ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਏਵਂ ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਮਰ੍ਧਂ ਵਾ ਧ੍ਯਾਯੇਦ੍ ਯਃ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧ੍ਯਾ ਹਰਿਂ । ਸੋਪਿ ਯਾਂ ਗਤਿਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਨ ਤਾਂ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਮਹਾਮਖੈਃ ।। ੩੭੪.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਕੋਈ ਹਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਇਕ ਪਲ ਜਾਂ ਅੱਧਾ ਪਲ ਭੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਹੀ ਦਰਜਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਯਗਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

ਧ੍ਯਾਤਾ ਧ੍ਯਾਨਂ ਤਥਾ ਧ੍ਯੇਯਂ ਯਚ੍ਚ ਧ੍ਯਾਨਪ੍ਰਯੋਜਨਂ । ਏਤਚ੍ਚਤੁष੍ਟਯਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਯੋਗਂ ਯੁਞ੍ਜੀਤ ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਤ੍ ।। ੩੭੪.

ਚਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ — ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਧਿਆਨ, ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਮਕਸਦ — ਜਦੋ ਸਮਝ ਲੈਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੱਚਾਈ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ।

ਯੋਗਾਭ੍ਯਾਸਾਦ੍‌ਭਵੇਨ੍ਮੁਕ੍ਤਿਰੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯ੍ਯਞ੍ਚਾष੍ਟਧਾ ਮਹਤ੍ । ਜ੍ਞਾਨਵੈਰਾਗ੍ਯਸਮ੍ਪਨ੍ਨਃ ਸ਼੍ਰਦ੍ਦਧਾਨਃ ਕ੍ਸ਼ਮਾਨ੍ਵਿਤਃ ।। ੩੭੪.

ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਅਠ ਰੂਪੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੀ; ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਧੀਰਜ ਹੋਵੇ।

ਵਿष੍ਣੁਭਕ੍ਤਃ ਸਦੋਤ੍ਸਾਹੀ ਧ੍ਯਾਤੇਤ੍ਥਂ ਪੁਰੁषਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਮੂਰ੍ਤਾਮੂਰ੍ਤ੍ਤਂ ਪਰਮ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਹਰੇਰ੍ਧ੍ਯਾਨਂ ਹਿ ਚਿਨ੍ਤਨਮ੍ ।। ੩੭੪.

ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਭਗਤ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਤਸ਼ਾਹੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਹਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ, ਮੂਰਤ ਤੇ ਅਮੂਰਤ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸੋਚ ਹੈ।

ਸਕਲੋ ਨਿष੍ਕਲੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਃ ਪਰਮੋ ਹਰਿਃ । ਅਣਿਮਾਦਿਗੁਣੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯ੍ਯਂ ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ਧ੍ਯਾਨਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍ ।। ੩੭੪.

ਹਰੀ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਤੇ ਰੂਪ ਰਹਿਤ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸਮਝੋ; ਧਿਆਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਮੁਕਤੀ ਤੇ ਅਣਿਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ।

ਫਲੇਨ ਯੋਜਕੋ ਵਿष੍ਣੁਰਤੋ ਧ੍ਯਾਯੇਤ੍ ਪਰੇਸ਼੍ਵਰਂ । ਗਚ੍ਛਂਸ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ ਸ੍ਵਪਨ੍ ਜਾਗ੍ਰਦੁਨ੍ਮਿषਨ੍ਨਿਮਿषਨ੍ਨਪਿ ।। ੩੭੪.

ਫਲ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉੱਚੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਤੁਰਦੇ, ਖੜ੍ਹੇ, ਸੁੱਤੇ, ਜਾਗਦੇ, ਅੱਖਾਂ ਖੁੱਲੀਆਂ ਜਾਂ ਬੰਦ ਹੋਣ।

ਸ਼ੁਚਿਰ੍ਵਾਪ੍ਯਸ਼ੁਚਿਰ੍ਵਾਪਿ ਧ੍ਯਾਯੇਤ੍ ਸਤਤਮੀਸ਼੍ਵਰਮ੍ । ਸ੍ਵਦੇਹਾਯਤਨਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਮਨਸਿ ਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਕੇਸ਼ਵਮ੍ ।। ੩੭੪.

ਚਾਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਪਵਿੱਤਰ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਟਿਕਾ।

ਹृਤ੍ਪਦ੍ਮਪੀਠਿਕਾਮਧ੍ਯੇ ਧ੍ਯਾਨਯੋਗੇਨ ਪੂਜਯੇਤ੍ । ਧ੍ਯਾਨਯਜ੍ਞਃ ਪਰਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਸਰ੍ਵਦੋषਕ੍ਵਿਰ੍ਜ੍ਜਿਤਃ ।। ੩੭੪.

ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ-ਆਸਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਧਿਆਨ-ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਪੂਜਾ ਕਰ; ਧਿਆਨ-ਯਜਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।

ਤੇਨੇष੍ਟ੍ਵਾ ਮੁਕ੍ਤਿਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਵਾਹ੍ਯਸ਼ੁਦ੍ਧੈਸ਼੍ਚ ਨਾਧ੍ਵਰੈਃ । ਹਿਂਸਾਦੋषਵਿਮੁਕ੍ਤਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਸਾਧਨਃ ।। ੩੭੪.

ਇਸ ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਬਾਹਰਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਮਨ ਦੀ ਸਾਫ-ਸੁਫਾਈ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਧ੍ਯਾਨਯਜ੍ਞਃ ਪਰਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦਪਵਰ੍ਗਫਲਪ੍ਰਦਃ । ਤਸ੍ਮਾਦਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜ੍ਯ ਹ੍ਯਨਿਤ੍ਯਂ ਵਾਹ੍ਯਸਾਧਨਂ ।। ੩੭੪.

ਇਸ ਲਈ ਧਿਆਨ-ਯਜਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ ਤੇ ਅੰਤਮ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਬਾਹਰਲੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ।

ਯਜ੍ਞਾਦ੍ਯਂ ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜ੍ਯ ਯੋਗਮਤ੍ਯਰ੍ਥਮਭ੍ਯਸੇਤ੍ । ਵਿਕਾਰਮੁਕ੍ਤਮਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਭੋਗ੍ਯਭੋਗਸਮਨ੍ਵਿਤਂ ।। ੩੭੪.

ਯਜਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਯੋਗ ਦਾ ਘਣੇਰੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰ; ਜੋ ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਤੇ ਭੋਗ ਤੇ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਚਿਨ੍ਤਯੇਦ੍ਧृਦਯੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਕ੍ਰਮਾਦਾਦੌ ਗੁਣਤ੍ਰਯਂ । ਤਮਃ ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਦ੍ਯ ਰਜਸਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਚ੍ਛਾਦਯੇਦ੍ਰਜਃ ।। ੩੭੪.

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਕਦਮ-ਕਦਮ ਤੇ ਸੋਚ; ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਰਜਸ ਨਾਲ ਢੱਕ, ਤੇ ਰਜਸ ਨੂੰ ਸਤਵ ਨਾਲ ਢੱਕ।

ਧ੍ਯਾਯੇਤ੍ਤ੍ਰਿਮਣ੍ਡਲਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਕृष੍ਣਾਂ ਰਕ੍ਤਂ ਸਿਤਂ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਸਤ੍ਤ੍ਵੋਪਾਧਿਗੁਣਾਤੀਤਃ ਪੁਰੁषਃ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਕਃ ।। ੩੭੪.

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿੰਨ ਚੱਕਰ — ਕਾਲਾ, ਲਾਲ ਤੇ ਚਿੱਟਾ — ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰ; ਪਚਵੀਂ ਪੁਰਸ਼, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਵੇ, ਸਤਵ ਗੁਣ ਨਾਲ।

ਧ੍ਯੇਯਮੇਤਦਸ਼ੁਦ੍ਧਞ੍ਚ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਵਿਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ । ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯ੍ਯਂ ਪਙ੍ਕਜਂ ਦਿਵ੍ਯਂ ਪੁਰੁषੋਪਰਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਂ ।। ੩੭੪.

ਇਹ ਅਪਵਿੱਤਰ ਧਿਆਨ-ਵਿਸ਼ਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਨੂੰ ਸੋਚ; ਦਿਵਿਆ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਕਮਲ, ਪੁਰਸ਼ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ।

ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਵਿਕਸ਼ਿਤਂ ਸਿਤਮ੍ । ਨਾਲਮष੍ਟਙ੍ਗੁਲਂ ਤਸ੍ਯ ਨਾਭਿਕਨ੍ਦਸਮੁਦ੍ਭ੍ਵਂ ।। ੩੭੪.

ਪਵਿੱਤਰ, ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਚਿੱਟਾ, ਬਾਰਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਚੌੜਾ; ਉਸ ਦਾ ਡੰਠਲ ਅੱਠ ਉਂਗਲਾਂ, ਨਾਭੀ ਦੇ ਜੜ ਤੋਂ ਉਗਿਆ ਹੋਇਆ।

ਪਦ੍ਮਪਤ੍ਰਾष੍ਟਕਂ ਜ੍ਞੇਯਮਣਿਮਾਦਿਗੁਣਾष੍ਟਕਮ੍ । ਕਰ੍ਣਿਕਾਕੇਸ਼ਰਂ ਨਾਲਂ ਜ੍ਞਾਨਵੈਰਾਗ੍ਯਭੁਤ੍ਤਮਮ੍ ।। ੩੭੪.

ਕਮਲ ਦੇ ਅੱਠ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣ, ਤੇ ਅਣਿਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਠ ਸ਼ਕਤੀਆਂ; ਕੇਂਦਰ, ਰੇਸ਼ੇ ਤੇ ਡੰਠਲ — ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਹੈ।

ਵਿष੍ਣੁਧਰ੍ਮ੍ਮਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਕਨ੍ਦਮਿਤਿ ਪਦ੍ਮਂ ਵਿਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ । ਤਦ੍ਧਰ੍ਮਜ੍ਞਾਨਵੈਰਾਗ੍ਯਂ ਸ਼ਿਵੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯ੍ਯਮਯਂ ਪਰਂ ।। ੩੭੪.

ਉਸ ਦੀ ਜੜ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਮਲ ਨੂੰ ਸੋਚ; ਉਸ ਦਾ ਧਰਮ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ।

ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਪਦ੍ਮਾਸਨਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਦੁਃਖਾਨ੍ਤਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ । ਤਤ੍ਪਦ੍ਮਕਰ੍ਣਿਕਾਮਧ੍ਯੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧਦੀਪਸ਼ਿਖਾਕृਤਿ ।। ੩੭੪.

ਕਮਲ-ਆਸਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਕਮਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ, ਪਵਿੱਤਰ ਦੀਪ ਦੀ ਲੌ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ।

ਅਙ੍ਗੁष੍ਠਮਾਤ੍ਰਮਮਲਂ ਧ੍ਯਾਯੇਦੋਙ੍ਕਾਰਮੀਸ਼੍ਵਰਂ । ਕਦਮ੍ਵਗੋਲਕਾਕਾਰਂ ਤਾਰਂ ਰੂਪਮਿਵ ਸ੍ਥਿਤਂ ।। ੩੭੪.

ਅੰਗੂਠੇ ਜਿੰਨੀ ਪਵਿੱਤਰ ਆਕ੍ਰਿਤੀ, ਓਂਕਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ; ਕਦੰਬ ਦੇ ਗੋਲਕ ਵਰਗੀ, ਸੁਰ ਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ।

ਧ੍ਯਾਯੇਦ੍ਵਾ ਰਸ਼੍ਮਿਜਾਲੇਨ ਦੀਪ੍ਯਮਾਨਂ ਸਮਨ੍ਤਤਃ । ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਪੁਰੁषਾਤੀਤਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਪਦ੍ਮਸ੍ਥਮੀਸ਼੍ਵਰਂ ।। ੩੭੪.

ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਧਿਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਧ੍ਯਾਯੇਜ੍ਜਪੇਚ੍ਚ ਸਤਤਮੋਙ੍ਕਾਰਂ ਪਰਮਕ੍ਸ਼ਰਂ । ਮਨਃਸ੍ਥਿਤ੍ਯਰ੍ਥਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਸ੍ਥੂਲਧ੍ਯਾਨਮਨੁਕ੍ਰਮਾਤ੍ ।। ੩੭੪.

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ 'ਓਂ' ਦੇ ਉੱਚਾਰਣ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਅਟੱਲ ਹੈ; ਮਨ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਣ ਲਈ, ਵੱਡੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਤਦ੍‌ਭੂਤਂ ਨਿਸ਼੍ਚਲੀਭੂਤਂ ਲਭੇਤ੍ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੇऽਪਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਂ । ਨਾਭਿਕਨ੍ਦੇ ਸ੍ਥਿਤਂ ਨਾਲਂ ਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਸਮਾਯਤਂ ।। ੩੭੪.

ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਖਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਾਭੀ ਦੇ ਜੜ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦੀ ਡੰਡੀ ਦਸ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਨਾਲੇਨਾष੍ਟਦਲਂ ਪਦ੍ਮ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਵਿਸ੍ਤृਤਂ । ਸਕਰ੍ਣਿਕੇ ਕੇਸਰਾਲੇ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਸੋਮਾਗ੍ਨਿਮਣ੍ਡਲਂ ।। ੩੭੪.

ਉਸ ਡੰਡੀ ਤੋਂ ਅਠ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲਾ ਕਮਲ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਰਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਚੌੜਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਰੇਸ਼ੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਗੋਲ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਿਮਣ੍ਡਲਮਧ੍ਯਸ੍ਥਃ ਸ਼ਙ੍ਖਕ੍ਰਗਦਾਧਰਃ । ਪਦ੍ਮੀ ਚਤੁਰ੍ਭੁਜੋ ਵਿष੍ਣੁਰਥਵਾष੍ਟਭੁਜੋ ਹਰਿਃ ।। ੩੭੪.

ਅੱਗ ਦੇ ਗੋਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਸੰਖ, ਚਕਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਫੜਨ ਵਾਲਾ, ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ, ਚਾਰ ਭੁਜਾ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਨੁ ਜਾਂ ਅੱਠ ਭੁਜਾ ਵਾਲਾ ਹਰੀ ਹੈ।

ਸ਼ਾਰ੍ਙ੍ਗਾਕ੍ਸ਼ਵਲਯਧਰਃ ਪਾਸ਼ਾਙ੍ਕੁਸ਼ਧਰਃ ਪਰਃ । ਸ੍ਵਰ੍ਣਬਰ੍ਣਃ ਸ਼੍ਵੇਤਵਰ੍ਣਃ ਸਸ਼੍ਰੀਵਤ੍ਸਃ ਸਕੌਸ੍ਤੁਭਃ ।। ੩੭੪.

ਉਹ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁ, ਚਕਰ, ਕੰਗਣ, ਫਾਸ਼ ਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਫੜਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ, ਚਿੱਟਾ ਰੰਗ, ਸ੍ਰੀਵਤਸ ਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਰਤਨ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ।

ਵਨਮਾਲੀ ਸ੍ਵਰ੍ਣਹਾਰੀ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਮਕਰਕੁਣ੍ਡਲਃ । ਰਤ੍ਨੋਜ੍ਜਵਲਕਿਰੀਟਸ਼੍ਚ ਪੀਤਾਮ੍ਬਰਧਰੋ ਮਹਾਨ੍ ।। ੩੭੪.

ਉਹ ਵਣਮਾਲਾ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ, ਚਮਕਦੀਆਂ ਮਕਰ ਕੁੰਡਲਾਂ, ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਤਾਜ, ਤੇ ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵ੍ਵਾਭਰਣਭੂषਾਢ੍ਯੋ ਵਿਤਸ੍ਤਿਰ੍ਵਾ ਯਥੇਚ੍ਛਯਾ । ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਜ੍ਯੋਤਿਰਾਤ੍ਮਾ ਵਾਸੁਦੇਵੋ ਵਿਮੁਕ੍ਤ ਓਂ ।। ੩੭੪.

ਸਭ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਵਿਟਾਸਤ ਜਾਂ ਜਿੰਨਾ ਚਾਹੋ ਉਤਨਾ ਵੱਡਾ; 'ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਜੋਤਿ ਰੂਪ ਆਤਮਾ, ਵਾਸੁਦੇਵ, ਮੁਕਤ, ਓਂ।'

ਧ੍ਯਾਨਾਚ੍ਛ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਜਪੇਨ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਜਪਾਚ੍ਛ੍ਰਾਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ । ਜਪਧ੍ਯਾਨਾਦਿਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿष੍ਣੁਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਪ੍ਰਸੀਦਤਿ ।। ੩੭੪.

ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਥੱਕ ਜਾਏ ਤਾਂ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪੇ; ਜਪ ਕਰਕੇ ਥੱਕ ਜਾਏ ਤਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰੇ; ਜਪ ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੁ ਜਲਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਜਪਯਜ੍ਞਸ੍ਯ ਵੈ ਯਜ੍ਞਾਃ ਕਲਾਂ ਨਾਰ੍ਹਨ੍ਤਿ षੋੜਸ਼ੀਂ । ਜਪਿਨਂ ਨੋਪਸਰ੍ਪਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯਾਧਯਸ਼੍ਚਾਧਯੋ ਗ੍ਰਹਾਃ ੩੭੪.

ਜਪ ਯਜਨ ਦੇ ਯਜਨ ਵੀ ਜਪ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਜਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੋਲ ਰੋਗ, ਦੁਖ ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਤਕਲੀਫ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।