ਅਨਾਦਿਰਾਦਿਮਾਨ੍ ਯਸ਼੍ਚ ਸ ਏਵ ਪੁਰੁषਃ ਪਰਃ । ਲਿਙ੍ਗੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰੁਪਗ੍ਰਾਹ੍ਯਃ ਸ ਵਿਕਾਰ ਉਦਾਹृਤਃ ।। ੩੭੬.
ਜੋ ਆਦਿ ਰਹਿਤ ਤੇ ਆਦਿ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ; ਉਹ ਸੁਖਮ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ ਪਕੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਕਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਯਤੋ ਵੇਦਾਃ ਪੁਰਾਣਾਨਿ ਵਿਦ੍ਯੋਪਨਿषਦਸ੍ਤਥਾ । ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ ਸੂਤ੍ਰਾਣਿ ਭਾष੍ਯਾਣਿ ਯਚ੍ਚਾਨ੍ਯਦ੍ਵਾਙ੍ਮਯਂ ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੭੬.
ਜਿਸ ਤੋਂ ਵੇਦ, ਪੁਰਾਣ, ਵਿਦਿਆ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਸ਼ਲੋਕ, ਸੂਤਰ, ਭਾਸ਼ਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਕੁਝ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਪਿਤृਯਾਨੋਪਵੀਥ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਯਦਗਸ੍ਤ੍ਯਸ੍ਯ ਚਾਨ੍ਤਰਂ । ਤੇਨਾਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਿਣੋ ਯਾਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰ੍ਜਾਕਾਮਾ ਦਿਵਂ ਪ੍ਰਤਿ ।। ੩੭੬.
ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ, ਉਪਵੀਥੀ ਅਤੇ ਅਗਸਤ ਦਾ ਮਧਿਆ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।
ਯੇ ਚ ਦਾਨਪਰਾਃ ਸਮ੍ਯਗष੍ਟਾਭਿਸ਼੍ਚ ਗੁਣੈਰ੍ਯੁਤਾਃ । ਅष੍ਟਾਸ਼ੀਤਿਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਮੁਨਯੋ ਗृਹਮੇਧਿਨਃ ।। ੩੭੬.
ਜੋ ਦਾਨ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅੱਠ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ, ਉਹ ਅਠੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਮੁਨੀ ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਤੀ ਹਨ।
ਪੁਨਰਾਵਰ੍ਤ੍ਤਨੇ ਵੀਜਭੂਤਾ ਧਰ੍ਮ੍ਮਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਕਾਃ । ਸਪ੍ਤਰ੍षਿਨਾਗਵੀਥ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਦੇਵਲੋਕਂ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ।। ੩੭੬.
ਉਹ punarāvartan ਦੇ ਬੀਜ ਹਨ, ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਹਨ; ਸਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਦੇਵ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਤਾਵਨ੍ਤ ਏਵ ਮੁਨਯਃ ਸਰ੍ਵਾਰਮ੍ਭਵਿਵਰ੍ਜ੍ਜਿਤਾਃ । ਤਪਸਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯੇਣ ਸਙ੍ਗਤ੍ਯਾਗੇਨ ਮੇਧਯਾ ।। ੩੭੬.
ਉਤਨੇ ਹੀ ਮੁਨੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਤਪ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਸੰਗ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹਨ।
ਯਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰਾਵਤਿष੍ਠਨੇਤੇ ਯਾਵਦਾਹੂਤਸਂਪ੍ਲਵਂ । ਵੇਦਾਨੁਵਚਨਂ ਯਜ੍ਞਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯ੍ਯਂ ਤਪੋ ਦਮਃ ।। ੩੭੬.
ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਆਹੂਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਲੀਨ ਹੋਣ ਤੱਕ, ਵੇਦ ਪਾਠ, ਯਜ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਤਪ ਅਤੇ ਸਯੰਯਮ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼੍ਰਦ੍ਧੋਪਵਾਸਃ ਸਤ੍ਯਤ੍ਵਮਾਤ੍ਮਨੋ ਜ੍ਞਾਨਹੇਤਵਃ । ਸ ਤ੍ਵਾਸ਼੍ਰਮੈਰ੍ਨ੍ਨਿਦਿਧ੍ਯਾਸ੍ਯਃ ਸਮਸ੍ਤੈਰੇਵਮੇਵ ਤੁ ।। ੩੭੬.
ਸ਼ਰਧਾ, ਉਪਵਾਸ, ਸਚਾਈ ਅਤੇ ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਇਹ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਾਰੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਨਾਲ ਮਨਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਰष੍ਟਵ੍ਯ੍ਸ੍ਤ੍ਵਥ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਃ ਸ਼੍ਰੋਤਵ੍ਯਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਜਾਤਿਭਿਃ । ਯ ਏਵਮੇਨਂ ਵਿਨ੍ਦਨ੍ਤਿ ਯੇ ਚਾਰਣ੍ਯਕਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ।। ੩੭੬.
ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ, ਫਿਰ ਵਿਚਾਰਨਾ ਅਤੇ ਸੁਣਨਾ ਦੁਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਹੈ; ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ।
ਉਪਾਸਤੇ ਦ੍ਵਿਜਾਃ ਸਤ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਯਾ ਪਰਯਾ ਯੁਤਾਃ । ਕ੍ਰਮਾਤ੍ਤੇ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਚ੍ਚਿਂਰਹਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਤਥੋਤ੍ਤਰਂ ।। ੩੭੬.
ਦੁਜਾਤੀ ਸੱਚ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੂਜਦੇ ਹਨ; ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ, ਦਿਨ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਅਤੇ ਉੱਤਰायण ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਅਯਨਨ੍ਦੇਵਲੋਕਞ੍ਚ ਸਵਿਤਾਰਂ ਸਵਿਦ੍ਯੁਤਂ । ਤਤਸ੍ਤਾਨ੍ ਪੁਰੁषੋऽਭ੍ਯੇਤ੍ਯ ਮਾਨਸੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਿਕਾਨ੍ ।। ੩੭੬.
ਉਹ ਦੇਵ ਲੋਕ, ਸੂਰਜ, ਬਿਜਲੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਪੁਰਖ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ।
ਕਰੋਤਿ ਪੁਨਾਰਾਵृਤ੍ਤਿਸ੍ਤੇषਾਮਿਹ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਯਜ੍ਞੇਨ ਤਪਸਾ ਦਾਨੈਰ੍ਯੇ ਹਿ ਸ੍ਵਰ੍ਗਜਿਤੋ ਜਨਾਃ ।। ੩੭੬.
ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜੋ ਲੋਕ ਯਜ, ਤਪ ਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਜਿੱਤਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ।
ਧੂਮਂ ਨਿਸ਼ਾਂ ਕृष੍ਣਪਕ੍ਸ਼ਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਯਨਮੇਵ ਚ । ਪਿਤृਲੋਕਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸਂ ਨਭੋ ਵਾਯੁਂ ਜਲਂ ਮਹੀਂ ।। ੩੭੬.
ਧੂੰਆਂ, ਰਾਤ, ਕਾਲੀ ਪੱਖ, ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ, ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਲੋਕ, ਚੰਦ, ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ—
ਕ੍ਰਮਾਤ੍ਤੇ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤੀਹ ਪੁਨਰੇਵ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤਿ ਚ । ਏਤਦ੍ਯੋ ਨ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਮਾਰ੍ਗਦ੍ਵਿਤਯਮਾਤ੍ਮਨਃ ।। ੩੭੬.
ਇਹ ਸਭ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇੱਥੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੋ ਰਸਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ—
ਦਨ੍ਦਸ਼ੂਕਃ ਪਤਙ੍ਗੋ ਵਾ ਬਵੇਤ੍ਕੀਟੋऽਥਵਾ ਕृਮਿਃ । ਹृਦਯੇ ਦੀਪਵਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਧ੍ਯਾਨਾਜ੍ਜੀਵੋ ਮृਤੋ ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੭੬.
ਉਹ ਸੱਪ, ਪਤੰਗਾ, ਕੀੜਾ ਜਾਂ ਕ੍ਰਿਮੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਦੀਪ ਵਾਂਗ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਮਰਨ ਵੇਲੇ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਨ੍ਯਾਯਾਗਤਧਨਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਨਿष੍ਠੋऽਤਿਥਿਪ੍ਰਿਯਃ । ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਕृਤ੍ਸਤ੍ਯਵਾਦੀ ਚ ਗृਹਸ੍ਥੋऽਪਿ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੭੬.
ਜੋ ਧਨ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਕਮਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਚ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਚ ਲਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸ੍ਰਾਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਘਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸਂਸਾਰਾਜ੍ਞਾਨਮੁਕ੍ਤਯੇ । ਅਯਮਾਤ੍ਮਾ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਅਹਮਸ੍ਮੀਤਿ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੭੭.
ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਗਿਆਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਹੈ: 'ਇਹ ਆਤਮਾ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਹ ਹਾਂ'—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੇਹ ਆਤ੍ਮਾ ਨ ਭਵਤਿ ਦृਸ਼੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਘਟਾਦਿਵਤ੍ । ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤੇ ਮਰਣੇ ਦੇਹਾਦਾਤ੍ਮਾऽਨ੍ਯੋ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਧ੍ਰੁਵਂ ।। ੩੭੭.
ਸਰੀਰ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਘੜੇ ਆਦਿ ਵਾਂਗ; ਸੁੱਤਿਆਂ ਤੇ ਮਰਨ ਵੇਲੇ, ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਪੱਕਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਦੇਹਃ ਸ ਚੇਦ੍ਵ੍ਯਵਹਰੇਦਵਿਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾਦਿਸਨ੍ਨਿਭਃ । ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਾਦੀਨੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਨਾਤ੍ਮਾ ਵੈ ਕਰਣਂ ਤ੍ਵਤਃ ।। ੩੭੭.
ਜੇ ਸਰੀਰ ਆਤਮਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਦੇ ਨਾਂ ਬਦਲਦਾ; ਪਰ ਅੱਖਾਂ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਧਨ ਹਨ।
ਮਨੋ ਧੀਰਪਿ ਆਤ੍ਮਾ ਨ ਦੀਪਵਤ੍ ਕਰਣਂ ਤ੍ਵਤਃ । ਪ੍ਰਾਣੋऽਪ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਨ ਭਵਤਿ ਸੁषੁਪ੍ਤੇ ਚਿਤ੍ਪ੍ਰਭਾਵਤਃ ।। ੩੭੭.
ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਇਹ ਦੀਪ ਵਾਂਗ ਸਾਧਨ ਹਨ; ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਚ ਚੈਤਨ੍ਯਂ ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਬੁਧ੍ਯਤੇ । ਵਿਜ੍ਞਾਨਰਹਿਤਃ ਪ੍ਰਾਣਃ ਸੁषੁਪ੍ਤੇ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਯਤਃ ।। ੩੭੭.
ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਚੇਤਨਾ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦੀ; ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਣ ਬਿਨਾ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ।
ਅਤੋ ਨਾਤ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਤਸ੍ਮਾਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦਿਕਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਅਹਙ੍ਕਾਰਾऽਪਿ ਨੈਵਾਤ੍ਮਾ ਦੇਹਵਦ੍ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਤਃ ।। ੩੭੭.
ਇਸ ਕਰਕੇ ਆਤਮਾ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਹੀਂ; ਆਤਮਾ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ; ਅਹੰਕਾਰ ਵੀ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਰੀਰ ਵਾਂਗ ਇਹ ਵੀ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਉਕ੍ਤੇਭ੍ਯੋ ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤੋऽਯਮਾਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਹृਦਿ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਸਰ੍ਵਦ੍ਰष੍ਟਾ ਚ ਭੋਕ੍ਤਾ ਚ ਨਕ੍ਤਮੁਜ੍ਜ੍ਵਲਦੀਪਵਤ੍ ।। ੩੭੭.
ਉਪਰੋਕਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਇਹ ਆਤਮਾ ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਰਾਤ ਵਿਚ ਚਮਕਦੇ ਦੀਪ ਵਾਂਗ।
ਸਮਾਧ੍ਯਾਰਮ੍ਭਕਾਲੇ ਚ ਏਵਂ ਸਞ੍ਚਿਨ੍ਤਯੇਨ੍ਮੁਨਿਃ । ਯਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ ਆਕਾਸ਼ਂ ਖਾਦ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵਾਯੁਤੋऽਨਲਃ ।। ੩੭੭.
ਸਮਾਧੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਚ, ਮੁਨੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚੇ: ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਹਵਾ, ਹਵਾ ਤੋਂ ਅਗਨਿ—
ਅਗ੍ਨੇਰਾਪੋ ਜਲਾਤ੍ਪृਥ੍ਵੀ ਤਤਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਸ਼ਰੀਰਕਂ । ਅਪਞ੍ਚੀਕृਤਭੂਤੇਭ੍ਯ ਆਸਨ੍ ਪਞ੍ਚੀਕृਤਾਨ੍ਯਤਃ ।। ੩੭੭.
ਅਗਨਿ ਤੋਂ ਪਾਣੀ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਧਰਤੀ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋ ਪੰਜ ਤੱਤ ਮਿਲਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜ ਤੱਤ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਥੂਲਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਧ੍ਯਾਤ੍ਵਾਸ੍ਮਾਲ੍ਲ੍ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ । ਪਞ੍ਚੋਕृਤਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਞ੍ਚ ਵਿਰਾਟ੍ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੩੭੭.
ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਸੋਚੇ; ਪੰਜ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਤੱਤ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਵਿਰਾਟ ਰੂਪ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤਤ੍ ਸ੍ਥੂਲਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਹਿ ਆਤ੍ਮਨੋ ਜ੍ਞਾਨਕਲ੍ਪਿਤਂ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰਥ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਧੀਰਾ ਜਾਗਰਿਤਂ ਵਿਦੁਃ ।। ੩੭੭.
ਇਹ ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਗਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਤਦਬਿਮਾਨੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤ੍ਰਯਮੇਨਦਕਾਰਕਂ । ਅਪਞ੍ਚੀਕृਤਭੂਤਾਨਿ ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਥਂ ਲਿਙ੍ਗਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੭੭.
ਜੋ ਇਸ ਨਾਲ ਆਪ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਕਰਤਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਪੰਜ ਤੱਤ ਮਿਲੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਕਹਾਏ।
ਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਭਿਰ੍ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭਸਂਜ੍ਞਿਤਂ । ਸ਼ਰੀਰਮਾਤ੍ਮਨਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਲਿਙ੍ਗਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੩੭੭.
ਸੱਤਰਾ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਦਾ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਲਿੰਗ ਸਰੀਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸਂਸ੍ਕਾਰਜਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋ ਵਿषਯਾਤ੍ਮਕਃ । ਆਤ੍ਮਾ ਤਦੁਪਮਾਨੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤੈਜਸੋ ਹ੍ਯਪ੍ਰਪਞ੍ਚਤਃ ।। ੩੭੭.
ਜਾਗਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਬਣੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਪਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਆਤਮਾ ਜੋ ਇਸ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਤੈਜਸ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਪ੍ਰਪੰਚ ਹੈ।