ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਕਰੋਤਿ ਪੁਨਾਰਾਵृਤ੍ਤਿਸ੍ਤੇषਾਮਿਹ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਯਜ੍ਞੇਨ ਤਪਸਾ ਦਾਨੈਰ੍ਯੇ ਹਿ ਸ੍ਵਰ੍ਗਜਿਤੋ ਜਨਾਃ ।। ੩੭੬.

ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜੋ ਲੋਕ ਯਜ, ਤਪ ਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਜਿੱਤਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ।

ਧੂਮਂ ਨਿਸ਼ਾਂ ਕृष੍ਣਪਕ੍ਸ਼ਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਯਨਮੇਵ ਚ । ਪਿਤृਲੋਕਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸਂ ਨਭੋ ਵਾਯੁਂ ਜਲਂ ਮਹੀਂ ।। ੩੭੬.

ਧੂੰਆਂ, ਰਾਤ, ਕਾਲੀ ਪੱਖ, ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ, ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਲੋਕ, ਚੰਦ, ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ—

ਕ੍ਰਮਾਤ੍ਤੇ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤੀਹ ਪੁਨਰੇਵ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤਿ ਚ । ਏਤਦ੍ਯੋ ਨ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਮਾਰ੍ਗਦ੍ਵਿਤਯਮਾਤ੍ਮਨਃ ।। ੩੭੬.

ਇਹ ਸਭ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇੱਥੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੋ ਰਸਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ—

ਦਨ੍ਦਸ਼ੂਕਃ ਪਤਙ੍ਗੋ ਵਾ ਬਵੇਤ੍ਕੀਟੋऽਥਵਾ ਕृਮਿਃ । ਹृਦਯੇ ਦੀਪਵਦ੍‌ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਧ੍ਯਾਨਾਜ੍ਜੀਵੋ ਮृਤੋ ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੭੬.

ਉਹ ਸੱਪ, ਪਤੰਗਾ, ਕੀੜਾ ਜਾਂ ਕ੍ਰਿਮੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਦੀਪ ਵਾਂਗ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਮਰਨ ਵੇਲੇ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਨ੍ਯਾਯਾਗਤਧਨਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਨਿष੍ਠੋऽਤਿਥਿਪ੍ਰਿਯਃ । ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਕृਤ੍ਸਤ੍ਯਵਾਦੀ ਚ ਗृਹਸ੍ਥੋऽਪਿ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੭੬.

ਜੋ ਧਨ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਕਮਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਚ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਚ ਲਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸ੍ਰਾਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਘਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸਂਸਾਰਾਜ੍ਞਾਨਮੁਕ੍ਤਯੇ । ਅਯਮਾਤ੍ਮਾ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਅਹਮਸ੍ਮੀਤਿ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੭੭.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਗਿਆਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਹੈ: 'ਇਹ ਆਤਮਾ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਹ ਹਾਂ'—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦੇਹ ਆਤ੍ਮਾ ਨ ਭਵਤਿ ਦृਸ਼੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਘਟਾਦਿਵਤ੍ । ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤੇ ਮਰਣੇ ਦੇਹਾਦਾਤ੍ਮਾऽਨ੍ਯੋ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਧ੍ਰੁਵਂ ।। ੩੭੭.

ਸਰੀਰ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਘੜੇ ਆਦਿ ਵਾਂਗ; ਸੁੱਤਿਆਂ ਤੇ ਮਰਨ ਵੇਲੇ, ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਪੱਕਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਦੇਹਃ ਸ ਚੇਦ੍‌ਵ੍ਯਵਹਰੇਦਵਿਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾਦਿਸਨ੍ਨਿਭਃ । ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਾਦੀਨੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਨਾਤ੍ਮਾ ਵੈ ਕਰਣਂ ਤ੍ਵਤਃ ।। ੩੭੭.

ਜੇ ਸਰੀਰ ਆਤਮਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਦੇ ਨਾਂ ਬਦਲਦਾ; ਪਰ ਅੱਖਾਂ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਧਨ ਹਨ।

ਮਨੋ ਧੀਰਪਿ ਆਤ੍ਮਾ ਨ ਦੀਪਵਤ੍ ਕਰਣਂ ਤ੍ਵਤਃ । ਪ੍ਰਾਣੋऽਪ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਨ ਭਵਤਿ ਸੁषੁਪ੍ਤੇ ਚਿਤ੍ਪ੍ਰਭਾਵਤਃ ।। ੩੭੭.

ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਇਹ ਦੀਪ ਵਾਂਗ ਸਾਧਨ ਹਨ; ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਚ ਚੈਤਨ੍ਯਂ ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਬੁਧ੍ਯਤੇ । ਵਿਜ੍ਞਾਨਰਹਿਤਃ ਪ੍ਰਾਣਃ ਸੁषੁਪ੍ਤੇ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਯਤਃ ।। ੩੭੭.

ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਚੇਤਨਾ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦੀ; ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਣ ਬਿਨਾ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ।

ਅਤੋ ਨਾਤ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਤਸ੍ਮਾਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦਿਕਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਅਹਙ੍ਕਾਰਾऽਪਿ ਨੈਵਾਤ੍ਮਾ ਦੇਹਵਦ੍‌ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਤਃ ।। ੩੭੭.

ਇਸ ਕਰਕੇ ਆਤਮਾ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਹੀਂ; ਆਤਮਾ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ; ਅਹੰਕਾਰ ਵੀ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਰੀਰ ਵਾਂਗ ਇਹ ਵੀ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਉਕ੍ਤੇਭ੍ਯੋ ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤੋऽਯਮਾਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਹृਦਿ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਸਰ੍ਵਦ੍ਰष੍ਟਾ ਚ ਭੋਕ੍ਤਾ ਚ ਨਕ੍ਤਮੁਜ੍ਜ੍ਵਲਦੀਪਵਤ੍ ।। ੩੭੭.

ਉਪਰੋਕਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਇਹ ਆਤਮਾ ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਰਾਤ ਵਿਚ ਚਮਕਦੇ ਦੀਪ ਵਾਂਗ।

ਸਮਾਧ੍ਯਾਰਮ੍ਭਕਾਲੇ ਚ ਏਵਂ ਸਞ੍ਚਿਨ੍ਤਯੇਨ੍ਮੁਨਿਃ । ਯਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ ਆਕਾਸ਼ਂ ਖਾਦ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵਾਯੁਤੋऽਨਲਃ ।। ੩੭੭.

ਸਮਾਧੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਚ, ਮੁਨੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚੇ: ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਹਵਾ, ਹਵਾ ਤੋਂ ਅਗਨਿ—

ਅਗ੍ਨੇਰਾਪੋ ਜਲਾਤ੍ਪृਥ੍ਵੀ ਤਤਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਸ਼ਰੀਰਕਂ । ਅਪਞ੍ਚੀਕृਤਭੂਤੇਭ੍ਯ ਆਸਨ੍ ਪਞ੍ਚੀਕृਤਾਨ੍ਯਤਃ ।। ੩੭੭.

ਅਗਨਿ ਤੋਂ ਪਾਣੀ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਧਰਤੀ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋ ਪੰਜ ਤੱਤ ਮਿਲਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜ ਤੱਤ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਥੂਲਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਧ੍ਯਾਤ੍ਵਾਸ੍ਮਾਲ੍ਲ੍ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ । ਪਞ੍ਚੋਕृਤਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਞ੍ਚ ਵਿਰਾਟ੍‌ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੩੭੭.

ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਸੋਚੇ; ਪੰਜ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਤੱਤ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਵਿਰਾਟ ਰੂਪ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਤਤ੍ ਸ੍ਥੂਲਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਹਿ ਆਤ੍ਮਨੋ ਜ੍ਞਾਨਕਲ੍ਪਿਤਂ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰਥ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਧੀਰਾ ਜਾਗਰਿਤਂ ਵਿਦੁਃ ।। ੩੭੭.

ਇਹ ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਗਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਤਦਬਿਮਾਨੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤ੍ਰਯਮੇਨਦਕਾਰਕਂ । ਅਪਞ੍ਚੀਕृਤਭੂਤਾਨਿ ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਥਂ ਲਿਙ੍ਗਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੭੭.

ਜੋ ਇਸ ਨਾਲ ਆਪ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਕਰਤਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਪੰਜ ਤੱਤ ਮਿਲੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਕਹਾਏ।

ਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਭਿਰ੍ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭਸਂਜ੍ਞਿਤਂ । ਸ਼ਰੀਰਮਾਤ੍ਮਨਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਲਿਙ੍ਗਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੩੭੭.

ਸੱਤਰਾ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਦਾ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਲਿੰਗ ਸਰੀਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸਂਸ੍ਕਾਰਜਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋ ਵਿषਯਾਤ੍ਮਕਃ । ਆਤ੍ਮਾ ਤਦੁਪਮਾਨੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤੈਜਸੋ ਹ੍ਯਪ੍ਰਪਞ੍ਚਤਃ ।। ੩੭੭.

ਜਾਗਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਬਣੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਪਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਆਤਮਾ ਜੋ ਇਸ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਤੈਜਸ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਪ੍ਰਪੰਚ ਹੈ।

ਸ੍ਥੂਲਸੂਕ੍ਸ਼ਅਮਸ਼ਰੀਰਾਖ੍ਯਦ੍ਵਯਸ੍ਯੈਕਂ ਹਿ ਕਾਰਣਂ । ਆਤ੍ਮਾ ਜ੍ਞਾਨਞ੍ਚ ਸਾਭਾਸਂ ਤਦਧ੍ਯਾਹृਤਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੭੭.

ਮੋਟੇ, ਸੁਖਮ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਕੋ ਹੈ — ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ; ਇਹ ਹੀ ਅਧਿਆਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨ ਸਨ੍ਨਾਸਨ੍ਨ ਸਦਸਦੇਤਤ੍ਸਾਵਯਵਂ ਨ ਤਤ੍ । ਨਿਰ੍ਗਤਾਵਯਵਂ ਨੇਤਿ ਨਾਭਿਨ੍ਨਂ ਭਿਨ੍ਨਮੇਵ ਚ ।। ੩੭੭.

ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਨਾ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦ; ਨਾ ਦੋਹਾਂ, ਨਾ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ; ਨਾ ਇਹ ਪੂਰੀ ਬਣਤਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਬਿਨਾ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ; ਨਾ ਇਹ ਅਖੰਡ ਹੈ, ਪਰ ਖੰਡਿਤ ਵੀ ਹੈ।

ਭਿਨ੍ਨਾਭਿਨ੍ਨਂ ਹ੍ਯਨਿਰ੍ਵਾਚ੍ਯਂ ਬਨ੍ਧਸਂਸਾਰਕਾਰਕਂ । ਏਕਂ ਸ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਵਿਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਨੈਵ ਚ ਕਰ੍ਮ੍ਮਭਿਃ ।। ੩੭੭.

ਇਹ ਖੰਡਿਤ ਤੇ ਅਖੰਡ ਦੋਹਾਂ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਇਹ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਉਹ ਇਕੋ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ।

ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾ ਹੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਸਂਹਾਰਃ ਕਾਰਣਾਤ੍ਮਨਾਂ । ਬੁਦ੍ਧੇਃ ਸ੍ਥਾਨਂ ਸੁषੁਪ੍ਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦ੍‌ਦ੍ਵਯਸ੍ਯਾਭਿਮਾਨਵਾਨ੍ ।। ੩੭੭.

ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਾਰਨ-ਆਤਮਾ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਥਾਂ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸੰਬੰਧ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਆਤ੍ਮਾ ਤ੍ਰਯਞ੍ਚੈਤਤ੍ ਮ੍ਕਾਰਃ ਪ੍ਰਣਵਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਅਕਾਰਸ਼੍ਚ ਉਕਾਰੋऽਸੌ ਮਕਾਰੋ ਹ੍ਯਯਮੇਵ ਚ ।। ੩੭੭.

ਪ੍ਰਾਜ्ञ ਆਤਮਾ ਇਹ ਤ੍ਰੈ ਹੈ; 'ਮ' ਅੱਖਰ ਪ੍ਰਣਵ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; 'ਅ', 'ਉ', ਅਤੇ 'ਮ' — ਇਹ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਨ।

ਅਹਂ ਸਾਕ੍ਸ਼ੀ ਚ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰੋ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦਿਕਸ੍ਯ ਚ । ਨਾਜ੍ਞਾਨਞ੍ਚੈਵ ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਂ ਸਂਸਾਰਾਦਿਕਬਨ੍ਧਨਂ ।। ੩੭੭.

ਮੈਂ ਜਾਗਣ, ਸੁਪਨੇ ਆਦਿ ਦਾ ਸਾਖੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ; ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਗਿਰਫ਼ਤ, ਮੇਰੇ ਨਹੀਂ।

ਨਿਤ੍ਯਸ਼ੁਦ੍ਧਬਨ੍ਧਮੁਕ੍ਤਸਤ੍ਯਮਾਨਨ੍ਦਮਦ੍ਵਯਂ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਹਮਸ੍ਮ੍ਯਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਵਿਮੁਕ੍ਤ ਓਂ ।। ੩੭੭.

ਮੈਂ ਸਦਾ, ਪਵਿੱਤਰ, ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਮੁਕਤ, ਸੱਚਾ, ਆਨੰਦਮਈ, ਅਦਵੈਤ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਪਰਮ ਜੋਤ, ਮੁਕਤ — ਓਮ।

ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਸਮਾਧਿਰ੍ਬਨ੍ਧਘਾਤਕਃ । ਚਿਰਮਾਨਨ੍ਦਕਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸਤ੍ਯਂ ਜ੍ਞਾਨਮਨਨ੍ਤਕਂ ।। ੩੭੭.

ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਹਾਂ; ਸਮਾਧੀ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਣ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ ਸਦਾ ਆਨੰਦ, ਸੱਚ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈ।

ਅਯਮਾਤ੍ਮਾ ਪਰਮ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਦ੍‌ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤ੍ਵਮਸੀਤਿ ਚ । ਗੁਰੁਣਾ ਬੋਧਿਤੋ ਜੀਵੋ ਹ੍ਯਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਮਿ ਵਾਹ੍ਯਤਃ ।। ੩੭੭.

ਇਹ ਆਤਮਾ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ 'ਤੂੰ ਇਹ ਹੈਂ' ਹੈ; ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੀਵ ਬਾਹਰੋਂ ਸਮਝਦਾ ਹੈ — 'ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ'।

ਸੋऽਸਾਵਾਦਿਤ੍ਯਪੁਰੁषਃ ਸੋऽਸਾਵਹਮਖਣ੍ਡ ਓਂ । ਮੁਚ੍ਯਤੇऽਸਾਰਸਂਸਾਰਾਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਜ੍ਞੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਦ੍ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੭੭.

ਉਹ ਹੀ ਆਦਿਤਯ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਅਖੰਡ — ਓਮ; ਨਕਲੀ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।