ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਮਣ੍ਡਲਂ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਸ਼ਿਵਕਲ੍ਲੋਲਪੂਰ੍ਣਿਤਂ । ਤਥਾ ਹृਤ੍‌ਕਮਲੇ ਧ੍ਯਾਯੇਤ੍ਤਨ੍ਮਧ੍ਯੇ ਸ੍ਵਤਨੁਂ ਸ੍ਮਰੇਤ੍ ੩੭੫.

ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਚੱਕਰ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰ ਯਾਦ ਕਰੇ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਯਦਾਤ੍ਮਮਾਤ੍ਰਂ ਨਿਰ੍ਭਾਸਂ ਸ੍ਤਿਮਿਤੋਦਧਿਵਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਂ । ਚੈਤਨ੍ਯਰੂਪਵਦ੍ਧ੍ਯਾਨਂ ਤਤ੍ ਸਮਾਧਿਰਿਹੋਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੭੬.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦ ਆਤਮਾ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਂਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਰੂਪ ਧਿਆਨ—ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਸਮਾਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਧ੍ਯਾਯਨ੍ਮਨਃ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼੍ਯ ਯਸ੍ਤਿष੍ਠੇਦਚਲਸ੍ਥਿਰਃ । ਨਿਰ੍ਵਾਤਾਨਲਵਦ੍ਯੋਗੀ ਸਮਾਧਿਸ੍ਥਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ ।। ੩੭੬.

ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਅਡੋਲ ਤੇ ਅਡਿੱਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਵਾਟ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਯੋਗੀ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨ ਸ਼੍ਰृਣੋਤਿ ਨ ਚਾਘ੍ਰਾਤਿ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਨ ਵਮ੍ਯਤਿ । ਨ ਚ ਸਪਰ੍ਸ਼ਂ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਨ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਯਤੇ ਮਨਃ ।। ੩੭੬.

ਉਹ ਨਾ ਸੁਣਦਾ, ਨਾ ਸੁੰਘਦਾ, ਨਾ ਵੇਖਦਾ, ਨਾ ਬੋਲਦਾ; ਨਾ ਛੂਹਣ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ, ਨਾ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚ ਬਣਦਾ।

ਨ ਚਾਭਿਮਨ੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨ ਚ ਬੁਧ੍ਯਤਿ ਕਾष੍ਠਵਤ੍ । ਏਵਮੀਸ਼੍ਵਰਸਂਲੀਨਃ ਸਮਾਧਿਸ੍ਥਃ ਸ ਗੀਯਤੇ ।। ੩੭੬.

ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਆਪਣਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਜਾਗਦਾ, ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਥਾ ਦੀਪੋ ਨਿਵਾਤਸ੍ਥੋ ਨੇਙ੍ਗਤੇ ਸੋਪਮਾ ਸ੍ਮृਤਾ । ਧ੍ਯਾਯਤੋ ਵਿष੍ਣੁਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਸਮਾਧਿਸ੍ਤਸ੍ਯ ਯੋਗਿਨਃ ।। ੩੭੬.

ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਰਹਿਤ ਥਾਂ 'ਚ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਦੀਵਾ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਓਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਸਮਝ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯੋਗੀ ਦੀ ਮੱਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉਪਸਰ੍ਗਾਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਦਿਵ੍ਯਾਃ ਸਿਦ੍ਧਿਪ੍ਰਸੂਚਕਾਃ । ਪਾਤਿਤਃ ਸ਼੍ਰਾਵਣੋ ਧਾਤੁਰ੍ਦਸ਼ਨਸ੍ਬਾਙ੍ਗਵੇਦਨਾਃ ।। ੩੭੬.

ਅਸਧਾਰਣ ਸ਼ਕਤੀ ਆਉਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ, ਕਈ ਅਲੌਕਿਕ ਲਕੜੀਆਂ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ: ਕੰਨਾਂ 'ਚ ਗੂੰਜ, ਸਰੀਰ ਦਾ ਕੰਪਣਾ, ਦੰਦਾਂ ਤੇ ਅੰਗਾਂ 'ਚ ਅਜੀਬ ਅਹਿਸਾਸ।

ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਯਨ੍ਤਿ ਚ ਤਂ ਦੇਵਾ ਭੋਗੈਰ੍ਦਿਵ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਯੋਗਿਨਂ । ਨृਪਾਸ਼੍ਚ ਪृਥਿਵੀਦਾਨੈਰ੍ਧਨੈਸ੍ਚ ਸੁਧਨਾਧਿਪਾਃ ।। ੩੭੬.

ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਅਸਮਾਨੀ ਸੁਖਾਂ ਨਾਲ ਲਭਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਜਮੀਨ ਤੇ ਦੌਲਤ ਦੇ ਦਾਨ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਵੇਦਾਦਿਸਰ੍ਵ੍ਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਞ੍ਚ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਅਭੀष੍ਟਛਨ੍ਦੋਵਿषਯਂ ਕਾਵ੍ਯਞ੍ਚਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੩੭੬.

ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਤੇ ਹੋਰ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਹੋਰ ਬੋਲ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਰਸਾਯਨਾਨਿ ਦਿਵ੍ਯਾਨਿ ਦਿਵ੍ਯਾਸ਼੍ਚੌषਧਯਸ੍ਤਥਾ । ਸਮਸ੍ਤਾਨਿ ਚ ਸ਼ਿਲ੍ਪਾਨਿ ਕਲਾਃ ਸਰ੍ਵਾਸ਼੍ਚ ਵਿਨ੍ਦਤਿ ।। ੩੭੬.

ਉਹ ਅਲੌਕਿਕ ਰਸ, ਅਸਮਾਨੀ ਦਵਾਈਆਂ, ਸਾਰੇ ਕਲਾ-ਹُنਰ ਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕਲਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸੁਰੇਨ੍ਦ੍ਰਕਨ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਾ ਗੁਣਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤਿਭਾਦਯਃ । ਤृਣਵਤ੍ਤਾਨ੍ਤ੍ਯਜੇਦ੍ ਯਸ੍ਤੁ ਤਸ੍ਯ ਵਿष੍ਣੁਃ ਪ੍ਰਸੀਦਤਿ ।। ੩੭੬.

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦੀ ਮਿਹਰ ਤੇ ਹੋਰ ਚਮਕਦਾਰ ਗੁਣ, ਜਿਹੜਾ ਇਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਣ ਵਾਂਗ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਣਿਮਾਦਿਗੁਣੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯ੍ਯਃ ਸ਼ਿष੍ਯੇ ਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼੍ਯ ਚ । ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਭੋਗਾਨ੍ ਯਥੇਚ੍ਛਾਤਸ੍ਤਨੂਨ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾਲਯਾਤ੍ਤਤਃ ।। ੩੭੬.

ਆਣਿਮਾ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੋਗੀ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੱਸ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਖ ਭੋਗ ਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਿष੍ਠੇਤ੍ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਵਿਜ੍ਞਾਨ ਆਨਨ੍ਦੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੀਸ਼੍ਵਰੇ । ਮਲਿਨੋ ਹਿ ਯਥਾਦਰ੍ਸ਼ ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਾਯ ਨ ਕ੍ਸ਼ਮਃ ।। ੩੭੬.

ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਮੈਲਾ ਦਰਪਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ ਅਯੋਗ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਲਾ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਅਯੋਗ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯਾਨ੍ਨਿਜੇ ਦੇਹੇ ਦੇਹੀ ਵਿਨ੍ਦਤਿ ਵੇਦਨਾਂ । ਯੋਗਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵ੍ਵੇषਾਂ ਯੋਗਾਨ੍ਨਾਪ੍ਨੋਤਿ ਵੇਦਨਾਂ ।। ੩੭੬.

ਸਾਰੇ ਲਗਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਯੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲਗਾਵ ਤੋਂ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

ਆਕਾਸ਼ਮੇਕਂ ਹਿ ਯਥਾ ਘਟਾਦਿषੁ ਪृਥਗ੍ ਭਵੇਤ੍ । ਤਥਾਤ੍ਮੈਕੋ ਹ੍ਯਨੇਕੇषੁ ਜਲਾਧਾਰੇष੍ਵਿਵਾਂਸ਼ੁਮਾਨ੍ ।। ੩੭੬.

ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਆਕਾਸ਼ ਘੜਿਆਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਆਤਮਾ ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਚ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਂਡਿਆਂ 'ਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਖਾਨਿਲਤੇਜਾਂਸਿ ਜਲਭੂਕ੍ਸ਼ਿਤਿਧਾਤਵਃ । ਇਮੇ ਲੋਕਾ ਏष ਚਾਤ੍ਮਾ ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਸਚਰਾਚਰਂ ।। ੩੭੬.

ਬ੍ਰਹਮ, ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਤੱਤ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਇਹ ਆਤਮਾ, ਤੇ ਸਾਰਾ ਚਲਦਾ-ਫਿਰਦਾ ਤੇ ਅਚਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਮृਦ੍ਦਣ੍ਡ ਚਕ੍ਰਸਂਯੋਗਾਤ੍ ਕੁਮ੍ਭਕਾਰੋ ਯਥਾ ਘਟਂ । ਕਰੋਤਿ ਤृਣਮृਤ੍ਕਾष੍ਠੈਰ੍ਗृਹਂ ਵਾ ਗृਹਕਾਰਕਃ ।। ੩੭੬.

ਜਿਵੇਂ ਕੁੰਭਕਾਰ ਮਿੱਟੀ, ਡੰਡਾ ਤੇ ਚੱਕਰ ਜੋੜ ਕੇ ਘੜਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਘਰ-ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤ੍ਰਿਣ, ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਘਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ,

ਕਰਣਾਨ੍ਯੇਵਮਾਦਾਯ ਤਾਸੁ ਤਾਸ੍ਵਿਹ ਯੋਨਿषੁ । ਸृਜਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮੈਵ ਸਮ੍ਭੂਯ ਕਰਣਾਨਿ ਚ ।। ੩੭੬.

ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਨਮਾਂ 'ਚ ਸਾਧਨ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਆਪ ਤੇ ਸਾਧਨ ਵਾਪਸ-ਵਾਪਸ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਕਰ੍ਮਣਾਦੋषਮੋਹਾਭ੍ਯਾਮਿਚ੍ਛਯੈਵ ਸ ਬਧ੍ਯਤੇ । ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ ਜੀਵੋ ਧਰ੍ਮਾਦ੍ ਯੋਗੀ ਨ ਰੋਗਭਾਕ੍ ।। ੩੭੬.

ਕਰਮ, ਦੋਸ਼ ਤੇ ਮੋਹ ਨਾਲ, ਸਿਰਫ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਜੀਵ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਯੋਗੀ ਰੋਗ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਰ੍ਤ੍ਯਾਧਾਰਸ੍ਨੇਹਯੋਗਾਦ੍ ਯਥਾ ਦੀਪਸ੍ਯ ਸਂਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਵਿਕ੍ਰਿਯਾਪਿ ਚ ਦृष੍ਟੈਵਮਕਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣਸਂਕ੍ਸ਼ਯਃ ।। ੩੭੬.

ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਵੱਟ, ਆਧਾਰ ਤੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਬਦਲਾਅ ਵੀ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਸਮਾਂ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਪ੍ਰਾਣ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਨਨ੍ਤਾ ਰਸ਼੍ਮਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਦੀਪਵਦ੍ ਯਃ ਸ੍ਥਿਤੋ ਹृਦਿ । ਸਿਤਾਸਿਤਾਃ ਕਦ੍ਰੁਨੀਲਾਃ ਕਪਿਲਾਃ ਪੀਤਲੋਹਿਤਾਃ ।। ੩੭੬.

ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਦੇ 'ਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਦੀਵਾ; ਉਹ ਸਫੈਦ, ਕਾਲੀ, ਪੀਲੀ, ਨੀਲੀ, ਭੂਰੀ, ਹਲਕੀ ਪੀਲੀ ਤੇ ਲਾਲ ਹਨ।

ਊਦ੍‌ਰ੍ਧ੍ਵਮੇਕਃ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਤੇषਾਂ ਯੋ ਭਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਮਣ੍ਡਲਂ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਤੇਨ ਯਾਤਿ ਪਰਾਙ੍ਗਤਿਂ ।। ੩੭੬.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਿਰਣ ਉਪਰ ਵੱਲ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚਕਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਲੋਕ ਤੋਂ ਉਪਰ ਜਾ ਕੇ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਯਦਸ੍ਯਾਨ੍ਯਦ੍ਰਸ਼੍ਮਿਸ਼ਤਮੂਦ੍‌ਰ੍ਧ੍ਵਮੇਵ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਤੇਨ ਦੇਵਨਿਕਾਯਾਨਿ ਧਾਮਾਨਿ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ ।। ੩੭੬.

ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਿਰਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੋ ਉਪਰ ਵੱਲ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਯੇ ਨੈਕਰੂਪਾਸ਼੍ਚਾਧਸ੍ਤਾਦ੍ਰਸ਼੍ਮਯੋऽਸ੍ਯ ਮृਦੁਪ੍ਰਭਾਃ । ਇਹ ਕਰ੍ਮੋਪਭੋਗਾਯ ਤੈਸ਼੍ਚ ਸਞ੍ਚਰਤੇ ਹਿ ਸਃ ।। ੩੭੬.

ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਨਰਮ ਚਮਕ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਇੱਥੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਮਾਣਣ ਲਈ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ।

ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਮਨਃ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ । ਅਹਙ੍ਕਾਰਸ਼੍ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਦੀਨਿ ਚੈਵ ਹਿ ।। ੩੭੬.

ਸਾਰੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੇ, ਮਨ, ਕਰਮ ਦੇ ਅੰਗ, ਅਹੰਕਾਰ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਤੱਤ ਵੀ ਹਨ।

ਅਵ੍ਯਕ੍ਤ ਆਤ੍ਮਾ ਜ੍ਞੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ । ਈਸ਼੍ਵਰਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਸ੍ਯ ਸਨ੍ਨਸਨ੍ ਸਦਸਚ੍ਚ ਸਃ ।। ੩੭੬.

ਅਪ੍ਰਗਟ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਦਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਬੁਦ੍ਧੇਰੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਵ੍ਯਕ੍ਤਾ ਤਤੋऽਹਙ੍ਕਾਰਸਮ੍ਭਵਃ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਖਾਦੀਨਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਏਕੋਤ੍ਤਰਗੁਣਾਨਿ ਤੁ ।। ੩੭੬.

ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਪ੍ਰਗਟ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਅਹੰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਖ ਆਦਿ ਤੱਤ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਧੀਕ ਗੁਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਰੁਪਞ੍ਚ ਰਸੋਂ ਗਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਤਦ੍‌ਗੁਣਾਃ । ਯੋ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਾਸ਼੍ਰਿਤਸ਼੍ਚੈषਾਂ ਸ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਲੀਯਤੇ ।। ੩੭੬.

ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਤੇ ਗੰਧ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ; ਜਿਸ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੁਣ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲੀਨਤਾ ਵੀ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਰਜਸ੍ਤਮਸ਼੍ਚੈਵ ਗੁਣਾਸ੍ਤਸ੍ਯੈਵ ਕੀਤ੍ਤਿਤਾਃ । ਰਜਸ੍ਤਮੋਬ੍ਯਾਮਾਵਿष੍ਟਸ਼੍ਚਕ੍ਰਵਦ੍‌ਭ੍ਰਾਮ੍ਯਤੇ ਹਿ ਸਃ ।। ੩੭੬.

ਸੱਤ, ਰਜ ਤੇ ਤਮ ਇਹਦੇ ਗੁਣ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਰਜ ਤੇ ਤਮ ਇਸਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।