ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਨਾਸਿਕਾਪੁਟਮਙ੍ਗੁਲ੍ਯਾ ਪੀਡ੍ਯੈਵ ਚ ਪਰੇਣ ਚ । ਔਦਰਂ ਰੇਚਯੇਦ੍ਵਾਯੁਂ ਰੇਚਨਾਦ੍ਰੇਚਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੭੩.

ਅੰਗੁਠਿਆਂ ਤੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਨੱਕ ਦੇ ਛਿੱਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ, ਪੇਟ ਵਿੱਚੋਂ ਹਵਾ ਬਾਹਰ ਕੱਢੋ; ਹਵਾ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਨੂੰ ਰੇਚਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਬਾਹ੍ਯੇਨ ਵਾਯੁਨਾ ਦੇਹਂ ਦृਤਿਵਤ੍ ਪੂਰਯੇਦ੍ਯਥਾ । ਤਥਾ ਪੂਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਤਿष੍ਠੇਤ੍ ਪੂਰਣਾਤ੍ ਪੂਰਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੭੩.

ਬਾਹਰ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਕੇ ਭਰੋ; ਭਰਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਰਾ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕੇ ਰਹੋ, ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

. ਨ ਮੁਞ੍ਚਤਿ ਨ ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਵਾਯੁਮਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਃ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਕੁਮ੍ਭਵਤ੍ਤਿष੍ਠੇਦਚਲਃ ਸ ਤੁ ਕੁਮ੍ਭਕਃ ।। ੩੭੩.

ਨਾ ਹਵਾ ਛੱਡੋ, ਨਾ ਲਓ, ਹਵਾ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਟਿਕੀ ਰਹੇ; ਪੂਰੇ ਘੜੇ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹੋ, ਇਹ ਕੁੰਭਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਕਨ੍ਯਕਃ ਸਕृਦੁਦ੍‌ਘਾਤਃ ਸ ਵੈ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਮਾਤ੍ਰਿਕਃ । ਮਧ੍ਯਮਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਰੁਦ੍‌ਘਾਤਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਮਾਤ੍ਰਿਕਃ ।। ੩੭੩.

ਕਨ੍ਯਕਾ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਾਪ ਦਵਾਰਾ ਦਸ ਬੀਟਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੱਧਮ ਦੋ ਵਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਾਪ ਚੌਵੀ ਬੀਟਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਉਤ੍ਤਮਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਰੁਦ੍‌ਘਾਤਃ षਟ੍‌ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਾਲਮਾਤ੍ਰਿਕਃ । ਸ੍ਵੇਦਕਮ੍ਪਾਭਿਘਾਤਾਨਾਂ ਜਨਨਸ਼੍ਚੋਤ੍ਤਮੋਤ੍ਤਮਃ ।। ੩੭੩.

ਉੱਤਮ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਾਪ ਛੱਤੀ ਬੀਟਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਸੀਨਾ ਤੇ ਕੰਪਣ ਆਉਣ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਅਜਿਤਾਨ੍ਨਾਰੁਹੇਦ੍‌ਭੂਮਿਂ ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਾਦਯਸ੍ਤਥਾ । ਜਿਤੇ ਪ੍ਰਾਣੇ ਸ੍ਵਲ੍ਪਦੋषਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਾਦਿ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ ।। ੩੭੩.

ਜੇ ਖਾਣਾ ਜਿੱਤਿਆ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਉਠਦੇ ਸਮੇਂ ਹਿਕ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਤੇ ਹੋਰ ਰੋਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਹਲਕੇ ਦੋਸ਼, ਜਿਵੇਂ ਮਲ ਤੇ ਮੂਤਰ, ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਆਰੋਗ੍ਯਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਾਮਿਤ੍ਵਮੁਤ੍ਸਾਹਃ ਸ੍ਵਰਸੌष੍ਠਵਮ੍ । ਬਲਵਰ੍ਣਪ੍ਰਸਾਦਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਦੋषਕ੍ਸ਼ਯਃ ਫਲਂ ।। ੩੭੩.

ਸਿਹਤ, ਤੇਜ਼ ਚਲਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਸੁਰ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਤਾਕਤ, ਰੰਗ ਦੀ ਚਮਕ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਾਸ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਫਲ ਹਨ।

ਜਪਧ੍ਯਾਨਂ ਵਿਨਾਗਰ੍ਭਃ ਸ ਗਰ੍ਭਸ੍ਤਤ੍ਸਮਨ੍ਵਿਤਃ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਜਯਾਰ੍ਥਾਯ ਸ ਗਰ੍ਭਂ ਧਾਰਯੇਤ੍ਪਰਂ ।। ੩੭੩.

ਜਪ ਤੇ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ 'ਗਰਭ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਪ ਤੇ ਧਿਆਨ ਸਮੇਤ ਇਹ 'ਗਰਭ' ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ, ਉੱਚਾ 'ਗਰਭ' ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਜ੍ਞਾਨਵੈਰਾਗ੍ਯਯੁਕ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਵਸ਼ੇਨ ਚ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਂਸ਼੍ਚ ਵਿਨਿਰ੍ਜਿਤ੍ਯ ਸਰ੍ਵਮੇਵ ਜਿਤਂ ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੭੩.

ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ, ਤੇ ਸਾਹ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਜਦ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯੇਵ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਯਤ੍ ਸ੍ਵਰ੍ਗਨਰਕਾਵੁਭੌ । ਨਿਗृਹੀਤਵਿਸृष੍ਟਾਨਿ ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਯ ਨਰਕਾਯ ਚ ।। ੩੭੩.

ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹੀ ਉਹ ਸਾਧਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੁਰਗ ਤੇ ਨਰਕ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸੁਰਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਨਰਕ।

ਸ਼ਰੀਰਂ ਰਥਮਿਤ੍ਯਾਹੁਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਸ੍ਯ ਵਾਜਿਨਃ । ਮਨਸ਼੍ਚ ਸਾਰਥਿਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਃ ਕਸ਼ਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੭੩.

ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰੀਰ ਰਥ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਸ ਦੇ ਘੋੜੇ ਹਨ। ਮਨ ਰਥ ਦਾ ਮਾਹਰ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਹ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣਾ ਚਾਬਕ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜ੍ਞਾਨਵੈਰਾਗ੍ਯਰਸ਼੍ਮਿਭ੍ਯਾਂ ਸਾਯਯਾ ਵਿਧृਤਂ ਮਨਃ । ਸ਼ਨੈਰ੍ਨਿਸ਼੍ਚਲਤਾਮੇਤਿ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੈਕਸਂਹਿਤਮ੍ ।। ੩੭੩.

ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਹ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਲਬਿਨ੍ਦੁਂ [https://vedastudy.yolasite.com/kusha1.php ਕੁਸ਼ਾਗ੍ਰੇਣ] ਮਾਸੇ ਮਾਸੇ ਪਿਬੇਤ੍ਤੁ ਯਃ । ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ਼ਤਂ ਸਾਗ੍ਰਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਸਮਃ ।। ੩੭੩.

ਜੋ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਕੁਸ਼ ਦੇ ਪੱਤੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੂੰਦ ਪੀਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੌ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ; ਸਾਹ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਵੀ ਇਹਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾਨਿ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਵਿषਯੋਦਧੌ । ਆਹृਤ੍ਯ ਯੋ ਨਿਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੭੩.

ਜਦ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ ਰੋਕ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ 'ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਉਦ੍ਧਰੇਦਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਾਨਂ ਮਜ੍ਜਮਾਨਂ ਯਥਾਮ੍ਭਸਿ । ਭੋਗਨਦ੍ਯਤਿਵੇਗੇਨ ਜ੍ਞਾਨਵृਕ੍ਸ਼ਂ ਸਮਾਸ਼੍ਰਯੇਤ੍ ।। ੩੭੩.

ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੇ ਹੋਏ, ਖਿੱਚ ਕੇ ਉੱਪਰ ਲੈ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭੋਗ ਦੀ ਨਦੀ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਵਹਾਵ ਨਾਲ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਓਟ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਧ੍ਯੈ ਚਿਨ੍ਤਾਯਾਂ ਸ੍ਮृਤੋ ਧਾਤੁਰ੍ਵਿष੍ਣੁਚਿਨ੍ਤਾ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ । ਅਨਾਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤੇਨ ਮਨਸਾ ਧ੍ਯਾਨਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੩੭੪.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਧਿਆਨ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚਿੰਤਾ, ਅਡੋਲ ਮਨ ਨਾਲ, ਧਿਆਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਆਤ੍ਮਨਃ ਸਮਨਸ੍ਕਸ੍ਯ ਮੁਕ੍ਤਾਸ਼ੇषੋਪਧਸ੍ਯ ਚ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਿਨ੍ਤਾਸਮਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਧ੍ਯਾਨਂ ਨਾਮ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੭੪.

ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸਥਿਰ ਤੇ ਸਭ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਉਹ 'ਧਿਆਨ' ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਧ੍ਯੇਯਾਲਮ੍ਬਨਸਂਸ੍ਥਸ੍ਯ ਸਦृਸ਼ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਸ੍ਯ ਚ । ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਨ੍ਤਰਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋ ਧ੍ਯਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੭੪.

ਜੋ ਧਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਵਿਚਾਰ ਹੈ, ਜਦ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹੀ ਵਿਚਾਰ 'ਧਿਆਨ' ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਧ੍ਯੇਯਾਵਸ੍ਥਿਤਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਯਤ੍ਰ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍ । ਧ੍ਯਾਨਮੇਤਤ੍ਸਮੁਦ੍ਦਿष੍ਟਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਸ੍ਯੈਕਭਾਵਨਾ ।। ੩੭੪.

ਜੋ ਮਨ ਧਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ, ਉਸ ਲਈ ਇਕੋ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ 'ਧਿਆਨ' ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਏਵਂ ਧ੍ਯਾਨਸਮਾਯੁਕ੍ਤਃ ਸ੍ਵਦੇਹਂ ਯਃ ਪਰਿਤ੍ਯਜਤ੍ । ਕੁਲਂ ਸ੍ਵਜਨਮਿਤ੍ਰਾਣਿ ਸਮੁਦ੍‌ਧृਤ੍ਯ ਹਰਿਰ੍ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੭੪.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਵਂ ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਮਰ੍ਧਂ ਵਾ ਧ੍ਯਾਯੇਦ੍ ਯਃ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧ੍ਯਾ ਹਰਿਂ । ਸੋਪਿ ਯਾਂ ਗਤਿਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਨ ਤਾਂ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਮਹਾਮਖੈਃ ।। ੩੭੪.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਕੋਈ ਹਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਇਕ ਪਲ ਜਾਂ ਅੱਧਾ ਪਲ ਭੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਹੀ ਦਰਜਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਯਗਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

ਧ੍ਯਾਤਾ ਧ੍ਯਾਨਂ ਤਥਾ ਧ੍ਯੇਯਂ ਯਚ੍ਚ ਧ੍ਯਾਨਪ੍ਰਯੋਜਨਂ । ਏਤਚ੍ਚਤੁष੍ਟਯਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਯੋਗਂ ਯੁਞ੍ਜੀਤ ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਤ੍ ।। ੩੭੪.

ਚਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ — ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਧਿਆਨ, ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਮਕਸਦ — ਜਦੋ ਸਮਝ ਲੈਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੱਚਾਈ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ।

ਯੋਗਾਭ੍ਯਾਸਾਦ੍‌ਭਵੇਨ੍ਮੁਕ੍ਤਿਰੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯ੍ਯਞ੍ਚਾष੍ਟਧਾ ਮਹਤ੍ । ਜ੍ਞਾਨਵੈਰਾਗ੍ਯਸਮ੍ਪਨ੍ਨਃ ਸ਼੍ਰਦ੍ਦਧਾਨਃ ਕ੍ਸ਼ਮਾਨ੍ਵਿਤਃ ।। ੩੭੪.

ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਅਠ ਰੂਪੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੀ; ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਧੀਰਜ ਹੋਵੇ।

ਵਿष੍ਣੁਭਕ੍ਤਃ ਸਦੋਤ੍ਸਾਹੀ ਧ੍ਯਾਤੇਤ੍ਥਂ ਪੁਰੁषਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਮੂਰ੍ਤਾਮੂਰ੍ਤ੍ਤਂ ਪਰਮ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਹਰੇਰ੍ਧ੍ਯਾਨਂ ਹਿ ਚਿਨ੍ਤਨਮ੍ ।। ੩੭੪.

ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਭਗਤ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਤਸ਼ਾਹੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਹਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ, ਮੂਰਤ ਤੇ ਅਮੂਰਤ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸੋਚ ਹੈ।

ਸਕਲੋ ਨਿष੍ਕਲੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਃ ਪਰਮੋ ਹਰਿਃ । ਅਣਿਮਾਦਿਗੁਣੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯ੍ਯਂ ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ਧ੍ਯਾਨਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍ ।। ੩੭੪.

ਹਰੀ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਤੇ ਰੂਪ ਰਹਿਤ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸਮਝੋ; ਧਿਆਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਮੁਕਤੀ ਤੇ ਅਣਿਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ।

ਫਲੇਨ ਯੋਜਕੋ ਵਿष੍ਣੁਰਤੋ ਧ੍ਯਾਯੇਤ੍ ਪਰੇਸ਼੍ਵਰਂ । ਗਚ੍ਛਂਸ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ ਸ੍ਵਪਨ੍ ਜਾਗ੍ਰਦੁਨ੍ਮਿषਨ੍ਨਿਮਿषਨ੍ਨਪਿ ।। ੩੭੪.

ਫਲ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉੱਚੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਤੁਰਦੇ, ਖੜ੍ਹੇ, ਸੁੱਤੇ, ਜਾਗਦੇ, ਅੱਖਾਂ ਖੁੱਲੀਆਂ ਜਾਂ ਬੰਦ ਹੋਣ।

ਸ਼ੁਚਿਰ੍ਵਾਪ੍ਯਸ਼ੁਚਿਰ੍ਵਾਪਿ ਧ੍ਯਾਯੇਤ੍ ਸਤਤਮੀਸ਼੍ਵਰਮ੍ । ਸ੍ਵਦੇਹਾਯਤਨਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਮਨਸਿ ਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਕੇਸ਼ਵਮ੍ ।। ੩੭੪.

ਚਾਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਪਵਿੱਤਰ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਟਿਕਾ।

ਹृਤ੍ਪਦ੍ਮਪੀਠਿਕਾਮਧ੍ਯੇ ਧ੍ਯਾਨਯੋਗੇਨ ਪੂਜਯੇਤ੍ । ਧ੍ਯਾਨਯਜ੍ਞਃ ਪਰਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਸਰ੍ਵਦੋषਕ੍ਵਿਰ੍ਜ੍ਜਿਤਃ ।। ੩੭੪.

ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ-ਆਸਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਧਿਆਨ-ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਪੂਜਾ ਕਰ; ਧਿਆਨ-ਯਜਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।

ਤੇਨੇष੍ਟ੍ਵਾ ਮੁਕ੍ਤਿਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਵਾਹ੍ਯਸ਼ੁਦ੍ਧੈਸ਼੍ਚ ਨਾਧ੍ਵਰੈਃ । ਹਿਂਸਾਦੋषਵਿਮੁਕ੍ਤਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਸਾਧਨਃ ।। ੩੭੪.

ਇਸ ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਬਾਹਰਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਮਨ ਦੀ ਸਾਫ-ਸੁਫਾਈ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।