ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਸ੍ਯ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਭਿਰ੍ਮਾਸੈਃ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ । ਅਣਿਮਾਦਿ ਕੋਟਿਜਪ੍ਯਾਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ਸਾਰਸ੍ਵਤਾਦਿਕਂ ।। ੩੭੨.

ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਪਰਕਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਜਪ ਨਾਲ, ਸਰਸਵਤੀ ਆਦਿ ਦਾ ਸਾਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵੈਦਿਕਸ੍ਤਾਨ੍ਤ੍ਰਿਕੋ ਮਿਸ਼੍ਰੋ ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਵੈ ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਮਖਃ । ਤ੍ਰਯਾਣਾਮੀਪ੍ਸਿਤੇਨੈਕਵਿਧਿਨਾ ਹਰਿਮਰ੍ਚ੍ਚਯੇਤ੍ ।। ੩੭੨.

ਵੈਦਿਕ, ਤੰਤ੍ਰਿਕ ਅਤੇ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ—ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਤਰਾਂ ਦੇ ਯਗ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਣਮ੍ਯ ਦਣ੍ਡਵਦ੍ਭਮੌ ਨਮਸ੍ਕਾਰੇਣ ਯੋऽਰ੍ਚਯੇਤ੍ । ਸ ਯਾਙ੍ਗਤਿਮਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਨ ਤਾਂ ਕ੍ਰਤੁਸ਼ਤੈਰਪਿ ।। ੩੭੨.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਦੰਡਵਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਹੀ ਦਰਜਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੈਂਕੜੇ ਯਗਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

ਯਸ੍ਯ ਦੇਵੇ ਪਰਾ ਭਕ੍ਤਿਰ੍ਯਥਾ ਦੇਵੇ ਤਥਾ ਗੁਰੌ । ਤਸ੍ਯੈਤੇ ਕਥਿਤਾ ਹ੍ਯਰ੍ਥਾਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ੍ਤੇ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ।। ੩੭੨.

ਜਿਸ ਦੀ ਦੇਵੀ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਭਕਤੀ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਦੇਵੀ ਵਿੱਚ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਰਥ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਆਸਨਂ ਕਮਲਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਤਦ੍‌ਬਦ੍‌ਧ੍ਵਾ ਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ਪਰਂ । ਸ਼ੁਚੌ ਦੇਸ਼ੇ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਪ੍ਯ ਸ੍ਥਿਰਮਾਸਨਾਮਾਤ੍ਮਨਃ ।। ੩੭੩.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕਮਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਆਸਨ ਲਾ ਕੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਾਫ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਪੱਕਾ ਆਸਨ ਰੱਖੋ।

ਨਾਤ੍ਯੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤਂ ਨਾਤਿਨੀਚਂ ਚੇਲਾਜਿਨਕੁਸ਼ੋਤ੍ਤਰਂ । ਤਤ੍ਰੈਕਾਗ੍ਰਂ ਮਨਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਯਤਚਿਤ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਕ੍ਰਿਯਃ ।। ੩੭੩.

ਆਸਨ ਨਾ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਨੀਵਾਂ; ਕਪੜਾ, ਚਮੜਾ ਤੇ ਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਥੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਕਰਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੋ।

ਉਪਵਿਸ਼੍ਯਾਸਨੇ ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਦ੍ਯੋਗਮਾਤ੍ਮਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਯੇ । ਸਮਕਾਯਸ਼ਿਰਗ੍ਰੀਵਂ ਧਾਰਯਨ੍ਨਚਲਂ ਸ੍ਥਿਰਃ ।। ੩੭੩.

ਆਸਨ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸ਼ੁਧੀ ਲਈ ਯੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ, ਸਿਰ ਤੇ ਗਰਦਨ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ, ਅਡੋਲ ਤੇ ਪੱਕਾ ਰੱਖੋ।

ਸਮ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਨਾਸਿਕਾਗ੍ਰਂ ਸ੍ਵਨ੍ਦਿਸ਼ਸ਼੍ਚਾਨਵਲੋਕਯਨ੍ । ਪਾਰ੍ष੍ਣਿਭ੍ਯਾਂ ਵृषਣੌ ਰਕ੍ਸ਼ਂਸ੍ਤਥਾ ਪ੍ਰਜਨਨਂ ਪੁਨਃ ।। ੩੭੩.

ਨੱਕ ਦੇ ਆਗੇ ਦੇ ਸਿਰੇ ਨੂੰ ਤੱਕੋ, ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਨਾ ਵੇਖੋ। ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਅੱਡੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।

ਉਰੁਭ੍ਯਾਮੁਪਰਿਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਬਾਹੂ ਤਿਰ੍ਯ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਤਃ । ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਕਰਪृष੍ਠਞ੍ਚ ਨ੍ਯਸੇਦ੍ਵਾਮਤਲੋਪਰਿ ।। ੩੭੩.

ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਉਰਾਂ 'ਤੇ ਆੜੀ ਰੱਖੋ, ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਪਿੱਠ ਵੱਲੋਂ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀ ਹਥੇਲੀ 'ਤੇ ਰੱਖੋ।

ਉਨ੍ਨਮ੍ਯ ਸ਼ਨਕੈਰ੍ਵਕ੍ਤ੍ਤ੍ਰਂ ਮੁਖਂ ਵਿष੍ਟਭ੍ਯ ਚਾਗ੍ਰਤਃ । ਪ੍ਰਾਣਃ ਸ੍ਵਦੇਹਜੋ ਵਾਯੁਸ੍ਤਸ੍ਯਾਯਾਮੋ ਨਿਰੋਧਨਂ ।। ੩੭੩.

ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕੋ, ਅੱਗੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਰੱਖੋ। ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਉਠੀ ਹਵਾ, ਉਸ ਦੀ ਰੋਕ ਨੂੰ ਆਯਾਮ ਜਾਂ ਨਿਰੋਧਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਨਾਸਿਕਾਪੁਟਮਙ੍ਗੁਲ੍ਯਾ ਪੀਡ੍ਯੈਵ ਚ ਪਰੇਣ ਚ । ਔਦਰਂ ਰੇਚਯੇਦ੍ਵਾਯੁਂ ਰੇਚਨਾਦ੍ਰੇਚਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੭੩.

ਅੰਗੁਠਿਆਂ ਤੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਨੱਕ ਦੇ ਛਿੱਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ, ਪੇਟ ਵਿੱਚੋਂ ਹਵਾ ਬਾਹਰ ਕੱਢੋ; ਹਵਾ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਨੂੰ ਰੇਚਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਬਾਹ੍ਯੇਨ ਵਾਯੁਨਾ ਦੇਹਂ ਦृਤਿਵਤ੍ ਪੂਰਯੇਦ੍ਯਥਾ । ਤਥਾ ਪੂਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਤਿष੍ਠੇਤ੍ ਪੂਰਣਾਤ੍ ਪੂਰਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੭੩.

ਬਾਹਰ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਕੇ ਭਰੋ; ਭਰਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਰਾ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕੇ ਰਹੋ, ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

. ਨ ਮੁਞ੍ਚਤਿ ਨ ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਵਾਯੁਮਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਃ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਕੁਮ੍ਭਵਤ੍ਤਿष੍ਠੇਦਚਲਃ ਸ ਤੁ ਕੁਮ੍ਭਕਃ ।। ੩੭੩.

ਨਾ ਹਵਾ ਛੱਡੋ, ਨਾ ਲਓ, ਹਵਾ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਟਿਕੀ ਰਹੇ; ਪੂਰੇ ਘੜੇ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹੋ, ਇਹ ਕੁੰਭਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਕਨ੍ਯਕਃ ਸਕृਦੁਦ੍‌ਘਾਤਃ ਸ ਵੈ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਮਾਤ੍ਰਿਕਃ । ਮਧ੍ਯਮਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਰੁਦ੍‌ਘਾਤਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਮਾਤ੍ਰਿਕਃ ।। ੩੭੩.

ਕਨ੍ਯਕਾ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਾਪ ਦਵਾਰਾ ਦਸ ਬੀਟਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੱਧਮ ਦੋ ਵਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਾਪ ਚੌਵੀ ਬੀਟਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਉਤ੍ਤਮਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਰੁਦ੍‌ਘਾਤਃ षਟ੍‌ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਾਲਮਾਤ੍ਰਿਕਃ । ਸ੍ਵੇਦਕਮ੍ਪਾਭਿਘਾਤਾਨਾਂ ਜਨਨਸ਼੍ਚੋਤ੍ਤਮੋਤ੍ਤਮਃ ।। ੩੭੩.

ਉੱਤਮ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਾਪ ਛੱਤੀ ਬੀਟਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਸੀਨਾ ਤੇ ਕੰਪਣ ਆਉਣ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਅਜਿਤਾਨ੍ਨਾਰੁਹੇਦ੍‌ਭੂਮਿਂ ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਾਦਯਸ੍ਤਥਾ । ਜਿਤੇ ਪ੍ਰਾਣੇ ਸ੍ਵਲ੍ਪਦੋषਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਾਦਿ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ ।। ੩੭੩.

ਜੇ ਖਾਣਾ ਜਿੱਤਿਆ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਉਠਦੇ ਸਮੇਂ ਹਿਕ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਤੇ ਹੋਰ ਰੋਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਹਲਕੇ ਦੋਸ਼, ਜਿਵੇਂ ਮਲ ਤੇ ਮੂਤਰ, ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਆਰੋਗ੍ਯਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਾਮਿਤ੍ਵਮੁਤ੍ਸਾਹਃ ਸ੍ਵਰਸੌष੍ਠਵਮ੍ । ਬਲਵਰ੍ਣਪ੍ਰਸਾਦਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਦੋषਕ੍ਸ਼ਯਃ ਫਲਂ ।। ੩੭੩.

ਸਿਹਤ, ਤੇਜ਼ ਚਲਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਸੁਰ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਤਾਕਤ, ਰੰਗ ਦੀ ਚਮਕ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਾਸ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਫਲ ਹਨ।

ਜਪਧ੍ਯਾਨਂ ਵਿਨਾਗਰ੍ਭਃ ਸ ਗਰ੍ਭਸ੍ਤਤ੍ਸਮਨ੍ਵਿਤਃ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਜਯਾਰ੍ਥਾਯ ਸ ਗਰ੍ਭਂ ਧਾਰਯੇਤ੍ਪਰਂ ।। ੩੭੩.

ਜਪ ਤੇ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ 'ਗਰਭ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਪ ਤੇ ਧਿਆਨ ਸਮੇਤ ਇਹ 'ਗਰਭ' ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ, ਉੱਚਾ 'ਗਰਭ' ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਜ੍ਞਾਨਵੈਰਾਗ੍ਯਯੁਕ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਵਸ਼ੇਨ ਚ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਂਸ਼੍ਚ ਵਿਨਿਰ੍ਜਿਤ੍ਯ ਸਰ੍ਵਮੇਵ ਜਿਤਂ ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੭੩.

ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ, ਤੇ ਸਾਹ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਜਦ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯੇਵ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਯਤ੍ ਸ੍ਵਰ੍ਗਨਰਕਾਵੁਭੌ । ਨਿਗृਹੀਤਵਿਸृष੍ਟਾਨਿ ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਯ ਨਰਕਾਯ ਚ ।। ੩੭੩.

ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹੀ ਉਹ ਸਾਧਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੁਰਗ ਤੇ ਨਰਕ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸੁਰਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਨਰਕ।

ਸ਼ਰੀਰਂ ਰਥਮਿਤ੍ਯਾਹੁਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਸ੍ਯ ਵਾਜਿਨਃ । ਮਨਸ਼੍ਚ ਸਾਰਥਿਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਃ ਕਸ਼ਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੭੩.

ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰੀਰ ਰਥ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਸ ਦੇ ਘੋੜੇ ਹਨ। ਮਨ ਰਥ ਦਾ ਮਾਹਰ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਹ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣਾ ਚਾਬਕ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜ੍ਞਾਨਵੈਰਾਗ੍ਯਰਸ਼੍ਮਿਭ੍ਯਾਂ ਸਾਯਯਾ ਵਿਧृਤਂ ਮਨਃ । ਸ਼ਨੈਰ੍ਨਿਸ਼੍ਚਲਤਾਮੇਤਿ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੈਕਸਂਹਿਤਮ੍ ।। ੩੭੩.

ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਹ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਲਬਿਨ੍ਦੁਂ [https://vedastudy.yolasite.com/kusha1.php ਕੁਸ਼ਾਗ੍ਰੇਣ] ਮਾਸੇ ਮਾਸੇ ਪਿਬੇਤ੍ਤੁ ਯਃ । ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ਼ਤਂ ਸਾਗ੍ਰਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਸਮਃ ।। ੩੭੩.

ਜੋ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਕੁਸ਼ ਦੇ ਪੱਤੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੂੰਦ ਪੀਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੌ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ; ਸਾਹ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਵੀ ਇਹਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾਨਿ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਵਿषਯੋਦਧੌ । ਆਹृਤ੍ਯ ਯੋ ਨਿਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੭੩.

ਜਦ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ ਰੋਕ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ 'ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਉਦ੍ਧਰੇਦਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਾਨਂ ਮਜ੍ਜਮਾਨਂ ਯਥਾਮ੍ਭਸਿ । ਭੋਗਨਦ੍ਯਤਿਵੇਗੇਨ ਜ੍ਞਾਨਵृਕ੍ਸ਼ਂ ਸਮਾਸ਼੍ਰਯੇਤ੍ ।। ੩੭੩.

ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੇ ਹੋਏ, ਖਿੱਚ ਕੇ ਉੱਪਰ ਲੈ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭੋਗ ਦੀ ਨਦੀ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਵਹਾਵ ਨਾਲ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਓਟ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਧ੍ਯੈ ਚਿਨ੍ਤਾਯਾਂ ਸ੍ਮृਤੋ ਧਾਤੁਰ੍ਵਿष੍ਣੁਚਿਨ੍ਤਾ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ । ਅਨਾਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤੇਨ ਮਨਸਾ ਧ੍ਯਾਨਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੩੭੪.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਧਿਆਨ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚਿੰਤਾ, ਅਡੋਲ ਮਨ ਨਾਲ, ਧਿਆਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਆਤ੍ਮਨਃ ਸਮਨਸ੍ਕਸ੍ਯ ਮੁਕ੍ਤਾਸ਼ੇषੋਪਧਸ੍ਯ ਚ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਿਨ੍ਤਾਸਮਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਧ੍ਯਾਨਂ ਨਾਮ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੭੪.

ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸਥਿਰ ਤੇ ਸਭ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਉਹ 'ਧਿਆਨ' ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਧ੍ਯੇਯਾਲਮ੍ਬਨਸਂਸ੍ਥਸ੍ਯ ਸਦृਸ਼ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਸ੍ਯ ਚ । ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਨ੍ਤਰਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋ ਧ੍ਯਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੭੪.

ਜੋ ਧਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਵਿਚਾਰ ਹੈ, ਜਦ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹੀ ਵਿਚਾਰ 'ਧਿਆਨ' ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਧ੍ਯੇਯਾਵਸ੍ਥਿਤਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਯਤ੍ਰ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍ । ਧ੍ਯਾਨਮੇਤਤ੍ਸਮੁਦ੍ਦਿष੍ਟਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਸ੍ਯੈਕਭਾਵਨਾ ।। ੩੭੪.

ਜੋ ਮਨ ਧਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ, ਉਸ ਲਈ ਇਕੋ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ 'ਧਿਆਨ' ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।