ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਬ੍ਰਹ੍ਮਹਾ ਕ੍ਸ਼ਯਰੋਗੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸੁਰਾਪਃ ਸ਼੍ਯਾਵਦਨ੍ਤਕਃ । ਸ੍ਵਰ੍ਣਹਾਰੀ ਤੁ ਕੁਨਖੀ ਦੁਸ਼੍ਚਰ੍ਮ੍ਮਾ ਗੁਰੁਤਲ੍ਪਗਃ ।। ੩੭੧.

ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਸ਼ਤ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਕਾਲੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੋਨਾ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਕਾਰੀਆਂ ਨਖਾਂ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰ ਚਮੜੀ ਵਾਲਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯੋ ਯੇਨ ਸਂਸ੍ਪृਸ਼ਤ੍ਯੇषਾਂ ਸ ਤਲ੍ਲਿਹ੍ਗੋऽਭਿਜਾਯਤੇ । ਅਨ੍ਨਹਰ੍ਤਾ ਮਾਯਾਵੀ ਸ੍ਯਾਮ੍ਮੂਕੋ ਵਾਗਪਹਾਰਕਃ ।। ੩੭੧.

ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਨਾਜ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਧੋਖੇਬਾਜ ਜਾਂ ਗੂੰਗਾ ਜਾਂ ਬੋਲ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਧਾਨ੍ਯਂ ਹृਤ੍ਵਾऽਤਿਰਿਕ੍ਤਾਙ੍ਗਃ ਪਿਸ਼ੁਨਃ ਪੂਤਿਨਾਸਿਕਃ । ਤੈਲਹृਤ੍ਤੈਲਪਾਯੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪੂਤਿਵਕ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਸੂਚਕਃ ।। ੩੭੧.

ਧਾਣਾ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਧੇਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਚੁਗਲਖੋਰ ਜਾਂ ਗੰਦੇ ਨੱਕ ਵਾਲਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਤੇਲ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੇਲ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗੁਪਤ ਰਾਜ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਗੰਦੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਪਰਸ੍ਯ ਯੋषਿਤਂ ਹृਤ੍ਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਵਮਪਹृਤ੍ਯ ਚ । ਅਰਣ੍ਯੇ ਨਿਰ੍ਜਨੇ ਦੇਸ਼ੇ ਜਾਯਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰਾਕ੍ਸ਼ਸਃ ।। ੩੭੧.

ਜੋ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਚੁਰਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਸੁੰਨੇ ਥਾਂ ਤੇ, ਬ੍ਰਹਮ-ਰਾਖਸਸ ਵਾਂਗ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਰਤ੍ਨਹਾਰੀ ਹੀਨਜਾਤਿਰ੍ਗਨ੍ਧਾਨ੍ ਛੁਛੁਨ੍ਦਰੀ ਸ਼ੁਭਾਨ੍ । ਪਤ੍ਰਂ ਸ਼ਾਕਂ ਸ਼ਿਖੀ ਹृਤ੍ਵਾ ਮੁਖਰੋ ਧਾਨ੍ਯਹਾਰਕਃ ।। ੩੭੧.

ਰਤਨ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਸੁਗੰਧ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਚੂਹਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੱਤੇ ਜਾਂ ਸਬਜ਼ੀ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮੋਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਧਾਣਾ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਅਜਃ ਪਸ਼ੁਂਪਯਃ ਕਾਕੋ ਯਾਨਮੁष੍ਟ੍ਰਃ ਫਲਂ ਕਪਿਃ । ਮਧੁ ਦਂਸ਼ਃ ਫਲਂ ਗृਧ੍ਰੋ ਗृਹਕਾਕ ਉਪਸ੍ਕਰਂ ।। ੩੭੧.

ਬੱਕਰਾ ਪਸ਼ੂ ਚੁਰਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਾਂ ਵਾਹਨ ਚੁਰਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਾਂਦ ਫਲ ਚੁਰਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਧੁਮੱਖੀ ਸ਼ਹਦ ਚੁਰਾਂਦੀ ਹੈ; ਗਿਦ੍ਹ ਫਲ ਚੁਰਾਂਦਾ ਹੈ; ਘਰ ਦਾ ਕਾਂ ਘਰੇਲੂ ਸਾਮਾਨ ਚੁਰਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰੀ ਵਸ੍ਤ੍ਰਂ ਸਾਰਸਞ੍ਚ ਝਿਲ੍ਲੀ ਲਵਣਹਾਰਕਃ । ਉਕ੍ਤ ਆਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕਸ੍ਤਾਪਃ ਸ਼ਤ੍ਰਾਦ੍ਯੈਰਾਧਿਭੌਤਿਕਃ ।। ੩੭੧.

ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੇਕੂਦਰ ਰੋਗ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਪੜਾ ਚੁਰਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਾਰਸ ਚਾਵਲ ਚੁਰਾਂਦਾ ਹੈ; ਝਿੰਗਾ ਲੂਣ ਚੁਰਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੀੜਾ 'ਆਧਿਆਤਮਿਕ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵੈਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੋਈ ਪੀੜਾ 'ਆਧਿਭੌਤਿਕ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਗ੍ਰਹਾਗ੍ਨਿਦੇਵਪੀੜਾਦ੍ਯੈਰਾਧਿਦੈਵਿਕ ਈਰਿਤਃ । ਤ੍ਰਿਧਾ ਤਾਪਂ ਹਿ ਸਂਸਾਰਂ ਜ੍ਞਾਨਯੋਗਾਦ੍ਵਿਨਾਸ਼ਯੇਤ੍ ੩੭੧.

ਗ੍ਰਹ, ਅੱਗ, ਦੇਵਤਾ ਆਦਿ ਵੱਲੋਂ ਹੋਈ ਪੀੜਾ 'ਆਧਿਦੈਵਿਕ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੀ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਸਂਸਾਰਤਾਪਮੁਕ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮ੍ਯऽष੍ਟਾਙ੍ਗਯੋਗਕਂ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਯੋਗਸ੍ਤਤ੍ਰੈਕਚਿਤ੍ਤਤਾ ।। ੩੭੨.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪੀੜਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ, ਮੈਂ ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਯੋਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਮਨ ਇਕਾਗਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਿਤ੍ਤਵृਤ੍ਤਿਨਿਰੋਧਸ਼੍ਯ ਜੀਵਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਨੋਃ ਪਰਃ । ਅਹਿਸਾ ਸਤ੍ਯਮਸ੍ਤੇਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯ੍ਯਾਪਰਿਗ੍ਰਹੌ ।। ੩੭੨.

ਮਨ ਦੇ ਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ, ਜੀਵ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰਾਹ ਹੈ; ਅਹਿੰਸਾ, ਸਚਾਈ, ਨਾ ਚੁਰਾਉਣਾ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਲੋਭ ਕਰਨਾ ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨਿਯਮ ਹਨ।

ਯਮਾਃ ਪਞ੍ਚ ਸ੍ਮृਤਾ ਵਿਪ੍ਰ ਨਿਯਮਾਦ੍‌ਭੁਕ੍ਤਿਮੁਕ੍ਤਿਦਾਃ । ਸ਼ੌਚਂ ਸਨ੍ਤੋषਤਪਸੀ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੇਸ਼੍ਵਰਪੂਜਨੇ ।। ੩੭੨.

ਇਹ ਪੰਜ ਯਮ ਹਨ, ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਚਿਤਾ, ਸੰਤੋਖ, ਤਪ, ਪਾਠ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਿਯਮ ਹਨ।

ਭੂਤਾਪੀੜਾ ਹ੍ਯਹਿਂਸਾ ਸ੍ਯਾਦਹਿਂਸਾ ਧਰ੍ਮ੍ਮ ਉਤ੍ਤਮਃ । ਯਥਾ ਗਜਪਦੇऽਨ੍ਯਾਨਿ ਪਦਾਨਿ ਪਥਗਾਮਿਨਾਂ ।। ੩੭੨.

ਅਹਿੰਸਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਧਰਮ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਾ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਾਹ 'ਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਏਵਂ ਸਰ੍ਵਮਹਿਂਸਾਯਾਂ ਧਰ੍ਮ੍ਮਾਰ੍ਥਮਭਿਧੀਯਤੇ । ਉਦ੍ਵੇਗਜਨਨਂ ਹਿਂਸਾ ਸਨ੍ਤਾਪਕਰਣਨ੍ਤਥਾ ।। ੩੭੨.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਅਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹਿੰਸਾ ਦੁਖ ਅਤੇ ਪੀੜਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਰੁਕ੍ਕृਤਿਃ ਸ਼ੋਨਿਤਕृਤਿਃ ਪੈਸ਼ੁਨ੍ਯਕਰਣਨ੍ਤਥਾ । ਹਿਤਸ੍ਯਾਤਿਨਿषੇਧਸ਼੍ਚ ਮਰ੍ਮੋਦ੍‌ਘਾਟਨਮੇਵ ਚ ।। ੩੭੨.

ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਮਾਰਨਾ, ਖੂਨ ਕਰਨਾ, ਚੁਗਲਖੋਰੀ, ਲਾਭ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਰੋਕਣਾ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਚੋਟ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਸੁਖਾਪਹ੍ਨੁਤਿਃ ਸਂਰੋਧੋ ਬਧੋ ਦਸ਼ਵਿਧਾ ਚ ਸਾ । ਯਦ੍‌ਭੂਤਹਿਤਮਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਵਚਃ ਸਤ੍ਯਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ।। ੩੭੨.

ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਛੁਪਾਉਣਾ, ਰੋਕਣਾ, ਬੰਨ੍ਹਨਾ—ਇਹ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਦਸ ਰੂਪ ਹਨ। ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਜੋ ਸਚਮੁਚ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਚ ਬੋਲਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।

ਸਤ੍ਯਂ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ਪ੍ਰਿਯਂ ਬ੍ਰੂਯਾਨ੍ਨ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ਸਤ੍ਯਮਪ੍ਰਿਯਂ । ਪ੍ਰਿਯਞ੍ਚ ਨਾਨृਤਂ ਬ੍ਰੂਯਾਦੇष ਧਰ੍ਮ੍ਮਃ ਸਨਾਤਨਃ ।। ੩੭੨.

ਸਚ ਬੋਲੋ, ਸੁਹਣਾ ਬੋਲੋ, ਪਰ ਸਚਾ ਪਰ ਅਸੁਹਣਾ ਨਾ ਬੋਲੋ; ਸੁਹਣਾ ਪਰ ਝੂਠ ਨਾ ਬੋਲੋ—ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਹੈ।

ਮੈਥੁਨਸ੍ਯ ਪਰਿਤ੍ਯਾਗੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯ੍ਯਨ੍ਤਦष੍ਟਧਾ । ਸ੍ਮਰਣਾਂ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਨਂ ਕੇਲਿਃ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਣਂ ਗੁਹ੍ਯਭਾषਣਂ ।। ੩੭੨.

ਮੈਥੁਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਅਠ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਯਾਦ ਕਰਨਾ, ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਖੇਡਣਾ, ਤੱਕਣਾ, ਗੁਪਤ ਗੱਲ ਕਰਨਾ—

ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋऽਧ੍ਯਵਸਾਯਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰਿਯਾਨਿਰ੍ਵृਤ੍ਤਿਰੇਵ ਚ । ਏਤਨ੍ਮੈਥੁਨਮष੍ਟਾਙ੍ਗਂ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਮਨੀषਿਣਃ ।। ੩੭੨.

ਇਰਾਦਾ, ਪੱਕਾ ਫੈਸਲਾ ਤੇ ਕੰਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਕਿਰਿਆ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਅਠ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਮਿਲਾਪ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯ੍ਯਂ ਕ੍ਰਿਯਾਮੂਲਮਨ੍ਯਥਾ ਵਿਫਲਾ ਕ੍ਰਿਯਾ । ਵਸਿष੍ਠਞ੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰੋ ਦੇਵਾਚਾਰ੍ਯ੍ਯਃ ਪਿਤਾਮਹਃ ।। ੩੭੨.

ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਹੀ ਹਰ ਕੰਮ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕੰਮ ਬੇਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਸੀਸ਼ਠ, ਚੰਦ, ਸ਼ੁਕਰ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਤੇ ਪਿਤਾਮਹ —

ਤਪੋਵृਦ੍ਧਾ ਵਯੋਵृਦ੍ਧਾਸ੍ਤੇऽਪਿ ਸ੍ਤ੍ਰੀਭਿਰ੍ਵਿਮੋਹਿਤਾਃ । ਗੌੜੀ ਪੈष੍ਟੀ ਚ ਮਾਧ੍ਵੀ ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਃ ਸੁਰਾਃ ।। ੩੭੨.

ਤਪ ਤੇ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਹੋਏ ਇਹ ਲੋਕ ਵੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵਹਿਮ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਗੌਰੀ, ਪੈਸ਼ਟੀ ਤੇ ਮਾਧਵੀ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸ਼ਰਾਬ ਜਾਣੋ।

ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਸੁਰਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਯਯੇਦਂ ਮੋਹਿਤਂ ਜਗਤ੍ । ਮਾਦ੍ਯਤਿ ਪ੍ਰਮਦਾਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸੁਰਾਂ ਪੀਤ੍ਵਾ ਤੁ ਮਾਦ੍ਯਾਤਿ ।। ੩੭੨.

ਚੌਥੀ ਔਰਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਹੀ ਸਮਝੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮੋਹ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਔਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਨਸ਼ਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਕੇ ਵੀ ਨਸ਼ਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਸ੍ਮਾਦ੍‌ਦृष੍ਟਮਦਾ ਨਾਰੀ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਾਨ੍ਨਾਵਲੋਕਯੇਤ੍ । ਯਦ੍ਵਾ ਤਦ੍ਵਾऽਪਰਦ੍ਰਵ੍ਯਮਪਹृਤ੍ਯ ਬਲਾਨ੍ਨਰਃ ।। ੩੭੨.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜਿਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਨਸ਼ਾ ਆਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜਾਂ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਸਮਾਨ ਜਬਰ ਨਾਲ ਲੈ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ —

ਅਵਸ਼੍ਯਂ ਯਾਤਿ ਤਿਰ੍ਯ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਂ ਜਗਧ੍ਵਾ ਚੈਵਾਹੁਤਂ ਹਵਿਃ । ਕੌਪੀਨਾਚ੍ਛਾਦਨਂ ਵਾਸਃ ਕਨ੍ਥਾ ਸ਼ੀਤਨਿਵਾਰਿਣੀਂ ।। ੩੭੨.

ਉਹ ਜਰੂਰ ਪਸ਼ੂ ਜਨਮ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਗ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹਵਨ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੰਗੋਟ, ਕਪੜਾ, ਚੀਨ੍ਹਾ ਜਾਂ ਠੰਡ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਕੁਝ —

ਪਾਦੁਕੇ ਚਾਪਿ ਗृਹ੍ਣੀਯਾਤ੍ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਨ੍ਨਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸਂਗ੍ਰਹਂ । ਦੇਹਸ੍ਥਿਤਿਨਿਮਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਦੇਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪਰਿਗ੍ਰਹਃ ।। ੩੭੨.

ਜੁੱਤੀਆਂ ਵੀ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕਪੜੇ ਆਦਿ ਲੈਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਹੈ।

ਸ਼ਰੀਰਂ ਧਰ੍ਮ੍ਮਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਰਕ੍ਸ਼ਣੀਯਂ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਤਃ । ਸ਼ੌਚਨ੍ਤੁ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਵਾਹ੍ਯਮਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਤਥਾ ।। ੩੭੨.

ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸਰੀਰ ਬੜੀ ਸੰਭਾਲ ਨਾਲ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ — ਬਾਹਰਲੀ ਤੇ ਅੰਦਰਲੀ।

ਮृਜ੍ਜਲਾਭ੍ਯਾਂ ਸ੍ਮृਤਂ ਵਾਹ੍ਯਂ ਭਾਵਸ਼ੁਦ੍ਧੇਰਥਾਨ੍ਤਰਂ । ਉਭਯੇਨ੍ ਸ਼ੁਚਿਰ੍ਯਸ੍ਤੁ ਸ ਸ਼ੁਚਿਰ੍ਨੇਤਰਃ ਸ਼ੁਚਿਃ ।। ੩੭੨.

ਬਾਹਰਲੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅੰਦਰਲੀ ਮਨ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨਾਲ। ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਪਵਿਤ੍ਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਵਿਤ੍ਰ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪਵਿਤ੍ਰ ਨਹੀਂ।

ਯਥਾ ਕਥਞ੍ਚਿਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਚ ਸਨ੍ਤੋषਸ੍ਤੁष੍ਟਿਰੁਚ੍ਯਤੇ । ਮਨਸਸ਼੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਞ੍ਚ ਐਕਾਗ੍ਰ੍ਯਂ ਤਪ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੭੨.

ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਨੂੰ ਤਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਜ੍ਜਯਃ ਸਰ੍ਵਧਰ੍ਮ੍ਮੇਭ੍ਯਃ ਸ ਧਰ੍ਮ੍ਮਃ ਪਰ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਵਾਚਿਕਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਜਪ੍ਯਾਦਿ ਮਾਨਸਂ ਰਾਗਵਰ੍ਜ੍ਜਨਂ ।। ੩੭੨.

ਉਸ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਰੇਕ ਧਰਮ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਧਰਮ ਹੈ। ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਤਪ — ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਆਦਿ; ਮਨ ਦਾ — ਰਾਗ ਤੋਂ ਬਚਣਾ।

ਸ਼ਾਰੀਰਂ ਦੇਵਪੂਜਾਦਿ ਸਰ੍ਵਦਨ੍ਤੁ ਤ੍ਰਿਧਾ ਤਪਃ । ਪ੍ਰਣਵਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤਤੋ ਵੇਦਾਃ ਪ੍ਰਣਵੇ ਪਰ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ ।। ੩੭੨.

ਸਰੀਰਕ ਤਪ — ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਆਦਿ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਣਵ ਤੋਂ ਹੀ ਵੇਦ ਉਪਜਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਪ੍ਰਣਵ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਹਨ।