ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ੍ਫੁਰਚ੍ਛੀਕਰਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਪ੍ਰਭੂਤੇ ਹਿਮਗਾਮਿਭਿਃ । ਧਾਰਾਭਿਰਖਿਲਂ ਵਿਸ਼੍ਵਮਾਪੂਰ੍ਯ੍ਯ ਭੁਵਿ ਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ ।। ੩੭੫.

ਉਹ ਧਿਆਨ ਕਰੇ ਕਿ ਠੰਢੀ, ਚਮਕਦਾਰ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਰ ਰਹੀ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਰਨ੍ਧ੍ਰਾਚ੍ਚ ਸਂਕ੍ਸ਼ੋਭਾਦ੍ਯਾਵਦਾਧਾਰਮਣ੍ਡਲਮ੍ । ਸੁषੁਮ੍ਨਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤੋ ਬੂਤ੍ਵਾ ਸਂਪੂਰ੍ਣੇਨ੍ਦੁਕृਤਾਲਯਂ ।। ੩੭੫.

ਬ੍ਰਹਮਰੰਧਰ ਤੋਂ ਹਲਚਲ ਕਰਕੇ, ਆਧਾਰ ਚੱਕਰ ਤੱਕ, ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਵਿਚ ਪਰਵਿਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਪੂਰੇ ਚੰਦ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਥਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਦੇਵੇ।

ਸਂਪ੍ਲਾਵ੍ਯ ਹਿਮਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ ਤੋਯੇਨਾਮृਤਮੂਰ੍ਤ੍ਤਿਨਾ । ਕ੍ਸ਼ੁਤ੍ ਪਿਪਾਸਾਕ੍ਰਮਪ੍ਰਾਯਸਨ੍ਤਾਪਪਰਿਪੀੜਿਤਃ ।। ੩੭੫.

ਠੰਢੀ ਪਾਣੀ, ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਹੈ, ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਭੁੱਖ, ਪਿਆਸ ਤੇ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਸਹਿਣ ਕਰੇ।

ਧਾਰਯੇਦ੍ਵਾਰੁਣੀਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰੀ ਤੁष੍ਟ੍ਯਰ੍ਥਂ ਚਾਪ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰਿਤਃ । ਵਾਰੁਣੀ ਧਾਰਣਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਐਸ਼ਾਨੀਧਾਰਣਾਂ ਸ਼੍ਰृषੁ ।। ੩੭੫.

ਉਹ ਵਾਰੁਣੀ (ਅੰਮ੍ਰਿਤ) ਨੂੰ ਮੰਤਰ ਨਾਲ, ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਤੇ ਬਿਨਾ ਧਿਆਨ ਭਟਕਾਏ, ਧਾਰਨ ਕਰੇ; ਵਾਰੁਣੀ ਧਾਰਨਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਹੁਣ ਐਸ਼ਾਨੀ ਧਾਰਨਾ ਸੁਣੋ।

ਵ੍ਯੋਗ੍ਨਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਮਯੇ ਪਦ੍ਮੇ ਪ੍ਰਾਣਾਪਣੇ ਕ੍ਸ਼ਯਙ੍ਗਤੇ । ਪ੍ਰਸਾਦਂ ਚਿਨ੍ਤਯੇਦ੍ ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਯਾਵਚ੍ਚਿਨ੍ਤਾ ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਗਤਾ ।। ੩੭੫.

ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਕਮਲ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਅਪਾਨ ਠੰਢੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਸਾਰਾ ਚਿੰਤਨ ਮੁਕ ਨਾ ਜਾਵੇ।

ਮਹਾਭਾਵਞ੍ਚਪੇਤ੍ ਸਰ੍ਵ੍ਵਂ ਤਤੋ ਵ੍ਯਾਪਕ ਈਸ਼੍ਵਰਃ । ਅਰ੍ਦ੍ਧੇਨ੍ਦੁਂ ਪਰਮਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਨਿਰਾਭਾਸਨ੍ਨਿਰਞ੍ਜਨਂ ।। ੩੭੫.

ਉਹ ਮਹਾਨ ਭਾਵ ਨੂੰ ਪਛਾਣੇ, ਫਿਰ ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭੂ, ਅੱਧ ਚੰਦ, ਸਰਵੋਤਮ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਜੋ ਰੂਪ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ।

ਅਸਤ੍ਯਂ ਸਤ੍ਯਮਾਭਾਤਿ ਤਾਵਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਚਰਾਚਰਂ । ਯਾਵਤ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਯਨ੍ਦਰੂਪਨ੍ਤੁ ਨ ਦृष੍ਟਂ ਗੁਰੁਵਕ੍ਤ੍ਰਤਃ ।। ੩੭੫.

ਝੂਠ ਸੱਚ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ, ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ।

ਦृष੍ਟੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਰੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਆਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਚਰਾਚਰਂ । ਪ੍ਰਮਾਤृਮਾਨਮੇਯਞ੍ਚ ਧ੍ਯਾਨਹृਤ੍ਪਦ੍ਮਕਲ੍ਪਨਂ ।। ੩੭੫.

ਜਦ ਉਹ ਉੱਚਾ ਤੱਤ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਸਭ ਕੁਝ, ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਮਾਪ, ਵਸਤੂ, ਤੇ ਹਿਰਦੇ ਕਮਲ ਦਾ ਧਿਆਨ, ਸਭ ਕਲਪਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਾਤृਮੋਦਕਵਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਜਪਹੋਮਾਰ੍ਚਨਾਦਿਕਂ । ਵਿष੍ਣੁਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਵਾ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਦਮृਤਾਂ ਧਾਰਣਾਂ ਵਦੇ ।। ੩੭੫.

recitation, sacrifice, worship, and so forth, like a mother giving sweets, should be performed with the Vishnu mantra; I declare the retention of nectar.

ਸਂਪੂਰ੍ਣੇਨ੍ਦੁਨਿਭਂ ਧ੍ਯਾਯੇਤ੍ ਕਮਲਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਿਮੁष੍ਟਿਗਂ । ਸ਼ਿਰਃਸ੍ਥਂ ਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ ਯਤ੍ਨਾਚ੍ਛਸ਼ਾਙ੍ਗਾਯੁਤਵਰ੍ਚਸਂ ।। ੩੭੫.

ਉਹ ਪੂਰੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਕਮਲ, ਜੋ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ; ਉਹਨੂੰ ਸਿਰ ਦੇ ਉੱਤੇ, ਚੰਦ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰੇ।

ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਮਣ੍ਡਲਂ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਸ਼ਿਵਕਲ੍ਲੋਲਪੂਰ੍ਣਿਤਂ । ਤਥਾ ਹृਤ੍‌ਕਮਲੇ ਧ੍ਯਾਯੇਤ੍ਤਨ੍ਮਧ੍ਯੇ ਸ੍ਵਤਨੁਂ ਸ੍ਮਰੇਤ੍ ੩੭੫.

ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਚੱਕਰ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰ ਯਾਦ ਕਰੇ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਯਦਾਤ੍ਮਮਾਤ੍ਰਂ ਨਿਰ੍ਭਾਸਂ ਸ੍ਤਿਮਿਤੋਦਧਿਵਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਂ । ਚੈਤਨ੍ਯਰੂਪਵਦ੍ਧ੍ਯਾਨਂ ਤਤ੍ ਸਮਾਧਿਰਿਹੋਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੭੬.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦ ਆਤਮਾ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਂਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਰੂਪ ਧਿਆਨ—ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਸਮਾਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਧ੍ਯਾਯਨ੍ਮਨਃ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼੍ਯ ਯਸ੍ਤਿष੍ਠੇਦਚਲਸ੍ਥਿਰਃ । ਨਿਰ੍ਵਾਤਾਨਲਵਦ੍ਯੋਗੀ ਸਮਾਧਿਸ੍ਥਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ ।। ੩੭੬.

ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਅਡੋਲ ਤੇ ਅਡਿੱਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਵਾਟ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਯੋਗੀ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨ ਸ਼੍ਰृਣੋਤਿ ਨ ਚਾਘ੍ਰਾਤਿ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਨ ਵਮ੍ਯਤਿ । ਨ ਚ ਸਪਰ੍ਸ਼ਂ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਨ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਯਤੇ ਮਨਃ ।। ੩੭੬.

ਉਹ ਨਾ ਸੁਣਦਾ, ਨਾ ਸੁੰਘਦਾ, ਨਾ ਵੇਖਦਾ, ਨਾ ਬੋਲਦਾ; ਨਾ ਛੂਹਣ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ, ਨਾ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚ ਬਣਦਾ।

ਨ ਚਾਭਿਮਨ੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨ ਚ ਬੁਧ੍ਯਤਿ ਕਾष੍ਠਵਤ੍ । ਏਵਮੀਸ਼੍ਵਰਸਂਲੀਨਃ ਸਮਾਧਿਸ੍ਥਃ ਸ ਗੀਯਤੇ ।। ੩੭੬.

ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਆਪਣਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਜਾਗਦਾ, ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਥਾ ਦੀਪੋ ਨਿਵਾਤਸ੍ਥੋ ਨੇਙ੍ਗਤੇ ਸੋਪਮਾ ਸ੍ਮृਤਾ । ਧ੍ਯਾਯਤੋ ਵਿष੍ਣੁਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਸਮਾਧਿਸ੍ਤਸ੍ਯ ਯੋਗਿਨਃ ।। ੩੭੬.

ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਰਹਿਤ ਥਾਂ 'ਚ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਦੀਵਾ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਓਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਸਮਝ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯੋਗੀ ਦੀ ਮੱਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉਪਸਰ੍ਗਾਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਦਿਵ੍ਯਾਃ ਸਿਦ੍ਧਿਪ੍ਰਸੂਚਕਾਃ । ਪਾਤਿਤਃ ਸ਼੍ਰਾਵਣੋ ਧਾਤੁਰ੍ਦਸ਼ਨਸ੍ਬਾਙ੍ਗਵੇਦਨਾਃ ।। ੩੭੬.

ਅਸਧਾਰਣ ਸ਼ਕਤੀ ਆਉਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ, ਕਈ ਅਲੌਕਿਕ ਲਕੜੀਆਂ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ: ਕੰਨਾਂ 'ਚ ਗੂੰਜ, ਸਰੀਰ ਦਾ ਕੰਪਣਾ, ਦੰਦਾਂ ਤੇ ਅੰਗਾਂ 'ਚ ਅਜੀਬ ਅਹਿਸਾਸ।

ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਯਨ੍ਤਿ ਚ ਤਂ ਦੇਵਾ ਭੋਗੈਰ੍ਦਿਵ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਯੋਗਿਨਂ । ਨृਪਾਸ਼੍ਚ ਪृਥਿਵੀਦਾਨੈਰ੍ਧਨੈਸ੍ਚ ਸੁਧਨਾਧਿਪਾਃ ।। ੩੭੬.

ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਅਸਮਾਨੀ ਸੁਖਾਂ ਨਾਲ ਲਭਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਜਮੀਨ ਤੇ ਦੌਲਤ ਦੇ ਦਾਨ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਵੇਦਾਦਿਸਰ੍ਵ੍ਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਞ੍ਚ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਅਭੀष੍ਟਛਨ੍ਦੋਵਿषਯਂ ਕਾਵ੍ਯਞ੍ਚਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੩੭੬.

ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਤੇ ਹੋਰ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਹੋਰ ਬੋਲ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਰਸਾਯਨਾਨਿ ਦਿਵ੍ਯਾਨਿ ਦਿਵ੍ਯਾਸ਼੍ਚੌषਧਯਸ੍ਤਥਾ । ਸਮਸ੍ਤਾਨਿ ਚ ਸ਼ਿਲ੍ਪਾਨਿ ਕਲਾਃ ਸਰ੍ਵਾਸ਼੍ਚ ਵਿਨ੍ਦਤਿ ।। ੩੭੬.

ਉਹ ਅਲੌਕਿਕ ਰਸ, ਅਸਮਾਨੀ ਦਵਾਈਆਂ, ਸਾਰੇ ਕਲਾ-ਹُنਰ ਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕਲਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸੁਰੇਨ੍ਦ੍ਰਕਨ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਾ ਗੁਣਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤਿਭਾਦਯਃ । ਤृਣਵਤ੍ਤਾਨ੍ਤ੍ਯਜੇਦ੍ ਯਸ੍ਤੁ ਤਸ੍ਯ ਵਿष੍ਣੁਃ ਪ੍ਰਸੀਦਤਿ ।। ੩੭੬.

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦੀ ਮਿਹਰ ਤੇ ਹੋਰ ਚਮਕਦਾਰ ਗੁਣ, ਜਿਹੜਾ ਇਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਣ ਵਾਂਗ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਣਿਮਾਦਿਗੁਣੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯ੍ਯਃ ਸ਼ਿष੍ਯੇ ਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼੍ਯ ਚ । ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਭੋਗਾਨ੍ ਯਥੇਚ੍ਛਾਤਸ੍ਤਨੂਨ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾਲਯਾਤ੍ਤਤਃ ।। ੩੭੬.

ਆਣਿਮਾ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੋਗੀ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੱਸ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਖ ਭੋਗ ਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਿष੍ਠੇਤ੍ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਵਿਜ੍ਞਾਨ ਆਨਨ੍ਦੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੀਸ਼੍ਵਰੇ । ਮਲਿਨੋ ਹਿ ਯਥਾਦਰ੍ਸ਼ ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਾਯ ਨ ਕ੍ਸ਼ਮਃ ।। ੩੭੬.

ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਮੈਲਾ ਦਰਪਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ ਅਯੋਗ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਲਾ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਅਯੋਗ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯਾਨ੍ਨਿਜੇ ਦੇਹੇ ਦੇਹੀ ਵਿਨ੍ਦਤਿ ਵੇਦਨਾਂ । ਯੋਗਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵ੍ਵੇषਾਂ ਯੋਗਾਨ੍ਨਾਪ੍ਨੋਤਿ ਵੇਦਨਾਂ ।। ੩੭੬.

ਸਾਰੇ ਲਗਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਯੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲਗਾਵ ਤੋਂ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

ਆਕਾਸ਼ਮੇਕਂ ਹਿ ਯਥਾ ਘਟਾਦਿषੁ ਪृਥਗ੍ ਭਵੇਤ੍ । ਤਥਾਤ੍ਮੈਕੋ ਹ੍ਯਨੇਕੇषੁ ਜਲਾਧਾਰੇष੍ਵਿਵਾਂਸ਼ੁਮਾਨ੍ ।। ੩੭੬.

ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਆਕਾਸ਼ ਘੜਿਆਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਆਤਮਾ ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਚ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਂਡਿਆਂ 'ਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਖਾਨਿਲਤੇਜਾਂਸਿ ਜਲਭੂਕ੍ਸ਼ਿਤਿਧਾਤਵਃ । ਇਮੇ ਲੋਕਾ ਏष ਚਾਤ੍ਮਾ ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਸਚਰਾਚਰਂ ।। ੩੭੬.

ਬ੍ਰਹਮ, ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਤੱਤ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਇਹ ਆਤਮਾ, ਤੇ ਸਾਰਾ ਚਲਦਾ-ਫਿਰਦਾ ਤੇ ਅਚਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਮृਦ੍ਦਣ੍ਡ ਚਕ੍ਰਸਂਯੋਗਾਤ੍ ਕੁਮ੍ਭਕਾਰੋ ਯਥਾ ਘਟਂ । ਕਰੋਤਿ ਤृਣਮृਤ੍ਕਾष੍ਠੈਰ੍ਗृਹਂ ਵਾ ਗृਹਕਾਰਕਃ ।। ੩੭੬.

ਜਿਵੇਂ ਕੁੰਭਕਾਰ ਮਿੱਟੀ, ਡੰਡਾ ਤੇ ਚੱਕਰ ਜੋੜ ਕੇ ਘੜਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਘਰ-ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤ੍ਰਿਣ, ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਘਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ,

ਕਰਣਾਨ੍ਯੇਵਮਾਦਾਯ ਤਾਸੁ ਤਾਸ੍ਵਿਹ ਯੋਨਿषੁ । ਸृਜਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮੈਵ ਸਮ੍ਭੂਯ ਕਰਣਾਨਿ ਚ ।। ੩੭੬.

ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਨਮਾਂ 'ਚ ਸਾਧਨ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਆਪ ਤੇ ਸਾਧਨ ਵਾਪਸ-ਵਾਪਸ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਕਰ੍ਮਣਾਦੋषਮੋਹਾਭ੍ਯਾਮਿਚ੍ਛਯੈਵ ਸ ਬਧ੍ਯਤੇ । ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ ਜੀਵੋ ਧਰ੍ਮਾਦ੍ ਯੋਗੀ ਨ ਰੋਗਭਾਕ੍ ।। ੩੭੬.

ਕਰਮ, ਦੋਸ਼ ਤੇ ਮੋਹ ਨਾਲ, ਸਿਰਫ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਜੀਵ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਯੋਗੀ ਰੋਗ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।