਵੇਕ ਰਾਹੀਂ।

ਸ਼ਬ੍ਦਬ੍ਰਹ੍ਮਾਗਮਮਯਂ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਤ੍ਪਰਮ੍ । ਦ੍ਵੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੀ ਵੇਦਿਤਵ੍ਯੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦਪਰਞ੍ਚ ਯਤ੍ ।। ੩੭੯.

ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਸੱਚਾ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਆਗਮ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਦੋ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਣਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਜੋ 'ਬ੍ਰਹਮ' ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਜੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।

ਵੇਦਾਦਿਵਿਦ੍ਯਾ ਹ੍ਯਪਰਮਕ੍ਸ਼ਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਤ੍ਪਰਮ੍ । ਤਦੇਤਦ੍ਭਗਵਦ੍ਵਾਚ੍ਯਮੁਪਚਾਰੇऽਰ੍ਚਨੇऽਨ੍ਯਤਃ ।। ੩੭੯.

ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਇਹ ਨੀਵਾਂ ਪਰ ਅਟੱਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸੱਚ ਹੈ। ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਭਗਵਾਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੈ।

ਸਮ੍ਮਰ੍ਤੇਤਿ ਤਥਾ ਭਰ੍ਤ੍ਤਾ ਭ੍ਕਾਰੋऽਰ੍ਥਦ੍ਵਯਾਨ੍ਵਿਤਃ । ਨੇਤਾ ਗਮਯਿਤਾ ਸ੍ਰष੍ਟਾ ਗਕਾਰੋऽਯਂ ਮਹਾਮੁਨੇ ।। ੩੭੯.

'ਸੰਮਰਤਾ' ਅਤੇ 'ਭਰਤਾ'—ਇਹ 'ਭ' ਅੱਖਰ ਦੋ ਅਰਥ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। 'ਨੇਤਾ', 'ਚਲਾਣ ਵਾਲਾ', 'ਸਿਰਜਣਹਾਰ'—ਇਹ 'ਗ' ਅੱਖਰ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ।

ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯ੍ਯਸ੍ਯ ਸਮਗ੍ਰਸ੍ਯ ਵੀਰ੍ਯ੍ਯਸ੍ਯ ਯਸ਼ਸਃ ਸ਼੍ਰਇਯਃ । ਜ੍ਞਾਨਵੈਰਾਗ੍ਯਯੋਸ਼੍ਚੈਵ षਣ੍ਣਂ ਭਗ ਇਤੀਙ੍ਗਨਾ ।। ੩੭੯.

ਪੂਰਾ ਰਾਜ, ਤਾਕਤ, ਯਸ਼, ਧਨ-ਦੌਲਤ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ—ਇਹ ਛੇ ਗੁਣ 'ਭਗ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਸੁਤਨ।

ਵਸਨ੍ਤਿ ਵਿष੍ਣੌ ਭੂਤਾਨਿ ਸ ਚ ਧਾਤੁਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾਤ੍ਮਕਃ । ਏਵਂ ਹਰੌ ਹਿ ਭਗਵਾਨ੍ ਸ਼ਬ੍ਦੋऽਨ੍ਯਤ੍ਰੋਪਚਾਰਤਃ ।। ੩੭੯.

ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਭਗਵਾਨ' ਸ਼ਬਦ ਹਰੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਵਾਂਗ।

ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਲਯਞ੍ਚੈਵ ਭੂਤਾਨਾਮਗਤਿਂ ਗਤਿਂ । ਵੇਤ੍ਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਮਵਿਦ੍ਯਾਞ੍ਚ ਸ ਵਾਚ੍ਯੋ ਭਗਵਾਨਿਤਿ ।। ੩੭੯.

ਉਹ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾਸ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਉਣ-ਜਾਣ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ—ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ 'ਭਗਵਾਨ' ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਹੈ।

ਜ੍ਞਾਨਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਪਰੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯ੍ਯਂ ਵੀਰ੍ਯ੍ਯਂ ਤੇਜਾਂਸ੍ਯਸ਼ੇषਤਃ । ਭਗਵਚ੍ਛਬ੍ਦਵਾਚ੍ਯਾਨਿ ਵਿਨਾ ਹੇਯੈਰ੍ਗੁਣਾਦਿਭਿਃ ।। ੩੭੯.

ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰਾਜ, ਬਲ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਜੋਤ—ਇਹ ਸਭ 'ਭਗਵਤ' ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਘਟੀਆ ਗੁਣ ਜਾਂ ਹੋਰ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ।

ਖਾਣ੍ਡਿਕ੍ਯਜਨਕਾਯਾਹ ਯੋਗਂ ਕੇਸ਼ਿਧ੍ਵਜਃ ਪੁਰਾ । ਅਨਾਤ੍ਮਨ੍ਯਾਤ੍ਮਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਯਾ ਆਤ੍ਮਸ੍ਵਮਿਤਿ ਯਾ ਮਤਿਃ ।। ੩੭੯.

ਕੇਸ਼ੀਧਵਜ ਨੇ ਕਦੇ ਖਾਂਡਿਕਯ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਜੋਗ ਸਿਖਾਇਆ ਸੀ: ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਜਿਹਾ ਭਾਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਵਿਦ੍ਯਾਭਵਸਮ੍ਭੂਤਿਰ੍ਵੀਜਮੇਤਦ੍‌ਦ੍ਵਿਧਾ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕੇ ਦੇਹੇ ਦੇਹੀ ਮੋਹਤਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ।। ੩੭੯.

ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹੋਣ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ—ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਬੀਜ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਦੇਹੀ ਮੋਹ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਅਹਮੇਤਦਿਤੀਤ੍ਯੁਚ੍ਚੈਃ ਕੁਰੁਤੇ ਕੁਮਤਿਰ੍ਮਤਿਂ । ਇਤ੍ਥਞ੍ਚ ਪੁਤ੍ਰਪੌਤ੍ਰੇषੁ ਤਦ੍ਦੇਹੋਤ੍ਪਾਤਿਤੇषੁ ਚ ।। ੩੭੯.

ਗਲਤ ਸੋਚ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਆਖਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ'; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰ-ਪੋਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਰੀਰ ਨਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ।

ਕਰੋਤਿ ਪਣ੍ਡਿਤਃ ਸਾਮ੍ਯਮਨਾਤ੍ਮਨਿ ਕਲੇਵਰੇ । ਸਰ੍ਵਦੇਹੋਪਕਾਰਾਯ ਕੁਰੁਤੇ ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਮਾਨਵਃ ।। ੩੭੯.

ਸਿਆਣਾ ਮਨੁੱਖ ਗੈਰ-ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਸਰੀਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।