ਵਰ੍ਤ੍ਯਾਧਾਰਸ੍ਨੇਹਯੋਗਾਦ੍ ਯਥਾ ਦੀਪਸ੍ਯ ਸਂਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਵਿਕ੍ਰਿਯਾਪਿ ਚ ਦृष੍ਟੈਵਮਕਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣਸਂਕ੍ਸ਼ਯਃ ।। ੩੭੬.
ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਵੱਟ, ਆਧਾਰ ਤੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਬਦਲਾਅ ਵੀ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਸਮਾਂ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਪ੍ਰਾਣ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਨਨ੍ਤਾ ਰਸ਼੍ਮਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਦੀਪਵਦ੍ ਯਃ ਸ੍ਥਿਤੋ ਹृਦਿ । ਸਿਤਾਸਿਤਾਃ ਕਦ੍ਰੁਨੀਲਾਃ ਕਪਿਲਾਃ ਪੀਤਲੋਹਿਤਾਃ ।। ੩੭੬.
ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਦੇ 'ਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਦੀਵਾ; ਉਹ ਸਫੈਦ, ਕਾਲੀ, ਪੀਲੀ, ਨੀਲੀ, ਭੂਰੀ, ਹਲਕੀ ਪੀਲੀ ਤੇ ਲਾਲ ਹਨ।
ਊਦ੍ਰ੍ਧ੍ਵਮੇਕਃ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਤੇषਾਂ ਯੋ ਭਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਮਣ੍ਡਲਂ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਤੇਨ ਯਾਤਿ ਪਰਾਙ੍ਗਤਿਂ ।। ੩੭੬.
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਿਰਣ ਉਪਰ ਵੱਲ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚਕਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਲੋਕ ਤੋਂ ਉਪਰ ਜਾ ਕੇ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦਸ੍ਯਾਨ੍ਯਦ੍ਰਸ਼੍ਮਿਸ਼ਤਮੂਦ੍ਰ੍ਧ੍ਵਮੇਵ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਤੇਨ ਦੇਵਨਿਕਾਯਾਨਿ ਧਾਮਾਨਿ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ ।। ੩੭੬.
ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਿਰਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੋ ਉਪਰ ਵੱਲ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਯੇ ਨੈਕਰੂਪਾਸ਼੍ਚਾਧਸ੍ਤਾਦ੍ਰਸ਼੍ਮਯੋऽਸ੍ਯ ਮृਦੁਪ੍ਰਭਾਃ । ਇਹ ਕਰ੍ਮੋਪਭੋਗਾਯ ਤੈਸ਼੍ਚ ਸਞ੍ਚਰਤੇ ਹਿ ਸਃ ।। ੩੭੬.
ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਨਰਮ ਚਮਕ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਇੱਥੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਮਾਣਣ ਲਈ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ।
ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਮਨਃ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ । ਅਹਙ੍ਕਾਰਸ਼੍ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਦੀਨਿ ਚੈਵ ਹਿ ।। ੩੭੬.
ਸਾਰੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੇ, ਮਨ, ਕਰਮ ਦੇ ਅੰਗ, ਅਹੰਕਾਰ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਤੱਤ ਵੀ ਹਨ।
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤ ਆਤ੍ਮਾ ਜ੍ਞੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ । ਈਸ਼੍ਵਰਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਸ੍ਯ ਸਨ੍ਨਸਨ੍ ਸਦਸਚ੍ਚ ਸਃ ।। ੩੭੬.
ਅਪ੍ਰਗਟ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਦਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਬੁਦ੍ਧੇਰੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਵ੍ਯਕ੍ਤਾ ਤਤੋऽਹਙ੍ਕਾਰਸਮ੍ਭਵਃ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਖਾਦੀਨਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਏਕੋਤ੍ਤਰਗੁਣਾਨਿ ਤੁ ।। ੩੭੬.
ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਪ੍ਰਗਟ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਅਹੰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਖ ਆਦਿ ਤੱਤ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਧੀਕ ਗੁਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਰੁਪਞ੍ਚ ਰਸੋਂ ਗਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਗੁਣਾਃ । ਯੋ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਾਸ਼੍ਰਿਤਸ਼੍ਚੈषਾਂ ਸ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਲੀਯਤੇ ।। ੩੭੬.
ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਤੇ ਗੰਧ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ; ਜਿਸ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੁਣ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲੀਨਤਾ ਵੀ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਰਜਸ੍ਤਮਸ਼੍ਚੈਵ ਗੁਣਾਸ੍ਤਸ੍ਯੈਵ ਕੀਤ੍ਤਿਤਾਃ । ਰਜਸ੍ਤਮੋਬ੍ਯਾਮਾਵਿष੍ਟਸ਼੍ਚਕ੍ਰਵਦ੍ਭ੍ਰਾਮ੍ਯਤੇ ਹਿ ਸਃ ।। ੩੭੬.
ਸੱਤ, ਰਜ ਤੇ ਤਮ ਇਹਦੇ ਗੁਣ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਰਜ ਤੇ ਤਮ ਇਸਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।
ਅਨਾਦਿਰਾਦਿਮਾਨ੍ ਯਸ਼੍ਚ ਸ ਏਵ ਪੁਰੁषਃ ਪਰਃ । ਲਿਙ੍ਗੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰੁਪਗ੍ਰਾਹ੍ਯਃ ਸ ਵਿਕਾਰ ਉਦਾਹृਤਃ ।। ੩੭੬.
ਜੋ ਆਦਿ ਰਹਿਤ ਤੇ ਆਦਿ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ; ਉਹ ਸੁਖਮ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ ਪਕੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਕਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਯਤੋ ਵੇਦਾਃ ਪੁਰਾਣਾਨਿ ਵਿਦ੍ਯੋਪਨਿषਦਸ੍ਤਥਾ । ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ ਸੂਤ੍ਰਾਣਿ ਭਾष੍ਯਾਣਿ ਯਚ੍ਚਾਨ੍ਯਦ੍ਵਾਙ੍ਮਯਂ ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੭੬.
ਜਿਸ ਤੋਂ ਵੇਦ, ਪੁਰਾਣ, ਵਿਦਿਆ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਸ਼ਲੋਕ, ਸੂਤਰ, ਭਾਸ਼ਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਕੁਝ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਪਿਤृਯਾਨੋਪਵੀਥ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਯਦਗਸ੍ਤ੍ਯਸ੍ਯ ਚਾਨ੍ਤਰਂ । ਤੇਨਾਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਿਣੋ ਯਾਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰ੍ਜਾਕਾਮਾ ਦਿਵਂ ਪ੍ਰਤਿ ।। ੩੭੬.
ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ, ਉਪਵੀਥੀ ਅਤੇ ਅਗਸਤ ਦਾ ਮਧਿਆ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।
ਯੇ ਚ ਦਾਨਪਰਾਃ ਸਮ੍ਯਗष੍ਟਾਭਿਸ਼੍ਚ ਗੁਣੈਰ੍ਯੁਤਾਃ । ਅष੍ਟਾਸ਼ੀਤਿਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਮੁਨਯੋ ਗृਹਮੇਧਿਨਃ ।। ੩੭੬.
ਜੋ ਦਾਨ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅੱਠ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ, ਉਹ ਅਠੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਮੁਨੀ ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਤੀ ਹਨ।
ਪੁਨਰਾਵਰ੍ਤ੍ਤਨੇ ਵੀਜਭੂਤਾ ਧਰ੍ਮ੍ਮਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਕਾਃ । ਸਪ੍ਤਰ੍षਿਨਾਗਵੀਥ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਦੇਵਲੋਕਂ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ।। ੩੭੬.
ਉਹ punarāvartan ਦੇ ਬੀਜ ਹਨ, ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਹਨ; ਸਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਦੇਵ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਤਾਵਨ੍ਤ ਏਵ ਮੁਨਯਃ ਸਰ੍ਵਾਰਮ੍ਭਵਿਵਰ੍ਜ੍ਜਿਤਾਃ । ਤਪਸਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯੇਣ ਸਙ੍ਗਤ੍ਯਾਗੇਨ ਮੇਧਯਾ ।। ੩੭੬.
ਉਤਨੇ ਹੀ ਮੁਨੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਤਪ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਸੰਗ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹਨ।
ਯਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰਾਵਤਿष੍ਠਨੇਤੇ ਯਾਵਦਾਹੂਤਸਂਪ੍ਲਵਂ । ਵੇਦਾਨੁਵਚਨਂ ਯਜ੍ਞਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯ੍ਯਂ ਤਪੋ ਦਮਃ ।। ੩੭੬.
ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਆਹੂਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਲੀਨ ਹੋਣ ਤੱਕ, ਵੇਦ ਪਾਠ, ਯਜ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਤਪ ਅਤੇ ਸਯੰਯਮ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼੍ਰਦ੍ਧੋਪਵਾਸਃ ਸਤ੍ਯਤ੍ਵਮਾਤ੍ਮਨੋ ਜ੍ਞਾਨਹੇਤਵਃ । ਸ ਤ੍ਵਾਸ਼੍ਰਮੈਰ੍ਨ੍ਨਿਦਿਧ੍ਯਾਸ੍ਯਃ ਸਮਸ੍ਤੈਰੇਵਮੇਵ ਤੁ ।। ੩੭੬.
ਸ਼ਰਧਾ, ਉਪਵਾਸ, ਸਚਾਈ ਅਤੇ ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਇਹ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਾਰੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਨਾਲ ਮਨਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਰष੍ਟਵ੍ਯ੍ਸ੍ਤ੍ਵਥ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਃ ਸ਼੍ਰੋਤਵ੍ਯਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਜਾਤਿਭਿਃ । ਯ ਏਵਮੇਨਂ ਵਿਨ੍ਦਨ੍ਤਿ ਯੇ ਚਾਰਣ੍ਯਕਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ।। ੩੭੬.
ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ, ਫਿਰ ਵਿਚਾਰਨਾ ਅਤੇ ਸੁਣਨਾ ਦੁਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਹੈ; ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ।
ਉਪਾਸਤੇ ਦ੍ਵਿਜਾਃ ਸਤ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਯਾ ਪਰਯਾ ਯੁਤਾਃ । ਕ੍ਰਮਾਤ੍ਤੇ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਚ੍ਚਿਂਰਹਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਤਥੋਤ੍ਤਰਂ ।। ੩੭੬.
ਦੁਜਾਤੀ ਸੱਚ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੂਜਦੇ ਹਨ; ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ, ਦਿਨ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਅਤੇ ਉੱਤਰायण ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਅਯਨਨ੍ਦੇਵਲੋਕਞ੍ਚ ਸਵਿਤਾਰਂ ਸਵਿਦ੍ਯੁਤਂ । ਤਤਸ੍ਤਾਨ੍ ਪੁਰੁषੋऽਭ੍ਯੇਤ੍ਯ ਮਾਨਸੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਿਕਾਨ੍ ।। ੩੭੬.
ਉਹ ਦੇਵ ਲੋਕ, ਸੂਰਜ, ਬਿਜਲੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਪੁਰਖ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ।
ਕਰੋਤਿ ਪੁਨਾਰਾਵृਤ੍ਤਿਸ੍ਤੇषਾਮਿਹ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਯਜ੍ਞੇਨ ਤਪਸਾ ਦਾਨੈਰ੍ਯੇ ਹਿ ਸ੍ਵਰ੍ਗਜਿਤੋ ਜਨਾਃ ।। ੩੭੬.
ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜੋ ਲੋਕ ਯਜ, ਤਪ ਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਜਿੱਤਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ।
ਧੂਮਂ ਨਿਸ਼ਾਂ ਕृष੍ਣਪਕ੍ਸ਼ਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਯਨਮੇਵ ਚ । ਪਿਤृਲੋਕਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸਂ ਨਭੋ ਵਾਯੁਂ ਜਲਂ ਮਹੀਂ ।। ੩੭੬.
ਧੂੰਆਂ, ਰਾਤ, ਕਾਲੀ ਪੱਖ, ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ, ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਲੋਕ, ਚੰਦ, ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ—
ਕ੍ਰਮਾਤ੍ਤੇ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤੀਹ ਪੁਨਰੇਵ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤਿ ਚ । ਏਤਦ੍ਯੋ ਨ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਮਾਰ੍ਗਦ੍ਵਿਤਯਮਾਤ੍ਮਨਃ ।। ੩੭੬.
ਇਹ ਸਭ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇੱਥੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੋ ਰਸਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ—
ਦਨ੍ਦਸ਼ੂਕਃ ਪਤਙ੍ਗੋ ਵਾ ਬਵੇਤ੍ਕੀਟੋऽਥਵਾ ਕृਮਿਃ । ਹृਦਯੇ ਦੀਪਵਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਧ੍ਯਾਨਾਜ੍ਜੀਵੋ ਮृਤੋ ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੭੬.
ਉਹ ਸੱਪ, ਪਤੰਗਾ, ਕੀੜਾ ਜਾਂ ਕ੍ਰਿਮੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਦੀਪ ਵਾਂਗ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਮਰਨ ਵੇਲੇ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਨ੍ਯਾਯਾਗਤਧਨਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਨਿष੍ਠੋऽਤਿਥਿਪ੍ਰਿਯਃ । ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਕृਤ੍ਸਤ੍ਯਵਾਦੀ ਚ ਗृਹਸ੍ਥੋऽਪਿ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੭੬.
ਜੋ ਧਨ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਕਮਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਚ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਚ ਲਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸ੍ਰਾਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਘਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸਂਸਾਰਾਜ੍ਞਾਨਮੁਕ੍ਤਯੇ । ਅਯਮਾਤ੍ਮਾ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਅਹਮਸ੍ਮੀਤਿ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੭੭.
ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਗਿਆਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਹੈ: 'ਇਹ ਆਤਮਾ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਹ ਹਾਂ'—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੇਹ ਆਤ੍ਮਾ ਨ ਭਵਤਿ ਦृਸ਼੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਘਟਾਦਿਵਤ੍ । ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤੇ ਮਰਣੇ ਦੇਹਾਦਾਤ੍ਮਾऽਨ੍ਯੋ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਧ੍ਰੁਵਂ ।। ੩੭੭.
ਸਰੀਰ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਘੜੇ ਆਦਿ ਵਾਂਗ; ਸੁੱਤਿਆਂ ਤੇ ਮਰਨ ਵੇਲੇ, ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਪੱਕਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਦੇਹਃ ਸ ਚੇਦ੍ਵ੍ਯਵਹਰੇਦਵਿਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾਦਿਸਨ੍ਨਿਭਃ । ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਾਦੀਨੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਨਾਤ੍ਮਾ ਵੈ ਕਰਣਂ ਤ੍ਵਤਃ ।। ੩੭੭.
ਜੇ ਸਰੀਰ ਆਤਮਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਦੇ ਨਾਂ ਬਦਲਦਾ; ਪਰ ਅੱਖਾਂ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਧਨ ਹਨ।
ਮਨੋ ਧੀਰਪਿ ਆਤ੍ਮਾ ਨ ਦੀਪਵਤ੍ ਕਰਣਂ ਤ੍ਵਤਃ । ਪ੍ਰਾਣੋऽਪ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਨ ਭਵਤਿ ਸੁषੁਪ੍ਤੇ ਚਿਤ੍ਪ੍ਰਭਾਵਤਃ ।। ੩੭੭.
ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਇਹ ਦੀਪ ਵਾਂਗ ਸਾਧਨ ਹਨ; ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।