ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਿਸ੍ਰੋ ਮਾਤ੍ਰਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਵੇਦਾਃ ਲੋਕਾ ਭੂਰਾਦਯੋ ਗੁਣਾਃ । ਜਾਗ੍ਰਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਸੁषੁਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿष੍ਣੁਮਹੇਸ਼੍ਵਰਾਃ ।। ੩੭੨.

ਤਿੰਨ ਮਾਤਰਾਂ, ਤਿੰਨ ਵੇਦ, ਭੂ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਤਿੰਨ ਗੁਣ; ਜਾਗਣਾ, ਸੁਪਨਾ, ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ; ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਮਹੇਸ਼ —

ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨਃ ਸ਼੍ਰੀਰ੍ਵਾਸੁਦੇਵਃ ਸਰ੍ਵਮੋਙ੍ਕਾਰਕਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਅਮਾਤ੍ਰੋ ਨष੍ਟਮਾਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵੈਤਸ੍ਯਾਪਗਮਃ ਸ਼ਿਵਃ ।। ੩੭੨.

ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ, ਸ਼੍ਰੀ, ਵਾਸੁਦੇਵ — ਇਹ ਸਭ ਓਮ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਜੋ ਮਾਤਰਾ ਮਿਟ ਗਈ, ਉਹ ਦਵੈਤ ਦਾ ਅੰਤ — ਸ਼ਿਵ ਹੈ।

ਓਙ੍ਕਾਰੋ ਵਿਦਿਤੋ ਯੇਨ ਸ ਮੁਨਿਰ੍ਨੇਤਰੋ ਮੁਨਿਃ । ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਗਾਨ੍ਧਾਰੀ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੩੭੨.

ਜਿਸ ਨੇ ਓਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਹੀ ਮੁਨੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਮੁਨੀ ਨਹੀਂ। ਚੌਥੀ ਮਾਤਰਾ — ਗਾਂਧਾਰੀ — ਜਦੋਂ ਲਾਗੂ ਕਰੀਏ, ਉਹ ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਤਤ੍ਤੁਰੀਯਂ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਦੀਪੋ ਘਟੇ ਯਥਾ । ਤਥਾ ਹृਤ੍ਪਦ੍ਮਨਿਲਯਂ ਧ੍ਯਾਯੇਨ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਜਪੇਨ੍ਨਰਃ ।। ੩੭੨.

ਉਹ ਚੌਥਾ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਘੜੇ ਵਿਚ ਦੀ ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਤੇ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਣਵੋ ਧਨੁਃ ਸ਼ਰੋ ਹ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਲ੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਅਪ੍ਰਮਤ੍ਤੇਨ ਵੇਦ੍ਧਵ੍ਯਂ ਸ਼ਰਵਤ੍ਤਨ੍ਮਯੋ ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੭੨.

ਪ੍ਰਣਵ ਧਨੁ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਤੀਰ ਹੈ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਹੈ। ਬਿਨਾ ਭਟਕਾਏ ਉਸ ਨੂੰ ਚੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਤੀਰ ਵਾਂਗ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹੀ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਏਤਦੇਕਾਕ੍ਸ਼ਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਏਤਦੇਕਾਕ੍ਸ਼ਰਂ ਪਰਂ । ਏਤਦੇਕਾਕ੍ਸ਼ਰਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਯੋ ਯਦਿਚ੍ਛਤਿ ਤਸ੍ਯ ਤਤ੍ ।। ੩੭੨.

ਇਹ ਇਕ ਅੱਖਰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਇਹ ਇਕ ਅੱਖਰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇਹ ਇਕ ਅੱਖਰ ਜਾਣ ਲਵੇ, ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਛਨ੍ਦੋऽਸ੍ਯ ਦੇਵੀ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਅਨ੍ਤਰ੍ਯ੍ਯਾਮੀ ऋषਿਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਦੇਵਤਾ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾਸ੍ਯ ਨਿਯੋਗੋ ਭੁਕ੍ਤਿਮੁਕ੍ਤਯੇ ।। ੩੭੨.

ਇਸ ਦਾ ਛੰਦ ਗਾਇਤਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਦੇਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਹੈ।

ਭੂਰਗਨ੍ਯਾਤ੍ਮਨੇ ਹृਦਯਂ ਭੁਵਃ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨੇ । ਸ਼ਿਰਃ ਸ੍ਵਃ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਾਤ੍ਮਨੇ ਚ ਸ਼ਿਖਾ ਕਵਚਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੭੨.

ਭੂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਆਤਮਾ ਲਈ ਹਿਰਦਾ, ਭੁਵਹ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਆਤਮਾ ਲਈ ਸਿਰ, ਤੇ ਸਵਹ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਆਤਮਾ ਲਈ ਚੋਟੀ, ਇਹ ਸਭ ਕਵਚ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਓਂਭੂਰ੍ਭੁਵਃ ਸ੍ਵਃ ਕਵਚਂ ਸਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨੇ ਤਤੋऽਸ੍ਤ੍ਰਕਂ । ਵਿਨ੍ਯਸ੍ਯ ਪੂਜਯੇਦ੍ਵਿष੍ਣੁਂ ਜਪੇਦ੍ਵੈ ਭੁਕ੍ਤਿਮੁਕ੍ਤਯੇ ।। ੩੭੨.

ਓਮ ਭੂ ਭੁਵਹ ਸਵਹ ਸੱਚ ਦੇ ਆਤਮਾ ਲਈ ਕਵਚ ਹੈ; ਫਿਰ ਅਸਤਰ। ਇਹ ਸਭ ਰੱਖ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤੇ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਜੁਹੁਯਾਚ੍ਚ ਤਿਲਾਜ੍ਯਾਦਿ ਸਰ੍ਵਂ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਨਰੇ । ਯਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਸਾਹਸ੍ਰਂ ਜਪਮਨ੍ਵਹਮਾਚਰੇਤ੍ ।। ੩੭੨.

ਤਿਲ, ਘੀ ਆਦਿ ਦੀ ਹੋਮ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਭ ਕੰਮ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ,

ਤਸ੍ਯ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਭਿਰ੍ਮਾਸੈਃ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ । ਅਣਿਮਾਦਿ ਕੋਟਿਜਪ੍ਯਾਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ਸਾਰਸ੍ਵਤਾਦਿਕਂ ।। ੩੭੨.

ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਪਰਕਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਜਪ ਨਾਲ, ਸਰਸਵਤੀ ਆਦਿ ਦਾ ਸਾਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵੈਦਿਕਸ੍ਤਾਨ੍ਤ੍ਰਿਕੋ ਮਿਸ਼੍ਰੋ ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਵੈ ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਮਖਃ । ਤ੍ਰਯਾਣਾਮੀਪ੍ਸਿਤੇਨੈਕਵਿਧਿਨਾ ਹਰਿਮਰ੍ਚ੍ਚਯੇਤ੍ ।। ੩੭੨.

ਵੈਦਿਕ, ਤੰਤ੍ਰਿਕ ਅਤੇ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ—ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਤਰਾਂ ਦੇ ਯਗ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਣਮ੍ਯ ਦਣ੍ਡਵਦ੍ਭਮੌ ਨਮਸ੍ਕਾਰੇਣ ਯੋऽਰ੍ਚਯੇਤ੍ । ਸ ਯਾਙ੍ਗਤਿਮਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਨ ਤਾਂ ਕ੍ਰਤੁਸ਼ਤੈਰਪਿ ।। ੩੭੨.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਦੰਡਵਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਹੀ ਦਰਜਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੈਂਕੜੇ ਯਗਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

ਯਸ੍ਯ ਦੇਵੇ ਪਰਾ ਭਕ੍ਤਿਰ੍ਯਥਾ ਦੇਵੇ ਤਥਾ ਗੁਰੌ । ਤਸ੍ਯੈਤੇ ਕਥਿਤਾ ਹ੍ਯਰ੍ਥਾਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ੍ਤੇ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ।। ੩੭੨.

ਜਿਸ ਦੀ ਦੇਵੀ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਭਕਤੀ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਦੇਵੀ ਵਿੱਚ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਰਥ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਆਸਨਂ ਕਮਲਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਤਦ੍‌ਬਦ੍‌ਧ੍ਵਾ ਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ਪਰਂ । ਸ਼ੁਚੌ ਦੇਸ਼ੇ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਪ੍ਯ ਸ੍ਥਿਰਮਾਸਨਾਮਾਤ੍ਮਨਃ ।। ੩੭੩.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕਮਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਆਸਨ ਲਾ ਕੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਾਫ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਪੱਕਾ ਆਸਨ ਰੱਖੋ।

ਨਾਤ੍ਯੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤਂ ਨਾਤਿਨੀਚਂ ਚੇਲਾਜਿਨਕੁਸ਼ੋਤ੍ਤਰਂ । ਤਤ੍ਰੈਕਾਗ੍ਰਂ ਮਨਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਯਤਚਿਤ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਕ੍ਰਿਯਃ ।। ੩੭੩.

ਆਸਨ ਨਾ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਨੀਵਾਂ; ਕਪੜਾ, ਚਮੜਾ ਤੇ ਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਥੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਕਰਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੋ।

ਉਪਵਿਸ਼੍ਯਾਸਨੇ ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਦ੍ਯੋਗਮਾਤ੍ਮਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਯੇ । ਸਮਕਾਯਸ਼ਿਰਗ੍ਰੀਵਂ ਧਾਰਯਨ੍ਨਚਲਂ ਸ੍ਥਿਰਃ ।। ੩੭੩.

ਆਸਨ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸ਼ੁਧੀ ਲਈ ਯੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ, ਸਿਰ ਤੇ ਗਰਦਨ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ, ਅਡੋਲ ਤੇ ਪੱਕਾ ਰੱਖੋ।

ਸਮ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਨਾਸਿਕਾਗ੍ਰਂ ਸ੍ਵਨ੍ਦਿਸ਼ਸ਼੍ਚਾਨਵਲੋਕਯਨ੍ । ਪਾਰ੍ष੍ਣਿਭ੍ਯਾਂ ਵृषਣੌ ਰਕ੍ਸ਼ਂਸ੍ਤਥਾ ਪ੍ਰਜਨਨਂ ਪੁਨਃ ।। ੩੭੩.

ਨੱਕ ਦੇ ਆਗੇ ਦੇ ਸਿਰੇ ਨੂੰ ਤੱਕੋ, ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਨਾ ਵੇਖੋ। ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਅੱਡੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।

ਉਰੁਭ੍ਯਾਮੁਪਰਿਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਬਾਹੂ ਤਿਰ੍ਯ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਤਃ । ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਕਰਪृष੍ਠਞ੍ਚ ਨ੍ਯਸੇਦ੍ਵਾਮਤਲੋਪਰਿ ।। ੩੭੩.

ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਉਰਾਂ 'ਤੇ ਆੜੀ ਰੱਖੋ, ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਪਿੱਠ ਵੱਲੋਂ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀ ਹਥੇਲੀ 'ਤੇ ਰੱਖੋ।

ਉਨ੍ਨਮ੍ਯ ਸ਼ਨਕੈਰ੍ਵਕ੍ਤ੍ਤ੍ਰਂ ਮੁਖਂ ਵਿष੍ਟਭ੍ਯ ਚਾਗ੍ਰਤਃ । ਪ੍ਰਾਣਃ ਸ੍ਵਦੇਹਜੋ ਵਾਯੁਸ੍ਤਸ੍ਯਾਯਾਮੋ ਨਿਰੋਧਨਂ ।। ੩੭੩.

ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕੋ, ਅੱਗੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਰੱਖੋ। ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਉਠੀ ਹਵਾ, ਉਸ ਦੀ ਰੋਕ ਨੂੰ ਆਯਾਮ ਜਾਂ ਨਿਰੋਧਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਨਾਸਿਕਾਪੁਟਮਙ੍ਗੁਲ੍ਯਾ ਪੀਡ੍ਯੈਵ ਚ ਪਰੇਣ ਚ । ਔਦਰਂ ਰੇਚਯੇਦ੍ਵਾਯੁਂ ਰੇਚਨਾਦ੍ਰੇਚਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੭੩.

ਅੰਗੁਠਿਆਂ ਤੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਨੱਕ ਦੇ ਛਿੱਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ, ਪੇਟ ਵਿੱਚੋਂ ਹਵਾ ਬਾਹਰ ਕੱਢੋ; ਹਵਾ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਨੂੰ ਰੇਚਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਬਾਹ੍ਯੇਨ ਵਾਯੁਨਾ ਦੇਹਂ ਦृਤਿਵਤ੍ ਪੂਰਯੇਦ੍ਯਥਾ । ਤਥਾ ਪੂਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਤਿष੍ਠੇਤ੍ ਪੂਰਣਾਤ੍ ਪੂਰਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੭੩.

ਬਾਹਰ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਕੇ ਭਰੋ; ਭਰਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਰਾ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕੇ ਰਹੋ, ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

. ਨ ਮੁਞ੍ਚਤਿ ਨ ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਵਾਯੁਮਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਃ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਕੁਮ੍ਭਵਤ੍ਤਿष੍ਠੇਦਚਲਃ ਸ ਤੁ ਕੁਮ੍ਭਕਃ ।। ੩੭੩.

ਨਾ ਹਵਾ ਛੱਡੋ, ਨਾ ਲਓ, ਹਵਾ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਟਿਕੀ ਰਹੇ; ਪੂਰੇ ਘੜੇ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹੋ, ਇਹ ਕੁੰਭਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਕਨ੍ਯਕਃ ਸਕृਦੁਦ੍‌ਘਾਤਃ ਸ ਵੈ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਮਾਤ੍ਰਿਕਃ । ਮਧ੍ਯਮਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਰੁਦ੍‌ਘਾਤਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਮਾਤ੍ਰਿਕਃ ।। ੩੭੩.

ਕਨ੍ਯਕਾ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਾਪ ਦਵਾਰਾ ਦਸ ਬੀਟਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੱਧਮ ਦੋ ਵਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਾਪ ਚੌਵੀ ਬੀਟਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਉਤ੍ਤਮਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਰੁਦ੍‌ਘਾਤਃ षਟ੍‌ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਾਲਮਾਤ੍ਰਿਕਃ । ਸ੍ਵੇਦਕਮ੍ਪਾਭਿਘਾਤਾਨਾਂ ਜਨਨਸ਼੍ਚੋਤ੍ਤਮੋਤ੍ਤਮਃ ।। ੩੭੩.

ਉੱਤਮ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਾਪ ਛੱਤੀ ਬੀਟਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਸੀਨਾ ਤੇ ਕੰਪਣ ਆਉਣ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਅਜਿਤਾਨ੍ਨਾਰੁਹੇਦ੍‌ਭੂਮਿਂ ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਾਦਯਸ੍ਤਥਾ । ਜਿਤੇ ਪ੍ਰਾਣੇ ਸ੍ਵਲ੍ਪਦੋषਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਾਦਿ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ ।। ੩੭੩.

ਜੇ ਖਾਣਾ ਜਿੱਤਿਆ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਉਠਦੇ ਸਮੇਂ ਹਿਕ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਤੇ ਹੋਰ ਰੋਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਹਲਕੇ ਦੋਸ਼, ਜਿਵੇਂ ਮਲ ਤੇ ਮੂਤਰ, ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਆਰੋਗ੍ਯਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਾਮਿਤ੍ਵਮੁਤ੍ਸਾਹਃ ਸ੍ਵਰਸੌष੍ਠਵਮ੍ । ਬਲਵਰ੍ਣਪ੍ਰਸਾਦਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਦੋषਕ੍ਸ਼ਯਃ ਫਲਂ ।। ੩੭੩.

ਸਿਹਤ, ਤੇਜ਼ ਚਲਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਸੁਰ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਤਾਕਤ, ਰੰਗ ਦੀ ਚਮਕ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਾਸ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਫਲ ਹਨ।

ਜਪਧ੍ਯਾਨਂ ਵਿਨਾਗਰ੍ਭਃ ਸ ਗਰ੍ਭਸ੍ਤਤ੍ਸਮਨ੍ਵਿਤਃ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਜਯਾਰ੍ਥਾਯ ਸ ਗਰ੍ਭਂ ਧਾਰਯੇਤ੍ਪਰਂ ।। ੩੭੩.

ਜਪ ਤੇ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ 'ਗਰਭ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਪ ਤੇ ਧਿਆਨ ਸਮੇਤ ਇਹ 'ਗਰਭ' ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ, ਉੱਚਾ 'ਗਰਭ' ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਜ੍ਞਾਨਵੈਰਾਗ੍ਯਯੁਕ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਵਸ਼ੇਨ ਚ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਂਸ਼੍ਚ ਵਿਨਿਰ੍ਜਿਤ੍ਯ ਸਰ੍ਵਮੇਵ ਜਿਤਂ ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੭੩.

ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ, ਤੇ ਸਾਹ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਜਦ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।