ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਯਮਾਃ ਪਞ੍ਚ ਸ੍ਮृਤਾ ਵਿਪ੍ਰ ਨਿਯਮਾਦ੍‌ਭੁਕ੍ਤਿਮੁਕ੍ਤਿਦਾਃ । ਸ਼ੌਚਂ ਸਨ੍ਤੋषਤਪਸੀ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੇਸ਼੍ਵਰਪੂਜਨੇ ।। ੩੭੨.

ਇਹ ਪੰਜ ਯਮ ਹਨ, ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਚਿਤਾ, ਸੰਤੋਖ, ਤਪ, ਪਾਠ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਿਯਮ ਹਨ।

ਭੂਤਾਪੀੜਾ ਹ੍ਯਹਿਂਸਾ ਸ੍ਯਾਦਹਿਂਸਾ ਧਰ੍ਮ੍ਮ ਉਤ੍ਤਮਃ । ਯਥਾ ਗਜਪਦੇऽਨ੍ਯਾਨਿ ਪਦਾਨਿ ਪਥਗਾਮਿਨਾਂ ।। ੩੭੨.

ਅਹਿੰਸਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਧਰਮ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਾ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਾਹ 'ਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਏਵਂ ਸਰ੍ਵਮਹਿਂਸਾਯਾਂ ਧਰ੍ਮ੍ਮਾਰ੍ਥਮਭਿਧੀਯਤੇ । ਉਦ੍ਵੇਗਜਨਨਂ ਹਿਂਸਾ ਸਨ੍ਤਾਪਕਰਣਨ੍ਤਥਾ ।। ੩੭੨.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਅਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹਿੰਸਾ ਦੁਖ ਅਤੇ ਪੀੜਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਰੁਕ੍ਕृਤਿਃ ਸ਼ੋਨਿਤਕृਤਿਃ ਪੈਸ਼ੁਨ੍ਯਕਰਣਨ੍ਤਥਾ । ਹਿਤਸ੍ਯਾਤਿਨਿषੇਧਸ਼੍ਚ ਮਰ੍ਮੋਦ੍‌ਘਾਟਨਮੇਵ ਚ ।। ੩੭੨.

ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਮਾਰਨਾ, ਖੂਨ ਕਰਨਾ, ਚੁਗਲਖੋਰੀ, ਲਾਭ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਰੋਕਣਾ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਚੋਟ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਸੁਖਾਪਹ੍ਨੁਤਿਃ ਸਂਰੋਧੋ ਬਧੋ ਦਸ਼ਵਿਧਾ ਚ ਸਾ । ਯਦ੍‌ਭੂਤਹਿਤਮਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਵਚਃ ਸਤ੍ਯਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ।। ੩੭੨.

ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਛੁਪਾਉਣਾ, ਰੋਕਣਾ, ਬੰਨ੍ਹਨਾ—ਇਹ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਦਸ ਰੂਪ ਹਨ। ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਜੋ ਸਚਮੁਚ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਚ ਬੋਲਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।

ਸਤ੍ਯਂ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ਪ੍ਰਿਯਂ ਬ੍ਰੂਯਾਨ੍ਨ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ਸਤ੍ਯਮਪ੍ਰਿਯਂ । ਪ੍ਰਿਯਞ੍ਚ ਨਾਨृਤਂ ਬ੍ਰੂਯਾਦੇष ਧਰ੍ਮ੍ਮਃ ਸਨਾਤਨਃ ।। ੩੭੨.

ਸਚ ਬੋਲੋ, ਸੁਹਣਾ ਬੋਲੋ, ਪਰ ਸਚਾ ਪਰ ਅਸੁਹਣਾ ਨਾ ਬੋਲੋ; ਸੁਹਣਾ ਪਰ ਝੂਠ ਨਾ ਬੋਲੋ—ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਹੈ।

ਮੈਥੁਨਸ੍ਯ ਪਰਿਤ੍ਯਾਗੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯ੍ਯਨ੍ਤਦष੍ਟਧਾ । ਸ੍ਮਰਣਾਂ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਨਂ ਕੇਲਿਃ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਣਂ ਗੁਹ੍ਯਭਾषਣਂ ।। ੩੭੨.

ਮੈਥੁਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਅਠ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਯਾਦ ਕਰਨਾ, ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਖੇਡਣਾ, ਤੱਕਣਾ, ਗੁਪਤ ਗੱਲ ਕਰਨਾ—

ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋऽਧ੍ਯਵਸਾਯਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰਿਯਾਨਿਰ੍ਵृਤ੍ਤਿਰੇਵ ਚ । ਏਤਨ੍ਮੈਥੁਨਮष੍ਟਾਙ੍ਗਂ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਮਨੀषਿਣਃ ।। ੩੭੨.

ਇਰਾਦਾ, ਪੱਕਾ ਫੈਸਲਾ ਤੇ ਕੰਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਕਿਰਿਆ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਅਠ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਮਿਲਾਪ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯ੍ਯਂ ਕ੍ਰਿਯਾਮੂਲਮਨ੍ਯਥਾ ਵਿਫਲਾ ਕ੍ਰਿਯਾ । ਵਸਿष੍ਠਞ੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰੋ ਦੇਵਾਚਾਰ੍ਯ੍ਯਃ ਪਿਤਾਮਹਃ ।। ੩੭੨.

ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਹੀ ਹਰ ਕੰਮ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕੰਮ ਬੇਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਸੀਸ਼ਠ, ਚੰਦ, ਸ਼ੁਕਰ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਤੇ ਪਿਤਾਮਹ —

ਤਪੋਵृਦ੍ਧਾ ਵਯੋਵृਦ੍ਧਾਸ੍ਤੇऽਪਿ ਸ੍ਤ੍ਰੀਭਿਰ੍ਵਿਮੋਹਿਤਾਃ । ਗੌੜੀ ਪੈष੍ਟੀ ਚ ਮਾਧ੍ਵੀ ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਃ ਸੁਰਾਃ ।। ੩੭੨.

ਤਪ ਤੇ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਹੋਏ ਇਹ ਲੋਕ ਵੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵਹਿਮ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਗੌਰੀ, ਪੈਸ਼ਟੀ ਤੇ ਮਾਧਵੀ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸ਼ਰਾਬ ਜਾਣੋ।

ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਸੁਰਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਯਯੇਦਂ ਮੋਹਿਤਂ ਜਗਤ੍ । ਮਾਦ੍ਯਤਿ ਪ੍ਰਮਦਾਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸੁਰਾਂ ਪੀਤ੍ਵਾ ਤੁ ਮਾਦ੍ਯਾਤਿ ।। ੩੭੨.

ਚੌਥੀ ਔਰਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਹੀ ਸਮਝੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮੋਹ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਔਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਨਸ਼ਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਕੇ ਵੀ ਨਸ਼ਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਸ੍ਮਾਦ੍‌ਦृष੍ਟਮਦਾ ਨਾਰੀ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਾਨ੍ਨਾਵਲੋਕਯੇਤ੍ । ਯਦ੍ਵਾ ਤਦ੍ਵਾऽਪਰਦ੍ਰਵ੍ਯਮਪਹृਤ੍ਯ ਬਲਾਨ੍ਨਰਃ ।। ੩੭੨.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜਿਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਨਸ਼ਾ ਆਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜਾਂ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਸਮਾਨ ਜਬਰ ਨਾਲ ਲੈ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ —

ਅਵਸ਼੍ਯਂ ਯਾਤਿ ਤਿਰ੍ਯ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਂ ਜਗਧ੍ਵਾ ਚੈਵਾਹੁਤਂ ਹਵਿਃ । ਕੌਪੀਨਾਚ੍ਛਾਦਨਂ ਵਾਸਃ ਕਨ੍ਥਾ ਸ਼ੀਤਨਿਵਾਰਿਣੀਂ ।। ੩੭੨.

ਉਹ ਜਰੂਰ ਪਸ਼ੂ ਜਨਮ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਗ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹਵਨ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੰਗੋਟ, ਕਪੜਾ, ਚੀਨ੍ਹਾ ਜਾਂ ਠੰਡ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਕੁਝ —

ਪਾਦੁਕੇ ਚਾਪਿ ਗृਹ੍ਣੀਯਾਤ੍ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਨ੍ਨਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸਂਗ੍ਰਹਂ । ਦੇਹਸ੍ਥਿਤਿਨਿਮਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਦੇਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪਰਿਗ੍ਰਹਃ ।। ੩੭੨.

ਜੁੱਤੀਆਂ ਵੀ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕਪੜੇ ਆਦਿ ਲੈਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਹੈ।

ਸ਼ਰੀਰਂ ਧਰ੍ਮ੍ਮਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਰਕ੍ਸ਼ਣੀਯਂ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਤਃ । ਸ਼ੌਚਨ੍ਤੁ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਵਾਹ੍ਯਮਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਤਥਾ ।। ੩੭੨.

ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸਰੀਰ ਬੜੀ ਸੰਭਾਲ ਨਾਲ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ — ਬਾਹਰਲੀ ਤੇ ਅੰਦਰਲੀ।

ਮृਜ੍ਜਲਾਭ੍ਯਾਂ ਸ੍ਮृਤਂ ਵਾਹ੍ਯਂ ਭਾਵਸ਼ੁਦ੍ਧੇਰਥਾਨ੍ਤਰਂ । ਉਭਯੇਨ੍ ਸ਼ੁਚਿਰ੍ਯਸ੍ਤੁ ਸ ਸ਼ੁਚਿਰ੍ਨੇਤਰਃ ਸ਼ੁਚਿਃ ।। ੩੭੨.

ਬਾਹਰਲੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅੰਦਰਲੀ ਮਨ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨਾਲ। ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਪਵਿਤ੍ਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਵਿਤ੍ਰ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪਵਿਤ੍ਰ ਨਹੀਂ।

ਯਥਾ ਕਥਞ੍ਚਿਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਚ ਸਨ੍ਤੋषਸ੍ਤੁष੍ਟਿਰੁਚ੍ਯਤੇ । ਮਨਸਸ਼੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਞ੍ਚ ਐਕਾਗ੍ਰ੍ਯਂ ਤਪ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੭੨.

ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਨੂੰ ਤਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਜ੍ਜਯਃ ਸਰ੍ਵਧਰ੍ਮ੍ਮੇਭ੍ਯਃ ਸ ਧਰ੍ਮ੍ਮਃ ਪਰ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਵਾਚਿਕਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਜਪ੍ਯਾਦਿ ਮਾਨਸਂ ਰਾਗਵਰ੍ਜ੍ਜਨਂ ।। ੩੭੨.

ਉਸ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਰੇਕ ਧਰਮ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਧਰਮ ਹੈ। ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਤਪ — ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਆਦਿ; ਮਨ ਦਾ — ਰਾਗ ਤੋਂ ਬਚਣਾ।

ਸ਼ਾਰੀਰਂ ਦੇਵਪੂਜਾਦਿ ਸਰ੍ਵਦਨ੍ਤੁ ਤ੍ਰਿਧਾ ਤਪਃ । ਪ੍ਰਣਵਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤਤੋ ਵੇਦਾਃ ਪ੍ਰਣਵੇ ਪਰ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ ।। ੩੭੨.

ਸਰੀਰਕ ਤਪ — ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਆਦਿ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਣਵ ਤੋਂ ਹੀ ਵੇਦ ਉਪਜਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਪ੍ਰਣਵ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਹਨ।

ਵਾਙ੍‌ਮਯਃ ਪ੍ਰਣਵਃ ਸਰ੍ਵਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਣਵਮਭ੍ਯਸੇਤ੍ । ਅਕਾਰਸ਼੍ਚ ਤਥੋਕਾਰੋ ਮਕਾਰਸ਼੍ਚਾਰ੍ਦ੍ਧਮਾਤ੍ਰਯਾ ।। ੩੭੨.

ਪ੍ਰਣਵ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਣਵ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 'ਅ', 'ਉ', 'ਮ' ਤੇ ਅੱਧ ਮਾਤਰਾ —

ਤਿਸ੍ਰੋ ਮਾਤ੍ਰਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਵੇਦਾਃ ਲੋਕਾ ਭੂਰਾਦਯੋ ਗੁਣਾਃ । ਜਾਗ੍ਰਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਸੁषੁਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿष੍ਣੁਮਹੇਸ਼੍ਵਰਾਃ ।। ੩੭੨.

ਤਿੰਨ ਮਾਤਰਾਂ, ਤਿੰਨ ਵੇਦ, ਭੂ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਤਿੰਨ ਗੁਣ; ਜਾਗਣਾ, ਸੁਪਨਾ, ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ; ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਮਹੇਸ਼ —

ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨਃ ਸ਼੍ਰੀਰ੍ਵਾਸੁਦੇਵਃ ਸਰ੍ਵਮੋਙ੍ਕਾਰਕਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਅਮਾਤ੍ਰੋ ਨष੍ਟਮਾਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵੈਤਸ੍ਯਾਪਗਮਃ ਸ਼ਿਵਃ ।। ੩੭੨.

ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ, ਸ਼੍ਰੀ, ਵਾਸੁਦੇਵ — ਇਹ ਸਭ ਓਮ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਜੋ ਮਾਤਰਾ ਮਿਟ ਗਈ, ਉਹ ਦਵੈਤ ਦਾ ਅੰਤ — ਸ਼ਿਵ ਹੈ।

ਓਙ੍ਕਾਰੋ ਵਿਦਿਤੋ ਯੇਨ ਸ ਮੁਨਿਰ੍ਨੇਤਰੋ ਮੁਨਿਃ । ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਗਾਨ੍ਧਾਰੀ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੩੭੨.

ਜਿਸ ਨੇ ਓਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਹੀ ਮੁਨੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਮੁਨੀ ਨਹੀਂ। ਚੌਥੀ ਮਾਤਰਾ — ਗਾਂਧਾਰੀ — ਜਦੋਂ ਲਾਗੂ ਕਰੀਏ, ਉਹ ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਤਤ੍ਤੁਰੀਯਂ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਦੀਪੋ ਘਟੇ ਯਥਾ । ਤਥਾ ਹृਤ੍ਪਦ੍ਮਨਿਲਯਂ ਧ੍ਯਾਯੇਨ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਜਪੇਨ੍ਨਰਃ ।। ੩੭੨.

ਉਹ ਚੌਥਾ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਘੜੇ ਵਿਚ ਦੀ ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਤੇ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਣਵੋ ਧਨੁਃ ਸ਼ਰੋ ਹ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਲ੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਅਪ੍ਰਮਤ੍ਤੇਨ ਵੇਦ੍ਧਵ੍ਯਂ ਸ਼ਰਵਤ੍ਤਨ੍ਮਯੋ ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੭੨.

ਪ੍ਰਣਵ ਧਨੁ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਤੀਰ ਹੈ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਹੈ। ਬਿਨਾ ਭਟਕਾਏ ਉਸ ਨੂੰ ਚੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਤੀਰ ਵਾਂਗ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹੀ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਏਤਦੇਕਾਕ੍ਸ਼ਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਏਤਦੇਕਾਕ੍ਸ਼ਰਂ ਪਰਂ । ਏਤਦੇਕਾਕ੍ਸ਼ਰਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਯੋ ਯਦਿਚ੍ਛਤਿ ਤਸ੍ਯ ਤਤ੍ ।। ੩੭੨.

ਇਹ ਇਕ ਅੱਖਰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਇਹ ਇਕ ਅੱਖਰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇਹ ਇਕ ਅੱਖਰ ਜਾਣ ਲਵੇ, ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਛਨ੍ਦੋऽਸ੍ਯ ਦੇਵੀ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਅਨ੍ਤਰ੍ਯ੍ਯਾਮੀ ऋषਿਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਦੇਵਤਾ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾਸ੍ਯ ਨਿਯੋਗੋ ਭੁਕ੍ਤਿਮੁਕ੍ਤਯੇ ।। ੩੭੨.

ਇਸ ਦਾ ਛੰਦ ਗਾਇਤਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਦੇਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਹੈ।

ਭੂਰਗਨ੍ਯਾਤ੍ਮਨੇ ਹृਦਯਂ ਭੁਵਃ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨੇ । ਸ਼ਿਰਃ ਸ੍ਵਃ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਾਤ੍ਮਨੇ ਚ ਸ਼ਿਖਾ ਕਵਚਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੭੨.

ਭੂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਆਤਮਾ ਲਈ ਹਿਰਦਾ, ਭੁਵਹ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਆਤਮਾ ਲਈ ਸਿਰ, ਤੇ ਸਵਹ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਆਤਮਾ ਲਈ ਚੋਟੀ, ਇਹ ਸਭ ਕਵਚ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਓਂਭੂਰ੍ਭੁਵਃ ਸ੍ਵਃ ਕਵਚਂ ਸਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨੇ ਤਤੋऽਸ੍ਤ੍ਰਕਂ । ਵਿਨ੍ਯਸ੍ਯ ਪੂਜਯੇਦ੍ਵਿष੍ਣੁਂ ਜਪੇਦ੍ਵੈ ਭੁਕ੍ਤਿਮੁਕ੍ਤਯੇ ।। ੩੭੨.

ਓਮ ਭੂ ਭੁਵਹ ਸਵਹ ਸੱਚ ਦੇ ਆਤਮਾ ਲਈ ਕਵਚ ਹੈ; ਫਿਰ ਅਸਤਰ। ਇਹ ਸਭ ਰੱਖ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤੇ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।