ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਯਜ੍ਞਾਦ੍ਯਂ ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜ੍ਯ ਯੋਗਮਤ੍ਯਰ੍ਥਮਭ੍ਯਸੇਤ੍ । ਵਿਕਾਰਮੁਕ੍ਤਮਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਭੋਗ੍ਯਭੋਗਸਮਨ੍ਵਿਤਂ ।। ੩੭੪.

ਯਜਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਯੋਗ ਦਾ ਘਣੇਰੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰ; ਜੋ ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਤੇ ਭੋਗ ਤੇ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਚਿਨ੍ਤਯੇਦ੍ਧृਦਯੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਕ੍ਰਮਾਦਾਦੌ ਗੁਣਤ੍ਰਯਂ । ਤਮਃ ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਦ੍ਯ ਰਜਸਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਚ੍ਛਾਦਯੇਦ੍ਰਜਃ ।। ੩੭੪.

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਕਦਮ-ਕਦਮ ਤੇ ਸੋਚ; ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਰਜਸ ਨਾਲ ਢੱਕ, ਤੇ ਰਜਸ ਨੂੰ ਸਤਵ ਨਾਲ ਢੱਕ।

ਧ੍ਯਾਯੇਤ੍ਤ੍ਰਿਮਣ੍ਡਲਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਕृष੍ਣਾਂ ਰਕ੍ਤਂ ਸਿਤਂ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਸਤ੍ਤ੍ਵੋਪਾਧਿਗੁਣਾਤੀਤਃ ਪੁਰੁषਃ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਕਃ ।। ੩੭੪.

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿੰਨ ਚੱਕਰ — ਕਾਲਾ, ਲਾਲ ਤੇ ਚਿੱਟਾ — ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰ; ਪਚਵੀਂ ਪੁਰਸ਼, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਵੇ, ਸਤਵ ਗੁਣ ਨਾਲ।

ਧ੍ਯੇਯਮੇਤਦਸ਼ੁਦ੍ਧਞ੍ਚ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਵਿਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ । ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯ੍ਯਂ ਪਙ੍ਕਜਂ ਦਿਵ੍ਯਂ ਪੁਰੁषੋਪਰਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਂ ।। ੩੭੪.

ਇਹ ਅਪਵਿੱਤਰ ਧਿਆਨ-ਵਿਸ਼ਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਨੂੰ ਸੋਚ; ਦਿਵਿਆ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਕਮਲ, ਪੁਰਸ਼ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ।

ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਵਿਕਸ਼ਿਤਂ ਸਿਤਮ੍ । ਨਾਲਮष੍ਟਙ੍ਗੁਲਂ ਤਸ੍ਯ ਨਾਭਿਕਨ੍ਦਸਮੁਦ੍ਭ੍ਵਂ ।। ੩੭੪.

ਪਵਿੱਤਰ, ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਚਿੱਟਾ, ਬਾਰਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਚੌੜਾ; ਉਸ ਦਾ ਡੰਠਲ ਅੱਠ ਉਂਗਲਾਂ, ਨਾਭੀ ਦੇ ਜੜ ਤੋਂ ਉਗਿਆ ਹੋਇਆ।

ਪਦ੍ਮਪਤ੍ਰਾष੍ਟਕਂ ਜ੍ਞੇਯਮਣਿਮਾਦਿਗੁਣਾष੍ਟਕਮ੍ । ਕਰ੍ਣਿਕਾਕੇਸ਼ਰਂ ਨਾਲਂ ਜ੍ਞਾਨਵੈਰਾਗ੍ਯਭੁਤ੍ਤਮਮ੍ ।। ੩੭੪.

ਕਮਲ ਦੇ ਅੱਠ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣ, ਤੇ ਅਣਿਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਠ ਸ਼ਕਤੀਆਂ; ਕੇਂਦਰ, ਰੇਸ਼ੇ ਤੇ ਡੰਠਲ — ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਹੈ।

ਵਿष੍ਣੁਧਰ੍ਮ੍ਮਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਕਨ੍ਦਮਿਤਿ ਪਦ੍ਮਂ ਵਿਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ । ਤਦ੍ਧਰ੍ਮਜ੍ਞਾਨਵੈਰਾਗ੍ਯਂ ਸ਼ਿਵੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯ੍ਯਮਯਂ ਪਰਂ ।। ੩੭੪.

ਉਸ ਦੀ ਜੜ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਮਲ ਨੂੰ ਸੋਚ; ਉਸ ਦਾ ਧਰਮ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ।

ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਪਦ੍ਮਾਸਨਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਦੁਃਖਾਨ੍ਤਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ । ਤਤ੍ਪਦ੍ਮਕਰ੍ਣਿਕਾਮਧ੍ਯੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧਦੀਪਸ਼ਿਖਾਕृਤਿ ।। ੩੭੪.

ਕਮਲ-ਆਸਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਕਮਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ, ਪਵਿੱਤਰ ਦੀਪ ਦੀ ਲੌ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ।

ਅਙ੍ਗੁष੍ਠਮਾਤ੍ਰਮਮਲਂ ਧ੍ਯਾਯੇਦੋਙ੍ਕਾਰਮੀਸ਼੍ਵਰਂ । ਕਦਮ੍ਵਗੋਲਕਾਕਾਰਂ ਤਾਰਂ ਰੂਪਮਿਵ ਸ੍ਥਿਤਂ ।। ੩੭੪.

ਅੰਗੂਠੇ ਜਿੰਨੀ ਪਵਿੱਤਰ ਆਕ੍ਰਿਤੀ, ਓਂਕਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ; ਕਦੰਬ ਦੇ ਗੋਲਕ ਵਰਗੀ, ਸੁਰ ਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ।

ਧ੍ਯਾਯੇਦ੍ਵਾ ਰਸ਼੍ਮਿਜਾਲੇਨ ਦੀਪ੍ਯਮਾਨਂ ਸਮਨ੍ਤਤਃ । ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਪੁਰੁषਾਤੀਤਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਪਦ੍ਮਸ੍ਥਮੀਸ਼੍ਵਰਂ ।। ੩੭੪.

ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਧਿਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਧ੍ਯਾਯੇਜ੍ਜਪੇਚ੍ਚ ਸਤਤਮੋਙ੍ਕਾਰਂ ਪਰਮਕ੍ਸ਼ਰਂ । ਮਨਃਸ੍ਥਿਤ੍ਯਰ੍ਥਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਸ੍ਥੂਲਧ੍ਯਾਨਮਨੁਕ੍ਰਮਾਤ੍ ।। ੩੭੪.

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ 'ਓਂ' ਦੇ ਉੱਚਾਰਣ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਅਟੱਲ ਹੈ; ਮਨ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਣ ਲਈ, ਵੱਡੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਤਦ੍‌ਭੂਤਂ ਨਿਸ਼੍ਚਲੀਭੂਤਂ ਲਭੇਤ੍ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੇऽਪਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਂ । ਨਾਭਿਕਨ੍ਦੇ ਸ੍ਥਿਤਂ ਨਾਲਂ ਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਸਮਾਯਤਂ ।। ੩੭੪.

ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਖਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਾਭੀ ਦੇ ਜੜ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦੀ ਡੰਡੀ ਦਸ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਨਾਲੇਨਾष੍ਟਦਲਂ ਪਦ੍ਮ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਵਿਸ੍ਤृਤਂ । ਸਕਰ੍ਣਿਕੇ ਕੇਸਰਾਲੇ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਸੋਮਾਗ੍ਨਿਮਣ੍ਡਲਂ ।। ੩੭੪.

ਉਸ ਡੰਡੀ ਤੋਂ ਅਠ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲਾ ਕਮਲ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਰਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਚੌੜਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਰੇਸ਼ੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਗੋਲ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਿਮਣ੍ਡਲਮਧ੍ਯਸ੍ਥਃ ਸ਼ਙ੍ਖਕ੍ਰਗਦਾਧਰਃ । ਪਦ੍ਮੀ ਚਤੁਰ੍ਭੁਜੋ ਵਿष੍ਣੁਰਥਵਾष੍ਟਭੁਜੋ ਹਰਿਃ ।। ੩੭੪.

ਅੱਗ ਦੇ ਗੋਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਸੰਖ, ਚਕਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਫੜਨ ਵਾਲਾ, ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ, ਚਾਰ ਭੁਜਾ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਨੁ ਜਾਂ ਅੱਠ ਭੁਜਾ ਵਾਲਾ ਹਰੀ ਹੈ।

ਸ਼ਾਰ੍ਙ੍ਗਾਕ੍ਸ਼ਵਲਯਧਰਃ ਪਾਸ਼ਾਙ੍ਕੁਸ਼ਧਰਃ ਪਰਃ । ਸ੍ਵਰ੍ਣਬਰ੍ਣਃ ਸ਼੍ਵੇਤਵਰ੍ਣਃ ਸਸ਼੍ਰੀਵਤ੍ਸਃ ਸਕੌਸ੍ਤੁਭਃ ।। ੩੭੪.

ਉਹ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁ, ਚਕਰ, ਕੰਗਣ, ਫਾਸ਼ ਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਫੜਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ, ਚਿੱਟਾ ਰੰਗ, ਸ੍ਰੀਵਤਸ ਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਰਤਨ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ।

ਵਨਮਾਲੀ ਸ੍ਵਰ੍ਣਹਾਰੀ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਮਕਰਕੁਣ੍ਡਲਃ । ਰਤ੍ਨੋਜ੍ਜਵਲਕਿਰੀਟਸ਼੍ਚ ਪੀਤਾਮ੍ਬਰਧਰੋ ਮਹਾਨ੍ ।। ੩੭੪.

ਉਹ ਵਣਮਾਲਾ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ, ਚਮਕਦੀਆਂ ਮਕਰ ਕੁੰਡਲਾਂ, ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਤਾਜ, ਤੇ ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵ੍ਵਾਭਰਣਭੂषਾਢ੍ਯੋ ਵਿਤਸ੍ਤਿਰ੍ਵਾ ਯਥੇਚ੍ਛਯਾ । ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਜ੍ਯੋਤਿਰਾਤ੍ਮਾ ਵਾਸੁਦੇਵੋ ਵਿਮੁਕ੍ਤ ਓਂ ।। ੩੭੪.

ਸਭ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਵਿਟਾਸਤ ਜਾਂ ਜਿੰਨਾ ਚਾਹੋ ਉਤਨਾ ਵੱਡਾ; 'ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਜੋਤਿ ਰੂਪ ਆਤਮਾ, ਵਾਸੁਦੇਵ, ਮੁਕਤ, ਓਂ।'

ਧ੍ਯਾਨਾਚ੍ਛ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਜਪੇਨ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਜਪਾਚ੍ਛ੍ਰਾਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ । ਜਪਧ੍ਯਾਨਾਦਿਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿष੍ਣੁਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਪ੍ਰਸੀਦਤਿ ।। ੩੭੪.

ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਥੱਕ ਜਾਏ ਤਾਂ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪੇ; ਜਪ ਕਰਕੇ ਥੱਕ ਜਾਏ ਤਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰੇ; ਜਪ ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੁ ਜਲਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਜਪਯਜ੍ਞਸ੍ਯ ਵੈ ਯਜ੍ਞਾਃ ਕਲਾਂ ਨਾਰ੍ਹਨ੍ਤਿ षੋੜਸ਼ੀਂ । ਜਪਿਨਂ ਨੋਪਸਰ੍ਪਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯਾਧਯਸ਼੍ਚਾਧਯੋ ਗ੍ਰਹਾਃ ੩੭੪.

ਜਪ ਯਜਨ ਦੇ ਯਜਨ ਵੀ ਜਪ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਜਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੋਲ ਰੋਗ, ਦੁਖ ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਤਕਲੀਫ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਵਾਰਣਾ ਮਨਸੋ ਧ੍ਯੇਯੇ ਸਂਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ਧ੍ਯਾਨਵਦ੍ ਦ੍ਵਿਧਾ । ਮੂਰ੍ਤ੍ਤਾਮੂਰ੍ਤਹਰਿਧ੍ਯਾਨਮਨੋਧਾਰਣਤੋ ਹਰਿਃ ।। ੩੭੫.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮਨ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਲਈ ਰੋਕਣ ਦੀ ਦੋਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧਿਆਨ; ਹਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਤੇ ਅਰੂਪ ਧਿਆਨ ਮਨ ਦੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਦ੍ਵਾਹ੍ਯਾਵਸ੍ਥਿਤਂ ਲਕ੍ਸ਼ਅਯਂ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਚਲਤੇ ਮਨਃ । ਤਾਵਤ੍ ਕਾਲਂ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇषੁ ਧਾਰਣਾ ਮਨਸਿ ਸ੍ਥਿਤਿਃ ।। ੩੭੫.

ਜਦੋਂ ਮਨ ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟਦਾ, ਤੇ ਉਸ ਥਾਂ ਤੇ ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨ ਦੀ ਟਿਕਾਵਟ, ਧਾਰਣਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਾਲਾਵਧਿ ਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਦੇਹੇ ਸਂਸ੍ਥਾਪਿਤਂ ਮਨਃ । ਨ ਪ੍ਰਚ੍ਯਵਤਿ ਯਲ੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਾਦ੍ਧਾਰਣਾ ਸਾऽਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੩੭੫.

ਜਦੋਂ ਮਨ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟਦਾ, ਉਹ ਧਾਰਣਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਧਾਰਣਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਯਾਮਾ ਧ੍ਯਾਨਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਧਾਰਣਾਃ । ਧ੍ਯਾਨਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਕਂ ਯਾਵਤ੍ਸਮਾਧਿਰਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੩੭੫.

ਧਾਰਣਾ ਬਾਰਾਂ ਮਾਪ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਧਿਆਨ ਬਾਰਾਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਦਾ; ਧਿਆਨ ਬਾਰਾਂ ਵਾਰੀ ਤਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਮਾਧੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਧਾਰਣਾਭ੍ਯਾਸਯੁਕ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਯਦਿ ਪ੍ਰਾਣੈਰ੍ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਕੁਲੈਕਵਿਂਸ਼ਮੁਤ੍ਤਾਰ੍ਯ੍ਯ ਸ੍ਵਰ੍ਯ੍ਯਾਤਿ ਪਰਮਂ ਪਦਂ ।। ੩੭੫.

ਜੇ ਧਾਰਣਾ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਲ ਦੀ ਲਕੀਰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਉੱਚਾ ਸਥਾਨ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਵੇਦਙ੍ਗੇ ਯੋਗਿਨਾਂ ਵ੍ਯਾਧਿਸਮ੍ਭਵਃ । ਤਤ੍ਤਦਙ੍ਗਂ ਧਿਯਾ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਦਾਰਯੇਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਧਾਰਣਂ ।। ੩੭੫.

ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਰੋਗ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਨ ਨਾਲ ਉਸ ਅੰਗ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ, ਤੱਤ ਧਾਰਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਆਗ੍ਨੇਯੀ ਵਾਰੁਣੀ ਚੈਵ ਐਸ਼ਾਨੀ ਚਾਮृਤਾਤ੍ਮਿਕਾ । ਸਾਗ੍ਨਿਃ ਸ਼ਿਖਾ ਫਡਨ੍ਤਾ ਚ ਵਿष੍ਣੋਃ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ ।। ੩੭੫.

ਅੱਗੀ, ਜਲ ਦੀ, ਈਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਅਮਰ ਰੂਪ, ਅੱਗੀ ਚੋਟੀ ਅਤੇ 'ਫਟ' ਅੱਖਰ — ਇਹ ਸਭ ਵਿਸ਼ਨੁ ਲਈ ਲਾਗੂ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਦੋਵਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਧੀਆ।

ਨਾੜੀਭਿਰ੍ਵਿਕਟਂ ਦਿਵ੍ਯਂ ਸ਼ੂਲਾਗ੍ਰਂ ਵੇਧਯੇਚ੍ਛੁਭਮ੍ । ਪਾਦਾਙ੍ਗੁष੍ਠਾਤ੍ ਕਪਾਲਾਨ੍ਤਂ ਰਸ਼੍ਮਿਮਣ੍ਡਲਮਾਵृਤਂ ।। ੩੭੫.

ਦਿਵਯ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਨਾਰੀ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼ੁਭ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਦੀ ਨੋਕ ਨੂੰ, ਪੈਰ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਸਿਰ ਦੇ ਕਪਾਲ ਤਕ, ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਗੋਲ ਵਿੱਚ ਘੇਰ ਕੇ, ਭੇਦਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਤਿਰ੍ਯ੍ਯਕ੍‌ਚਾਧੋਦ੍‌ਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤ੍ਯੋऽਤੀਵ ਤੇਜਸਾ । ਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ ਸਾਧ੍ਕੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤਂ ਯਾਵਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਮਹਾਮੁਨੇ ।। ੩੭੫.

ਉਹ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਸੇ, ਹੇਠਾਂ ਤੇ ਉੱਤੇ ਵਹਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜਸਵੀ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਏ, ਜਦ ਤੱਕ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਝ ਨਾ ਆ ਜਾਵੇ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ।

ਭਸ੍ਮੀਭੂਤਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਸ੍ਵਨ੍ਤਤਸ਼੍ਚੈਵੋਪਸਂਹਰੇਤ੍ । ਸ਼ੀਤਸ਼੍ਲੇष੍ਮਾਦਯਃ ਪਾਪਂ ਵਿਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਦ੍ਵਿਜਾਤਯਃ ।। ੩੭੫.

ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ, ਹੁਣ ਰਾਖ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰੇ; ਠੰਡ, ਕਫ਼ ਤੇ ਹੋਰ ਮਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਦੁਜਾਤੀ।