ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

षਟ੍ ਕੂਰ੍ਚਾਨਿ' ਸ੍ਮृਤਾਨੀਹ ਹਸ੍ਤਯੋਃ ਪਾਦਯੋਃ ਪृਥਕ੍ । ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਂ ਚ ਤਥਾ ਮੇਦ੍ਰੇ ਕਥਿਤਾਨਿ ਮਨੀषਿਭਿਃ

ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛੇ-ਛੇ ਗੁੱਛੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਲੇ ਤੇ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

ਪृष੍ਠਵਂਸ਼ਸ੍ਯੋਪਗਤਾਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰੋ ਮਾਂਸਰਜ੍ਜਵਃ । ਤਾਵਨ੍ਤ੍ਯ (ਤ੍ਯ) ਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਪੇਸ਼੍ਯਸ੍ਤਾਸਾਂ ਬਨ੍ਧਨਕਾਰਿਕਾਃ

ਪਿੱਠ ਦੀ ਹੱਡੀ ਨਾਲ ਚਾਰ ਮਾਸ ਦੀਆਂ ਰੱਸ਼ੀਆਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੰਨੇ ਹੀ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।

ਸੀਰਣ੍ਯਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਸਪ੍ਤ ਪਞ੍ਚ ਮੂਰ੍ਧਾਨਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ । ਏਕੈਕਾ ਮੇਢ੍ਰਜਿਹ੍ਵਾਸ੍ਤਾ ਅਸ੍ਥਿषष੍ਟਿਸ਼ਤਤ੍ਰਯਮ੍

ਸੱਤ ਰਗਾਂ ਤੇ ਪੰਜ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਹਰ ਇੱਕ ਲਿੰਗ ਤੇ ਜਿਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹੱਡੀਆਂ ਤਿਰਸਠ ਹਨ।

ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੈਃ ਸਹ ਚਤੁਃ षष੍ਟਿਰ੍ਦਸ਼ਨਾ ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਨਖਾਃ । ਪਾਣਿਪਾਦਸ਼ਲਾਕਾਸ਼੍ਚ ਤਾਸਾਂ ਸ੍ਥਾਨਚਤੁष੍ਟਯਮ੍

ਬਾਰੀਕਾਂ ਸਮੇਤ ਚੌਂਸਠ ਦੰਦ, ਵੀਹ ਨਖ, ਹੱਥ ਤੇ ਪੈਰ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜੀਆਂ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਥਾਂ ਹਨ।

षष੍ਟ੍ਯਙ੍ਗੁਲੀਨਾਂ ਦ੍ਵੇ ਪਾਰ੍ष੍ਣਯੋਰ੍ਗੁਲ੍ਫੇषੁ ਚ ਚਤੁष੍ਟਯਮ੍ । ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯਰਨ੍ਯੋਰਸ੍ਥੀਨਿ ਜਙ੍ਘਯੋਸ੍ਤਦ੍ਵਦੇਵ ਤੁ

ਸਠ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਪਿੱਛੇ ਤੇ ਚਾਰ ਗਿੱਟਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਚਾਰ ਹੱਡੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਤੇ ਇੰਨ੍ਹਾ ਹੀ ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ।

ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਜਾਨੁਕਪੋਲੋਰੁਫਲਕਾਂਸ਼ਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍ (ਦ੍ਭਵੇ) । ਅਕ੍ਸ਼ਸ੍ਥਾਨਾਂਸ਼ਕ ਸ਼੍ਰੋਣਿਫਲਕੇ ਚੈਵਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍

ਘੁਟਣ, ਪਿੰਡੀਆਂ ਤੇ ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਦੋ ਹਨ। ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਖੋਹ ਤੇ ਕੂਹਣੀ ਦੀ ਹੱਡੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੰਨਾ ਹੀ ਹਨ।

ਭਗਾਸ੍ਤੋਕਂ ਤਥਾ ਪृष੍ਠੇ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਚ੍ਚ ਪਞ੍ਚ ਚ । ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਂ ਚ ਤਥਾऽਸ੍ਥੀਨਿ ਜਤ੍ਰੁਕਂ ਚ ਤਥਾ ਹਨੁਃ

ਭਗ, ਪਿੱਠ, ਪਚੀਹ ਹੱਡੀਆਂ, ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਤਰੂ ਤੇ ਜਬਾ ਵੀ।

ਤਨ੍ਮੂਲਂ ਦ੍ਵੇ ਲਲਾਟਾਕ੍ਸ਼ਿਗਣ੍ਡਨਾਸਾਙ੍ਖ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਪਰ੍ਸ਼ੁਕਾਸ੍ਤਾਲੁਕੈਃ ਸਾਰ੍ਧਮਰ੍ਬੁਦੈਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਸਪ੍ਤਤਿਃ

ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਲਲਾਟ, ਅੱਖ, ਗਲ, ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਤਾਲੂ ਤੇ ਗਠਾਂ ਸਮੇਤ ਬਹੱਤਰ ਹਨ।

ਦ੍ਵੇ ਸ਼ਙ੍ਖਕੇ ਕਪਾਲਾਨਿ ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯੇਵ ਸ਼ਿਰਸ੍ਤਥਾ । ਉਰਃ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਾऽਸ੍ਥੀਨਿ ਸਂਧੀਨਾਂ ਦ੍ਵੇ ਸ਼ਤੇ ਦਸ਼

ਦੋ ਕੰਨ, ਚਾਰ ਕਪਾਲ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ, ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਛੱਦ ਵਿੱਚ ਸਤਾਰਾਂ ਹੱਡੀਆਂ, ਜੋੜ ਦੋ ਸੌ ਦਸ।

ਅष੍ਟषष੍ਟਿਸ੍ਤੁ ਸ਼ਾਖਾਸੁ षष੍ਟਿਸ਼੍ਚੈਕਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾ । ਅਨ੍ਤਰਾ ਵੈ ਤ੍ਰ੍ਯਸ਼ੀਤਿਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨਾਯੋਰ੍ਨਵਸ਼ਤਾਨਿ ਚ

ਅਠਸਠ ਹੱਡੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਠ ਇੱਕ ਘੱਟ। ਵਿਚਕਾਰ ਤਿਰਾਸੀ ਹਨ, ਨੌ ਸੌ ਨਸਾਂ।

ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਾਧਿਕੇ ਦ੍ਵੇ ਸ਼ਤੇ ਤੁ ਅਨ੍ਤਰਾਧੌ ਤੁ ਸਪ੍ਤਤਿਃ । ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਾਃ षਟ੍ ਸ਼ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਸ਼ਾਖਾਸ੍ਤੁ ਕਥਿਤਾਨਿ ਤੁ

ਇਕਤੀਹ ਵੱਧ ਦੋ ਸੌ ਤੇ, ਵਿਚਕਾਰ ਸੱਤ। ਉਪਰ ਚੇ ਛੇ ਸੌ, ਸ਼ਾਖਾਂ ਇੰਝ ਹੀ ਹਨ।

ਪਞ੍ਚ ਪੇਸ਼ੀਸ਼ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਥੋਰ੍ਧ੍ਵਗਾਃ । ਚਤੁਃ ਸ਼ਤਂ ਤੁ ਸ਼ਾਖਾਸੁ ਅਨ੍ਤਰਾਧੌ ਚ षष੍ਠਿਕਾ

ਪੰਜ ਸੌ ਪੇਸ਼ੀਆਂ, ਚਾਲੀ ਉਪਰ। ਚਾਰ ਸੌ ਸ਼ਾਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਚਕਾਰ ਸਠ।

ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਚੈਕਾਧਿਕਾ ਵੈ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਸ਼੍ਚਤੁਰੁਤ੍ਤਰਾ । ਸ੍ਤਨਯੋਰ੍ਦਸ਼ ਯੋਨੌ ਚ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ਤਥਾऽऽਸ਼ਯੇ

ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਧ, ਕੁੱਲ ਚੌਵੀ। ਦੱਸ ਸਤਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੇਰਾ ਜਣਨੀ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਇੰਝ ਹੀ ਖੋਹ ਵਿੱਚ।

ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ ਚ ਚਤਸ੍ਰਃ ਸ੍ਯੁਃ ਸ਼ਿਰਾਣਾਂ ਚ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍ । ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਚ੍ਛਤਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਤਥਾऽਨ੍ਯਾਨਿ ਨਵੈਵ ਤੁ

ਗਰਭ ਵਿਚ ਚਾਰ ਨਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਨਸਾਂ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਨੌ ਨਸਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

षਟ੍ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਰਸਂ ਦੇਹੇ ਵਹਨ੍ਤਿ ਤਾਃ । ਕੇਦਾਰ ਇਵ ਕੁਲ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਕ੍ਲੇਦਲੇਪਾਦਿਕਂ ਚ ਯਤ੍

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਛਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਨਸਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰਸ ਨੂੰ ਵਹਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਖੇਤ ਵਿਚ ਕਲੀਆਂ ਪਾਣੀ, ਨਮੀ, ਲੇਪ ਆਦਿ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਦ੍ਵਾਸਪ੍ਤਤਿਸ੍ਤਥਾ 'ਕੋਟ੍ਯੋ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਾਮਿਹ ਮਹਾਮੁਨੇ । ਮਜ੍ਜਾਯਾ ਮੇਦਸਸ਼੍ਚੈਵ ਵਸਾਯਾਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਦ੍ਵਿਜ

ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਬਹੱਤਰ ਕਰੋੜ ਨਸਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਹੱਡੀ ਦੇ ਮੱਤ, ਚਰਬੀ ਤੇ ਵਸਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ।

ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਚੈਵ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਣਃ ਸ਼ਕृਤਸ੍ਤਥਾ । ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸਰਸਸ੍ਯਾਤ੍ਰ ਕ੍ਰਮਸ਼ੋऽਞ੍ਜਲਯੋ ਮਤਾਃ

ਮੂਤਰ, ਪਿੱਤ, ਬਲਗਮ, ਮਲ, ਖੂਨ ਤੇ ਰਸ ਲਈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਹੱਥ ਦੀ ਝੋਲੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਅਰ੍ਧਾਰ੍ਧਾਭ੍ਯਧਿਕਾਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਪੂਰ੍ਵਪੂਰ੍ਵਾਞ੍ਜਲੇਰ੍ਮਤਾਃ । ਅਰ੍ਧਾਞ੍ਜਲਿਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਤਦਰ੍ਥਂ ਚ ਤਥੌਜਸਃ

ਹਰ ਪਿਛਲੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਅਗਲੇ ਤੋਂ ਅੱਧੀ ਤੋਂ ਥੋੜੀ ਵੱਧ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸ਼ੁਕਰ ਤੇ ਊਰਜਾ ਲਈ ਅੱਧੀ ਝੋਲੀ ਮਾਤਰਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰਜਸਸ੍ਤੁ ਤਥਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਚਤਸ੍ਰਃ ਕਥਿਤਾ ਬੁਧੈਃ । ਸ਼ਰੀਰਂ ਮਲਦੋषਾਦਿਪਿਣ੍ਡਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾऽऽਤ੍ਮਨਿ ਤ੍ਯਜੇਤ੍

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਧੀਆ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚ ਰਜ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਨਲੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ; ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮਲ ਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਗਠੜੀ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਮੋਹ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਉਕ੍ਤਾਨਿ ਯਮਮਾਰ੍ਗਾਣਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇऽਥ ਮਰਣੇ ਨृਣਾਂ । ਊष੍ਮਾ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਃ ਕਾਯੇ ਤੀਵ੍ਰਵਾਯੁਸਮੀਰਿਤਃ ।। ੩੭੧.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਮਰਨ ਵੇਲੇ ਯਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਗਰਮੀ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—

ਸ਼ਰੀਰਮੁਪਰੁਧ੍ਯਾऽਥ ਕृਤ੍‌ਸ੍ਨਾਨ੍ਦੋषਾਨ੍ਰੁਣਦ੍ਧਿ ਵੈ । ਛਿਨਤ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਪੁਨਰ੍ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਚੈਵ ਹਿ ।। ੩੭੧.

ਉਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਮਲ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਥਾਂ ਤੇ ਮਰਮ ਬਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੱਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋ ਵਾਯੁਸ਼੍ਛਿਦ੍ਰਮਨ੍ਵਿष੍ਯਤੇ ਤਤਃ । ਦ੍ਵੇ ਨੇਤ੍ਰੇ ਦ੍ਵੌ ਤਥਾ ਕਰ੍ਣੌ ਦ੍ਵੌ ਤੁ ਨਾਸਾਪੁਟੌ ਤਥਾ ।। ੩੭੧.

ਠੰਡ ਕਾਰਨ ਹਵਾ ਉਤਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਰਸਤਾ ਲੱਭਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋ ਅੱਖਾਂ, ਦੋ ਕੰਨ, ਤੇ ਦੋ ਨੱਕ ਦੇ ਸੁਰਾਖ—

ਊਦ੍‌ਧ੍ਵਨ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤ ਚ੍ਛਿਦ੍ਰਾਣਿ ਅष੍ਟਮਂ ਵਦਨਂ ਤਥਾ । ਏਤੈਃ ਪ੍ਰਾਣੋ ਵਿਨਿਰ੍ਯਾਤਿ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਸ਼ੁਭਕਰ੍ਮਣਂ ।। ੩੭੧.

ਉਪਰਲੇ ਸੱਤ ਸੁਰਾਖ ਹਨ, ਤੇ ਅਠਵਾਂ ਮੂੰਹ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਣ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਨੇਕ ਕਰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਧਃ ਪਾਯੁਰੁਪਸ੍ਥਞ੍ਚ ਅਨੇਨਾਸ਼ੁਭਕਾਰਿਣਾਂ । ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਾਨਂ ਯੋਗਿਨੋ ਭਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਜੀਵੋ ਯਾਤ੍ਯਥ ਚੇਚ੍ਛਯਾ ।। ੩੭੧.

ਹੇਠਾਂ ਪਖਾਣਾ ਤੇ ਲਿੰਗ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੰਦ ਕਰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਯੋਗੀ ਦਾ ਜੀਵ ਮੱਥਾ ਫਾੜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਨ੍ਤਕਾਲੇ ਤੁ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਣੇऽਪਾਨਮੁਪਸ੍ਥਿਤੇ । ਤਮਸਾ ਸਂਵृਤੇ ਜ੍ਞਾਨੇ ਸਂਵृਤੇषੁ ਚ ਮਰ੍ਮ੍ਮਸੁ ।। ੩੭੧.

ਅੰਤ ਵੇਲੇ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਗਿਆਨ ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਰਮ ਬਿੰਦੂ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—

ਸ ਜੀਵੋ ਨਾਭ੍ਯਧਿष੍ਠਾਨਸ਼੍ਚਾਲ੍ਯਤੇ ਮਾਤਰਿਸ਼੍ਵਨਾ । ਬਾਧ੍ਯਮਾਣਸ਼੍ਚਾਨਯਤੇ ਅष੍ਟਾਙ੍ਗਾਃ ਪ੍ਰਾਣਵृਤ੍ਤਿਕਾਃ ।। ੩੭੧.

ਉਸ ਵੇਲੇ ਜੀਵ ਨਾਭੀ ਵਿਚ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਵਾ ਉਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀਆਂ ਅਠ ਰੂਪੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚ੍ਯਵਨ੍ਤਂ ਜਾਯਮਾਨਂ ਵਾ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਨ੍ਤਞ੍ਚ ਯੋਨਿषੁ । ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਚ ਤਂ ਸਿਦ੍ਧਾ ਦੇਵਾ ਦਿਵ੍ਯੇਨ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ।। ੩੭੧.

ਸਿਧ ਤੇ ਦੇਵਤਾ, ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ, ਉਸ ਜੀਵ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਜਦ ਉਹ ਡਿੱਗਦਾ, ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਜਾਂ ਜੂਨਾਂ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ਣਾਦ੍ ਯੋਗੇ ਸ਼ਰੀਰਞ੍ਚਾਤਿਵਾਹਿਕਮ੍ । ਆਕਾਸ਼ਵਾਯੁਤੇਜਾਂਸਿ ਵਿਗ੍ਰਹਾਦੂਦ੍‌ਰ੍ਧ੍ਵਗਾਮਿਨਃ ।। ੩੭੧.

ਉਸ ਸਮੇਂ, ਯੋਗ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ ਤੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਲਂ ਮਹੀ ਚ ਪਞ੍ਚਤ੍ਵਮਾਪਨ੍ਨਃ ਪੁਰੁषਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਆਤਿਵਾਹਿਕਦੇਹਨ੍ਤੁ ਯਮਦੂਤਾ ਨਯਨ੍ਤਿ ਤਂ ।। ੩੭੧.

ਜਦ ਪਾਣੀ ਤੇ ਧਰਤੀ ਮਿਲ ਕੇ ਪੰਜਤਵ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਮਨੁੱਖ ਮਰਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।