ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਙ੍ਘਾਤਞ੍ਚ ਸਕਾਕੋਲਂ ਕੁਦ੍ਮਲਂ ਪੂਤਿਮृਤ੍ਤਿਕਂ । ਲੋਹਸ਼ਙ੍ਕੁਮृਜੀषਞ੍ਚ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਸ਼ਾਲ੍ਮਲੀਂ ਨਦੀਮ੍ ।। ੩੭੧.

ਸੰਘਾਤ, ਸਕਾਕੋਲ, ਕੁਦਮਲ, ਪੂਤਿ ਮਿੱਟੀਕਾ, ਲੋਹ ਸ਼ੰਕੁ, ਮ੍ਰਜੀਸ਼ਾ, ਮੁੱਖ ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਅਤੇ ਨਦੀ ਵੀ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ।

ਨਰਕਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਕੋਟੀਸ਼ਨਾਗਾਨ੍ਵੈ ਘੋਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਨ੍ । ਪਾਤ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਾਪਕਰ੍ਮ੍ਮਾਣ ਏਕੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ਬਹੁष੍ਵਪਿ ।। ੩੭੧.

ਇਹ ਨਰਕਾਂ ਅਣਗਿਣਤ ਕਰੋੜ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਡਰਾਉਣਾ ਹੈ। ਪਾਪੀ ਕਈ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਵਾਰ ਇਕੱਠੇ ਵੀ।

ਮਾਰ੍ਜਾਰੋਲੂਕਗੋਮਾਯੁਗृਧ੍ਰਾਦਿਵਦਨਾਸ਼੍ਚ ਤੇ । ਤੈਲਦ੍ਰੋਣ੍ਯਾਂ ਨਰਂ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤ੍ਵਾ ਜ੍ਵਾਲਯਨ੍ਤਿ ਹੁਤਾਸ਼ਨਂ ।। ੩੭੧.

ਬਿੱਲੀ, ਉਲੂ, ਗਿੱਧ ਅਤੇ ਸਿਆਲ ਵਰਗੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਤੇਲ ਦੇ ਡੋਲ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਅਮ੍ਬਰੀषੇषੁ ਚੈਵਾਨ੍ਯਾਂਸ੍ਤਾਮ੍ਰਪਾਤ੍ਰੇषੁ ਚਾਪਰਾਨ੍ । ਅਯਃਪਾਤ੍ਰੇषੁ ਚੈਵਾਨ੍ਯਾਨ੍ ਬਕਹੁਵਹ੍ਨਿਕਣੇषੁ ਚ ।। ੩੭੧.

ਕੁਝ ਨੂੰ ਤਾਮੇ ਦੇ ਡੋਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਨੂੰ ਪੀਤਲ ਦੇ ਪਤਿਆਂ ਜਾਂ ਸੜਦੇ ਕੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ੂਲਾਗ੍ਰਾਰੋਪਿਤਾਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੇ ਛਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਰਕੇऽਪਰੇ । ਤਾਡ੍ਯਨ੍ਤੇ ਚ ਕਸ਼ਾਭਿਸ੍ਤੁ ਭੋਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਚਾਪ੍ਯਯੋਗੁੜਾਨ੍ ।। ੩੭੧.

ਕੁਝ ਨੂੰ ਬਰਛੇ ਦੀ ਨੋਕ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਕੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਨੂੰ ਕੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੀ ਚੋਚ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਯਮਦੂਤੈਰ੍ਨਰਾਃ ਪਾਂਸ਼ੂਨ੍ਵਿष੍ਠਾਰਕ੍ਤਕਫਾਦਿਕਾਨ੍ । ਤਪ੍ਤਂ ਮਦ੍ਯਂ ਪਾਯਯਨ੍ਤਿ ਪਾਟਯਨ੍ਤਿ ਪਾਟਯਨ੍ਤਿ ਪੁਨਰ੍ਨਰਾਨ੍ ।। ੩੭੧.

ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ, ਗੰਦ, ਖੂਨ, ਕਫ ਅਤੇ ਤਪਦੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪਿਲਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਚੀਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਯਨ੍ਤ੍ਰੇषੁ ਪੀਡਯਨ੍ਤਿ ਸ੍ਮ ਭਕ੍ਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਾਯਸਾਦਿਭਿਃ । ਤੈਲੇਨੋष੍ਣੇਨ ਸਿਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਛਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨੈਕਧਾ ਸ਼ਿਰਃ ।। ੩੭੧.

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀੜਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੰਛੀਆਂ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਪਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਭਿੱਜਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਹਾ ਤਾਤੇਤਿ ਕ੍ਰਨ੍ਦਮਾਨਾਃ ਸ੍ਵਕਨ੍ਨਨ੍ਦਨ੍ਤਿ ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਤੇ । ਮਹਾਪਾਤਕਜਾਨ੍ਘੋਰਾਨ੍ਨਰਕਾਨ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਗਰ੍ਹਿਤਾਨ੍ ।। ੩੭੧.

ਉਹ 'ਹਾ ਪਿਤਾ!' ਕਹਿ ਕੇ ਰੋਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਡਰਾਉਣੇ ਤੇ ਨਿੰਦਤ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।

ਕਰ੍ਮ੍ਮਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮਹਾਪਾਤਕਿਨਸ੍ਤ੍ਵਿਹ । ਮृਗਸ਼੍ਵਸ਼ੂਕਰੋष੍ਟ੍ਰਾਣਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਹਾ ਯੋਨਿਮृਚ੍ਛਤਿ ।। ੩੭੧.

ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵੱਡੇ ਪਾਪੀ ਇੱਥੇ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਹੱਤਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰਣ, ਘੋੜਾ, ਸੂਰ ਜਾਂ ਉਠ ਦੀ ਕੋਖ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਖਰਪੁਕ੍ਕਸ਼ਮ੍ਲੇਚ੍ਛਾਨਾਂ ਮਦ੍ਯਪਃ ਸ੍ਵਰ੍ਣਹਾਰ੍ਯ੍ਯਂਪਿ । ਕृਮਿਕੀਟਪਤਙ੍ਗਤ੍ਵਂ ਗੁਰੁਗਸ੍ਤृਣਗੁਲ੍ਮਤਾਂ ।। ੩੭੧.

ਕਠੋਰ, ਅਛੂਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਂਦੇ ਜਾਂ ਸੋਨਾ ਚੁਰਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੀੜੇ, ਕਿਰਮੀਆਂ ਜਾਂ ਤਿਤਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਘਾਹ ਜਾਂ ਬੂਟਿਆਂ ਵਾਂਗ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਹਾ ਕ੍ਸ਼ਯਰੋਗੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸੁਰਾਪਃ ਸ਼੍ਯਾਵਦਨ੍ਤਕਃ । ਸ੍ਵਰ੍ਣਹਾਰੀ ਤੁ ਕੁਨਖੀ ਦੁਸ਼੍ਚਰ੍ਮ੍ਮਾ ਗੁਰੁਤਲ੍ਪਗਃ ।। ੩੭੧.

ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਸ਼ਤ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਕਾਲੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੋਨਾ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਕਾਰੀਆਂ ਨਖਾਂ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰ ਚਮੜੀ ਵਾਲਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯੋ ਯੇਨ ਸਂਸ੍ਪृਸ਼ਤ੍ਯੇषਾਂ ਸ ਤਲ੍ਲਿਹ੍ਗੋऽਭਿਜਾਯਤੇ । ਅਨ੍ਨਹਰ੍ਤਾ ਮਾਯਾਵੀ ਸ੍ਯਾਮ੍ਮੂਕੋ ਵਾਗਪਹਾਰਕਃ ।। ੩੭੧.

ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਨਾਜ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਧੋਖੇਬਾਜ ਜਾਂ ਗੂੰਗਾ ਜਾਂ ਬੋਲ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਧਾਨ੍ਯਂ ਹृਤ੍ਵਾऽਤਿਰਿਕ੍ਤਾਙ੍ਗਃ ਪਿਸ਼ੁਨਃ ਪੂਤਿਨਾਸਿਕਃ । ਤੈਲਹृਤ੍ਤੈਲਪਾਯੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪੂਤਿਵਕ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਸੂਚਕਃ ।। ੩੭੧.

ਧਾਣਾ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਧੇਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਚੁਗਲਖੋਰ ਜਾਂ ਗੰਦੇ ਨੱਕ ਵਾਲਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਤੇਲ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੇਲ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗੁਪਤ ਰਾਜ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਗੰਦੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਪਰਸ੍ਯ ਯੋषਿਤਂ ਹृਤ੍ਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਵਮਪਹृਤ੍ਯ ਚ । ਅਰਣ੍ਯੇ ਨਿਰ੍ਜਨੇ ਦੇਸ਼ੇ ਜਾਯਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰਾਕ੍ਸ਼ਸਃ ।। ੩੭੧.

ਜੋ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਚੁਰਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਸੁੰਨੇ ਥਾਂ ਤੇ, ਬ੍ਰਹਮ-ਰਾਖਸਸ ਵਾਂਗ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਰਤ੍ਨਹਾਰੀ ਹੀਨਜਾਤਿਰ੍ਗਨ੍ਧਾਨ੍ ਛੁਛੁਨ੍ਦਰੀ ਸ਼ੁਭਾਨ੍ । ਪਤ੍ਰਂ ਸ਼ਾਕਂ ਸ਼ਿਖੀ ਹृਤ੍ਵਾ ਮੁਖਰੋ ਧਾਨ੍ਯਹਾਰਕਃ ।। ੩੭੧.

ਰਤਨ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਸੁਗੰਧ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਚੂਹਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੱਤੇ ਜਾਂ ਸਬਜ਼ੀ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮੋਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਧਾਣਾ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਅਜਃ ਪਸ਼ੁਂਪਯਃ ਕਾਕੋ ਯਾਨਮੁष੍ਟ੍ਰਃ ਫਲਂ ਕਪਿਃ । ਮਧੁ ਦਂਸ਼ਃ ਫਲਂ ਗृਧ੍ਰੋ ਗृਹਕਾਕ ਉਪਸ੍ਕਰਂ ।। ੩੭੧.

ਬੱਕਰਾ ਪਸ਼ੂ ਚੁਰਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਾਂ ਵਾਹਨ ਚੁਰਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਾਂਦ ਫਲ ਚੁਰਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਧੁਮੱਖੀ ਸ਼ਹਦ ਚੁਰਾਂਦੀ ਹੈ; ਗਿਦ੍ਹ ਫਲ ਚੁਰਾਂਦਾ ਹੈ; ਘਰ ਦਾ ਕਾਂ ਘਰੇਲੂ ਸਾਮਾਨ ਚੁਰਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰੀ ਵਸ੍ਤ੍ਰਂ ਸਾਰਸਞ੍ਚ ਝਿਲ੍ਲੀ ਲਵਣਹਾਰਕਃ । ਉਕ੍ਤ ਆਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕਸ੍ਤਾਪਃ ਸ਼ਤ੍ਰਾਦ੍ਯੈਰਾਧਿਭੌਤਿਕਃ ।। ੩੭੧.

ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੇਕੂਦਰ ਰੋਗ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਪੜਾ ਚੁਰਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਾਰਸ ਚਾਵਲ ਚੁਰਾਂਦਾ ਹੈ; ਝਿੰਗਾ ਲੂਣ ਚੁਰਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੀੜਾ 'ਆਧਿਆਤਮਿਕ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵੈਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੋਈ ਪੀੜਾ 'ਆਧਿਭੌਤਿਕ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਗ੍ਰਹਾਗ੍ਨਿਦੇਵਪੀੜਾਦ੍ਯੈਰਾਧਿਦੈਵਿਕ ਈਰਿਤਃ । ਤ੍ਰਿਧਾ ਤਾਪਂ ਹਿ ਸਂਸਾਰਂ ਜ੍ਞਾਨਯੋਗਾਦ੍ਵਿਨਾਸ਼ਯੇਤ੍ ੩੭੧.

ਗ੍ਰਹ, ਅੱਗ, ਦੇਵਤਾ ਆਦਿ ਵੱਲੋਂ ਹੋਈ ਪੀੜਾ 'ਆਧਿਦੈਵਿਕ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੀ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਸਂਸਾਰਤਾਪਮੁਕ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮ੍ਯऽष੍ਟਾਙ੍ਗਯੋਗਕਂ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਯੋਗਸ੍ਤਤ੍ਰੈਕਚਿਤ੍ਤਤਾ ।। ੩੭੨.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪੀੜਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ, ਮੈਂ ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਯੋਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਮਨ ਇਕਾਗਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਿਤ੍ਤਵृਤ੍ਤਿਨਿਰੋਧਸ਼੍ਯ ਜੀਵਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਨੋਃ ਪਰਃ । ਅਹਿਸਾ ਸਤ੍ਯਮਸ੍ਤੇਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯ੍ਯਾਪਰਿਗ੍ਰਹੌ ।। ੩੭੨.

ਮਨ ਦੇ ਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ, ਜੀਵ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰਾਹ ਹੈ; ਅਹਿੰਸਾ, ਸਚਾਈ, ਨਾ ਚੁਰਾਉਣਾ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਲੋਭ ਕਰਨਾ ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨਿਯਮ ਹਨ।

ਯਮਾਃ ਪਞ੍ਚ ਸ੍ਮृਤਾ ਵਿਪ੍ਰ ਨਿਯਮਾਦ੍‌ਭੁਕ੍ਤਿਮੁਕ੍ਤਿਦਾਃ । ਸ਼ੌਚਂ ਸਨ੍ਤੋषਤਪਸੀ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੇਸ਼੍ਵਰਪੂਜਨੇ ।। ੩੭੨.

ਇਹ ਪੰਜ ਯਮ ਹਨ, ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਚਿਤਾ, ਸੰਤੋਖ, ਤਪ, ਪਾਠ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਿਯਮ ਹਨ।

ਭੂਤਾਪੀੜਾ ਹ੍ਯਹਿਂਸਾ ਸ੍ਯਾਦਹਿਂਸਾ ਧਰ੍ਮ੍ਮ ਉਤ੍ਤਮਃ । ਯਥਾ ਗਜਪਦੇऽਨ੍ਯਾਨਿ ਪਦਾਨਿ ਪਥਗਾਮਿਨਾਂ ।। ੩੭੨.

ਅਹਿੰਸਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਧਰਮ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਾ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਾਹ 'ਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਏਵਂ ਸਰ੍ਵਮਹਿਂਸਾਯਾਂ ਧਰ੍ਮ੍ਮਾਰ੍ਥਮਭਿਧੀਯਤੇ । ਉਦ੍ਵੇਗਜਨਨਂ ਹਿਂਸਾ ਸਨ੍ਤਾਪਕਰਣਨ੍ਤਥਾ ।। ੩੭੨.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਅਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹਿੰਸਾ ਦੁਖ ਅਤੇ ਪੀੜਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਰੁਕ੍ਕृਤਿਃ ਸ਼ੋਨਿਤਕृਤਿਃ ਪੈਸ਼ੁਨ੍ਯਕਰਣਨ੍ਤਥਾ । ਹਿਤਸ੍ਯਾਤਿਨਿषੇਧਸ਼੍ਚ ਮਰ੍ਮੋਦ੍‌ਘਾਟਨਮੇਵ ਚ ।। ੩੭੨.

ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਮਾਰਨਾ, ਖੂਨ ਕਰਨਾ, ਚੁਗਲਖੋਰੀ, ਲਾਭ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਰੋਕਣਾ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਚੋਟ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਸੁਖਾਪਹ੍ਨੁਤਿਃ ਸਂਰੋਧੋ ਬਧੋ ਦਸ਼ਵਿਧਾ ਚ ਸਾ । ਯਦ੍‌ਭੂਤਹਿਤਮਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਵਚਃ ਸਤ੍ਯਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ।। ੩੭੨.

ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਛੁਪਾਉਣਾ, ਰੋਕਣਾ, ਬੰਨ੍ਹਨਾ—ਇਹ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਦਸ ਰੂਪ ਹਨ। ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਜੋ ਸਚਮੁਚ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਚ ਬੋਲਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।

ਸਤ੍ਯਂ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ਪ੍ਰਿਯਂ ਬ੍ਰੂਯਾਨ੍ਨ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ਸਤ੍ਯਮਪ੍ਰਿਯਂ । ਪ੍ਰਿਯਞ੍ਚ ਨਾਨृਤਂ ਬ੍ਰੂਯਾਦੇष ਧਰ੍ਮ੍ਮਃ ਸਨਾਤਨਃ ।। ੩੭੨.

ਸਚ ਬੋਲੋ, ਸੁਹਣਾ ਬੋਲੋ, ਪਰ ਸਚਾ ਪਰ ਅਸੁਹਣਾ ਨਾ ਬੋਲੋ; ਸੁਹਣਾ ਪਰ ਝੂਠ ਨਾ ਬੋਲੋ—ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਹੈ।

ਮੈਥੁਨਸ੍ਯ ਪਰਿਤ੍ਯਾਗੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯ੍ਯਨ੍ਤਦष੍ਟਧਾ । ਸ੍ਮਰਣਾਂ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਨਂ ਕੇਲਿਃ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਣਂ ਗੁਹ੍ਯਭਾषਣਂ ।। ੩੭੨.

ਮੈਥੁਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਅਠ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਯਾਦ ਕਰਨਾ, ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਖੇਡਣਾ, ਤੱਕਣਾ, ਗੁਪਤ ਗੱਲ ਕਰਨਾ—

ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋऽਧ੍ਯਵਸਾਯਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰਿਯਾਨਿਰ੍ਵृਤ੍ਤਿਰੇਵ ਚ । ਏਤਨ੍ਮੈਥੁਨਮष੍ਟਾਙ੍ਗਂ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਮਨੀषਿਣਃ ।। ੩੭੨.

ਇਰਾਦਾ, ਪੱਕਾ ਫੈਸਲਾ ਤੇ ਕੰਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਕਿਰਿਆ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਅਠ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਮਿਲਾਪ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯ੍ਯਂ ਕ੍ਰਿਯਾਮੂਲਮਨ੍ਯਥਾ ਵਿਫਲਾ ਕ੍ਰਿਯਾ । ਵਸਿष੍ਠਞ੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰੋ ਦੇਵਾਚਾਰ੍ਯ੍ਯਃ ਪਿਤਾਮਹਃ ।। ੩੭੨.

ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਹੀ ਹਰ ਕੰਮ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕੰਮ ਬੇਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਸੀਸ਼ਠ, ਚੰਦ, ਸ਼ੁਕਰ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਤੇ ਪਿਤਾਮਹ —