ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ਼ਰੀਰਂ ਰਥਮਿਤ੍ਯਾਹੁਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਸ੍ਯ ਵਾਜਿਨਃ । ਮਨਸ਼੍ਚ ਸਾਰਥਿਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਃ ਕਸ਼ਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੭੩.

ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰੀਰ ਰਥ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਸ ਦੇ ਘੋੜੇ ਹਨ। ਮਨ ਰਥ ਦਾ ਮਾਹਰ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਹ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣਾ ਚਾਬਕ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜ੍ਞਾਨਵੈਰਾਗ੍ਯਰਸ਼੍ਮਿਭ੍ਯਾਂ ਸਾਯਯਾ ਵਿਧृਤਂ ਮਨਃ । ਸ਼ਨੈਰ੍ਨਿਸ਼੍ਚਲਤਾਮੇਤਿ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੈਕਸਂਹਿਤਮ੍ ।। ੩੭੩.

ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਹ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਲਬਿਨ੍ਦੁਂ [https://vedastudy.yolasite.com/kusha1.php ਕੁਸ਼ਾਗ੍ਰੇਣ] ਮਾਸੇ ਮਾਸੇ ਪਿਬੇਤ੍ਤੁ ਯਃ । ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ਼ਤਂ ਸਾਗ੍ਰਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਸਮਃ ।। ੩੭੩.

ਜੋ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਕੁਸ਼ ਦੇ ਪੱਤੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੂੰਦ ਪੀਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੌ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ; ਸਾਹ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਵੀ ਇਹਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾਨਿ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਵਿषਯੋਦਧੌ । ਆਹृਤ੍ਯ ਯੋ ਨਿਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੭੩.

ਜਦ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ ਰੋਕ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ 'ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਉਦ੍ਧਰੇਦਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਾਨਂ ਮਜ੍ਜਮਾਨਂ ਯਥਾਮ੍ਭਸਿ । ਭੋਗਨਦ੍ਯਤਿਵੇਗੇਨ ਜ੍ਞਾਨਵृਕ੍ਸ਼ਂ ਸਮਾਸ਼੍ਰਯੇਤ੍ ।। ੩੭੩.

ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੇ ਹੋਏ, ਖਿੱਚ ਕੇ ਉੱਪਰ ਲੈ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭੋਗ ਦੀ ਨਦੀ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਵਹਾਵ ਨਾਲ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਓਟ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਧ੍ਯੈ ਚਿਨ੍ਤਾਯਾਂ ਸ੍ਮृਤੋ ਧਾਤੁਰ੍ਵਿष੍ਣੁਚਿਨ੍ਤਾ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ । ਅਨਾਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤੇਨ ਮਨਸਾ ਧ੍ਯਾਨਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੩੭੪.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਧਿਆਨ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚਿੰਤਾ, ਅਡੋਲ ਮਨ ਨਾਲ, ਧਿਆਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਆਤ੍ਮਨਃ ਸਮਨਸ੍ਕਸ੍ਯ ਮੁਕ੍ਤਾਸ਼ੇषੋਪਧਸ੍ਯ ਚ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਿਨ੍ਤਾਸਮਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਧ੍ਯਾਨਂ ਨਾਮ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੭੪.

ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸਥਿਰ ਤੇ ਸਭ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਉਹ 'ਧਿਆਨ' ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਧ੍ਯੇਯਾਲਮ੍ਬਨਸਂਸ੍ਥਸ੍ਯ ਸਦृਸ਼ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਸ੍ਯ ਚ । ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਨ੍ਤਰਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋ ਧ੍ਯਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੭੪.

ਜੋ ਧਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਵਿਚਾਰ ਹੈ, ਜਦ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹੀ ਵਿਚਾਰ 'ਧਿਆਨ' ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਧ੍ਯੇਯਾਵਸ੍ਥਿਤਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਯਤ੍ਰ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍ । ਧ੍ਯਾਨਮੇਤਤ੍ਸਮੁਦ੍ਦਿष੍ਟਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਸ੍ਯੈਕਭਾਵਨਾ ।। ੩੭੪.

ਜੋ ਮਨ ਧਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ, ਉਸ ਲਈ ਇਕੋ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ 'ਧਿਆਨ' ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਏਵਂ ਧ੍ਯਾਨਸਮਾਯੁਕ੍ਤਃ ਸ੍ਵਦੇਹਂ ਯਃ ਪਰਿਤ੍ਯਜਤ੍ । ਕੁਲਂ ਸ੍ਵਜਨਮਿਤ੍ਰਾਣਿ ਸਮੁਦ੍‌ਧृਤ੍ਯ ਹਰਿਰ੍ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੭੪.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਵਂ ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਮਰ੍ਧਂ ਵਾ ਧ੍ਯਾਯੇਦ੍ ਯਃ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧ੍ਯਾ ਹਰਿਂ । ਸੋਪਿ ਯਾਂ ਗਤਿਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਨ ਤਾਂ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਮਹਾਮਖੈਃ ।। ੩੭੪.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਕੋਈ ਹਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਇਕ ਪਲ ਜਾਂ ਅੱਧਾ ਪਲ ਭੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਹੀ ਦਰਜਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਯਗਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

ਧ੍ਯਾਤਾ ਧ੍ਯਾਨਂ ਤਥਾ ਧ੍ਯੇਯਂ ਯਚ੍ਚ ਧ੍ਯਾਨਪ੍ਰਯੋਜਨਂ । ਏਤਚ੍ਚਤੁष੍ਟਯਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਯੋਗਂ ਯੁਞ੍ਜੀਤ ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਤ੍ ।। ੩੭੪.

ਚਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ — ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਧਿਆਨ, ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਮਕਸਦ — ਜਦੋ ਸਮਝ ਲੈਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੱਚਾਈ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ।

ਯੋਗਾਭ੍ਯਾਸਾਦ੍‌ਭਵੇਨ੍ਮੁਕ੍ਤਿਰੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯ੍ਯਞ੍ਚਾष੍ਟਧਾ ਮਹਤ੍ । ਜ੍ਞਾਨਵੈਰਾਗ੍ਯਸਮ੍ਪਨ੍ਨਃ ਸ਼੍ਰਦ੍ਦਧਾਨਃ ਕ੍ਸ਼ਮਾਨ੍ਵਿਤਃ ।। ੩੭੪.

ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਅਠ ਰੂਪੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੀ; ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਧੀਰਜ ਹੋਵੇ।

ਵਿष੍ਣੁਭਕ੍ਤਃ ਸਦੋਤ੍ਸਾਹੀ ਧ੍ਯਾਤੇਤ੍ਥਂ ਪੁਰੁषਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਮੂਰ੍ਤਾਮੂਰ੍ਤ੍ਤਂ ਪਰਮ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਹਰੇਰ੍ਧ੍ਯਾਨਂ ਹਿ ਚਿਨ੍ਤਨਮ੍ ।। ੩੭੪.

ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਭਗਤ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਤਸ਼ਾਹੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਹਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ, ਮੂਰਤ ਤੇ ਅਮੂਰਤ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸੋਚ ਹੈ।

ਸਕਲੋ ਨਿष੍ਕਲੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਃ ਪਰਮੋ ਹਰਿਃ । ਅਣਿਮਾਦਿਗੁਣੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯ੍ਯਂ ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ਧ੍ਯਾਨਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍ ।। ੩੭੪.

ਹਰੀ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਤੇ ਰੂਪ ਰਹਿਤ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸਮਝੋ; ਧਿਆਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਮੁਕਤੀ ਤੇ ਅਣਿਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ।

ਫਲੇਨ ਯੋਜਕੋ ਵਿष੍ਣੁਰਤੋ ਧ੍ਯਾਯੇਤ੍ ਪਰੇਸ਼੍ਵਰਂ । ਗਚ੍ਛਂਸ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ ਸ੍ਵਪਨ੍ ਜਾਗ੍ਰਦੁਨ੍ਮਿषਨ੍ਨਿਮਿषਨ੍ਨਪਿ ।। ੩੭੪.

ਫਲ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉੱਚੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਤੁਰਦੇ, ਖੜ੍ਹੇ, ਸੁੱਤੇ, ਜਾਗਦੇ, ਅੱਖਾਂ ਖੁੱਲੀਆਂ ਜਾਂ ਬੰਦ ਹੋਣ।

ਸ਼ੁਚਿਰ੍ਵਾਪ੍ਯਸ਼ੁਚਿਰ੍ਵਾਪਿ ਧ੍ਯਾਯੇਤ੍ ਸਤਤਮੀਸ਼੍ਵਰਮ੍ । ਸ੍ਵਦੇਹਾਯਤਨਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਮਨਸਿ ਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਕੇਸ਼ਵਮ੍ ।। ੩੭੪.

ਚਾਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਪਵਿੱਤਰ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਟਿਕਾ।

ਹृਤ੍ਪਦ੍ਮਪੀਠਿਕਾਮਧ੍ਯੇ ਧ੍ਯਾਨਯੋਗੇਨ ਪੂਜਯੇਤ੍ । ਧ੍ਯਾਨਯਜ੍ਞਃ ਪਰਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਸਰ੍ਵਦੋषਕ੍ਵਿਰ੍ਜ੍ਜਿਤਃ ।। ੩੭੪.

ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ-ਆਸਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਧਿਆਨ-ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਪੂਜਾ ਕਰ; ਧਿਆਨ-ਯਜਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।

ਤੇਨੇष੍ਟ੍ਵਾ ਮੁਕ੍ਤਿਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਵਾਹ੍ਯਸ਼ੁਦ੍ਧੈਸ਼੍ਚ ਨਾਧ੍ਵਰੈਃ । ਹਿਂਸਾਦੋषਵਿਮੁਕ੍ਤਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਸਾਧਨਃ ।। ੩੭੪.

ਇਸ ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਬਾਹਰਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਮਨ ਦੀ ਸਾਫ-ਸੁਫਾਈ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਧ੍ਯਾਨਯਜ੍ਞਃ ਪਰਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦਪਵਰ੍ਗਫਲਪ੍ਰਦਃ । ਤਸ੍ਮਾਦਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜ੍ਯ ਹ੍ਯਨਿਤ੍ਯਂ ਵਾਹ੍ਯਸਾਧਨਂ ।। ੩੭੪.

ਇਸ ਲਈ ਧਿਆਨ-ਯਜਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ ਤੇ ਅੰਤਮ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਬਾਹਰਲੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ।

ਯਜ੍ਞਾਦ੍ਯਂ ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜ੍ਯ ਯੋਗਮਤ੍ਯਰ੍ਥਮਭ੍ਯਸੇਤ੍ । ਵਿਕਾਰਮੁਕ੍ਤਮਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਭੋਗ੍ਯਭੋਗਸਮਨ੍ਵਿਤਂ ।। ੩੭੪.

ਯਜਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਯੋਗ ਦਾ ਘਣੇਰੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰ; ਜੋ ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਤੇ ਭੋਗ ਤੇ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਚਿਨ੍ਤਯੇਦ੍ਧृਦਯੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਕ੍ਰਮਾਦਾਦੌ ਗੁਣਤ੍ਰਯਂ । ਤਮਃ ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਦ੍ਯ ਰਜਸਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਚ੍ਛਾਦਯੇਦ੍ਰਜਃ ।। ੩੭੪.

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਕਦਮ-ਕਦਮ ਤੇ ਸੋਚ; ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਰਜਸ ਨਾਲ ਢੱਕ, ਤੇ ਰਜਸ ਨੂੰ ਸਤਵ ਨਾਲ ਢੱਕ।

ਧ੍ਯਾਯੇਤ੍ਤ੍ਰਿਮਣ੍ਡਲਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਕृष੍ਣਾਂ ਰਕ੍ਤਂ ਸਿਤਂ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਸਤ੍ਤ੍ਵੋਪਾਧਿਗੁਣਾਤੀਤਃ ਪੁਰੁषਃ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਕਃ ।। ੩੭੪.

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿੰਨ ਚੱਕਰ — ਕਾਲਾ, ਲਾਲ ਤੇ ਚਿੱਟਾ — ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰ; ਪਚਵੀਂ ਪੁਰਸ਼, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਵੇ, ਸਤਵ ਗੁਣ ਨਾਲ।

ਧ੍ਯੇਯਮੇਤਦਸ਼ੁਦ੍ਧਞ੍ਚ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਵਿਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ । ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯ੍ਯਂ ਪਙ੍ਕਜਂ ਦਿਵ੍ਯਂ ਪੁਰੁषੋਪਰਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਂ ।। ੩੭੪.

ਇਹ ਅਪਵਿੱਤਰ ਧਿਆਨ-ਵਿਸ਼ਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਨੂੰ ਸੋਚ; ਦਿਵਿਆ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਕਮਲ, ਪੁਰਸ਼ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ।

ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਵਿਕਸ਼ਿਤਂ ਸਿਤਮ੍ । ਨਾਲਮष੍ਟਙ੍ਗੁਲਂ ਤਸ੍ਯ ਨਾਭਿਕਨ੍ਦਸਮੁਦ੍ਭ੍ਵਂ ।। ੩੭੪.

ਪਵਿੱਤਰ, ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਚਿੱਟਾ, ਬਾਰਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਚੌੜਾ; ਉਸ ਦਾ ਡੰਠਲ ਅੱਠ ਉਂਗਲਾਂ, ਨਾਭੀ ਦੇ ਜੜ ਤੋਂ ਉਗਿਆ ਹੋਇਆ।

ਪਦ੍ਮਪਤ੍ਰਾष੍ਟਕਂ ਜ੍ਞੇਯਮਣਿਮਾਦਿਗੁਣਾष੍ਟਕਮ੍ । ਕਰ੍ਣਿਕਾਕੇਸ਼ਰਂ ਨਾਲਂ ਜ੍ਞਾਨਵੈਰਾਗ੍ਯਭੁਤ੍ਤਮਮ੍ ।। ੩੭੪.

ਕਮਲ ਦੇ ਅੱਠ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣ, ਤੇ ਅਣਿਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਠ ਸ਼ਕਤੀਆਂ; ਕੇਂਦਰ, ਰੇਸ਼ੇ ਤੇ ਡੰਠਲ — ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਹੈ।

ਵਿष੍ਣੁਧਰ੍ਮ੍ਮਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਕਨ੍ਦਮਿਤਿ ਪਦ੍ਮਂ ਵਿਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ । ਤਦ੍ਧਰ੍ਮਜ੍ਞਾਨਵੈਰਾਗ੍ਯਂ ਸ਼ਿਵੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯ੍ਯਮਯਂ ਪਰਂ ।। ੩੭੪.

ਉਸ ਦੀ ਜੜ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਮਲ ਨੂੰ ਸੋਚ; ਉਸ ਦਾ ਧਰਮ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ।

ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਪਦ੍ਮਾਸਨਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਦੁਃਖਾਨ੍ਤਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ । ਤਤ੍ਪਦ੍ਮਕਰ੍ਣਿਕਾਮਧ੍ਯੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧਦੀਪਸ਼ਿਖਾਕृਤਿ ।। ੩੭੪.

ਕਮਲ-ਆਸਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਕਮਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ, ਪਵਿੱਤਰ ਦੀਪ ਦੀ ਲੌ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ।

ਅਙ੍ਗੁष੍ਠਮਾਤ੍ਰਮਮਲਂ ਧ੍ਯਾਯੇਦੋਙ੍ਕਾਰਮੀਸ਼੍ਵਰਂ । ਕਦਮ੍ਵਗੋਲਕਾਕਾਰਂ ਤਾਰਂ ਰੂਪਮਿਵ ਸ੍ਥਿਤਂ ।। ੩੭੪.

ਅੰਗੂਠੇ ਜਿੰਨੀ ਪਵਿੱਤਰ ਆਕ੍ਰਿਤੀ, ਓਂਕਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ; ਕਦੰਬ ਦੇ ਗੋਲਕ ਵਰਗੀ, ਸੁਰ ਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ।