ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਤ੍ਰਿਵ੍ਯਾਮਾਨਿ ਤਥਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਵੇਦਵਿਦੋ ਜਨਾਃ । ਰਕ੍ਤਵਾਯੁਸਮਾਯੋਗਾਤ੍ਕਾਮੇ ਯਸ੍ਯੋਦ੍ਭਵਃ ਸ੍ਮृਤਃ

ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਿੰਨ ਵਿਆਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਦ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਖੂਨ ਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਕਾਮ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।

ਕਫਪ੍ਰਸਾਰਾਦ੍ਭਵਤਿ ਹृਦਯਂ ਪਦ੍ਮਸਂਨਿਭਮ੍ । ਅਧੋਮੁਖਂ ਤਚ੍ਛੁषਿਰਂ ਯਤ੍ਰ ਜੀਵੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ

ਕਫ ਦੇ ਫੈਲਣ ਨਾਲ ਦਿਲ ਕੌਲ-ਫੁੱਲ ਵਰਗਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਹੈ ਤੇ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਜੀਵ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਚੈਤਨ੍ਯਾਨੁਗਤਾ ਭਾਵਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਤਸ੍ਯ ਵਾਮੇ ਯਥਾ ਪ੍ਲੀਹਾ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਚ ਯਥਾ ਯਕृਤ੍

ਸਾਰੇ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਭਾਵ ਉੱਥੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਉਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਤਲ ਹੈ, ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਜਿਗਰ ਹੈ।

ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਚ ਤਥਾ ਕ੍ਲੋਮ ਪਦ੍ਮਸ੍ਯੈਵਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ । ਸ਼੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਯਾਨਿ ਦੇਹੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਕਫਰਕ੍ਤਵਹਾਨਿ ਚ

ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਕਲੋਮਾ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੌਲ-ਫੁੱਲ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ; ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਨਲੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਕਫ ਤੇ ਖੂਨ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤੇषਾਂ ਭੂਤਾਨੁਮਾਨਾਚ੍ਚ ਭਵਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਂਭਵਃ । ਨੇਤ੍ਰਯੋਰ੍ਮਣ੍ਡਲਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਕਫਾਦ੍ਭਵਤਿ ਪੈਤृਕਮ੍

ਤੱਤਵਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਉਪਤੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟਾ ਗੋਲ ਕਫ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕृष੍ਣਂ ਚ ਮਣ੍ਡਲਂ ਵਾਤਾਤ੍ਤਥਾ ਭਵਤਿ ਮਾਤृਕਮ੍ । ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਤ੍ਵਙ੍ਮਣ੍ਡਲਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਮਾਤਾਪਿਤृਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍

ਹਵਾ ਤੋਂ ਕਾਲਾ ਚੱਕਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਮੜੀ ਦਾ ਚੱਕਰ ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਤਾ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਮਾਂਸਾਸृਕ੍ਕਫਜਾ ਜਿਹ੍ਵਾ ਮੇਦੋਸृਕ੍ਕਫਮਾਂਸਜੌ । ਵृषਾ (ष) ਣੌ ਦਸ਼ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯ ਜ੍ਞੇਯਾਨ੍ਯਾਯਤਨਾਨਿ ਤੁ

ਜਿਹਵਾ ਮਾਸ, ਲਹੂ ਤੇ ਕਫ਼ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਚਰਬੀ, ਲਹੂ, ਕਫ਼ ਤੇ ਮਾਸ ਤੋਂ ਵਜਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਦਸ ਥਾਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮੂਰ੍ਧਾ ਹृਨ੍ਨਾਭਿਕਣ੍ਠਾਸ਼੍ਚ ਜਿਹ੍ਵਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਚ ਸ਼ੋਣਿਤਮ੍ । ਗੁਦਂ ਵਸ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਗੁਲ੍ਫਂ ਚ 'ਕਣ੍ਡੁਰਾਃ षੋਡਸ਼ੇਰਿਤਾਃ

ਸਿਰ, ਦਿਲ, ਨਾਭੀ, ਗਲਾ, ਜਿਹਵਾ, ਵੀਰਜ, ਲਹੂ, ਪਿੱਛਾ, ਮੂਤਰਥੈਲੀ ਤੇ ਗਿੱਟ — ਇਹ ਸੋਲਾਂ ਨਲੀਆਂ ਹਨ।

ਦ੍ਵੇ ਕਰੇ ਦ੍ਵੇ ਚ ਚਰਣੇ ਚਤਸ੍ਰਃ ਪृष੍ਠਤੋ ਗਲੇ' । ਦੇਹੇ ਪਾਦਾਦਿਸ਼ੀਰ੍षਾਨ੍ਤੇ ਜਾਲਾਨਿ ਚੈਵ षੋਡਸ਼

ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ, ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ, ਗਲੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਾਰ; ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਤੋਂ ਸਿਰ ਤਕ ਸੋਲਾਂ ਜਾਲ ਹਨ।

ਮਾਂਸਸ੍ਨਾਯੁਸ਼ਿਰਾਸ੍ਥਿਭ੍ਯਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਸ਼੍ਚ ਪृਥਕ੍ਪृਥਕ੍ । ਮਣਿਬਨ੍ਧਨਗੁਲ੍ਫੇषੁ ਨਿਬਦ੍ਧਾਨਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍

ਮਾਸ, ਨਸ, ਰਗ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਤੋਂ ਚਾਰ-ਚਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਲਾਈਆਂ ਤੇ ਗਿੱਟਾਂ 'ਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

षਟ੍ ਕੂਰ੍ਚਾਨਿ' ਸ੍ਮृਤਾਨੀਹ ਹਸ੍ਤਯੋਃ ਪਾਦਯੋਃ ਪृਥਕ੍ । ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਂ ਚ ਤਥਾ ਮੇਦ੍ਰੇ ਕਥਿਤਾਨਿ ਮਨੀषਿਭਿਃ

ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛੇ-ਛੇ ਗੁੱਛੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਲੇ ਤੇ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

ਪृष੍ਠਵਂਸ਼ਸ੍ਯੋਪਗਤਾਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰੋ ਮਾਂਸਰਜ੍ਜਵਃ । ਤਾਵਨ੍ਤ੍ਯ (ਤ੍ਯ) ਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਪੇਸ਼੍ਯਸ੍ਤਾਸਾਂ ਬਨ੍ਧਨਕਾਰਿਕਾਃ

ਪਿੱਠ ਦੀ ਹੱਡੀ ਨਾਲ ਚਾਰ ਮਾਸ ਦੀਆਂ ਰੱਸ਼ੀਆਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੰਨੇ ਹੀ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।

ਸੀਰਣ੍ਯਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਸਪ੍ਤ ਪਞ੍ਚ ਮੂਰ੍ਧਾਨਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ । ਏਕੈਕਾ ਮੇਢ੍ਰਜਿਹ੍ਵਾਸ੍ਤਾ ਅਸ੍ਥਿषष੍ਟਿਸ਼ਤਤ੍ਰਯਮ੍

ਸੱਤ ਰਗਾਂ ਤੇ ਪੰਜ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਹਰ ਇੱਕ ਲਿੰਗ ਤੇ ਜਿਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹੱਡੀਆਂ ਤਿਰਸਠ ਹਨ।

ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੈਃ ਸਹ ਚਤੁਃ षष੍ਟਿਰ੍ਦਸ਼ਨਾ ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਨਖਾਃ । ਪਾਣਿਪਾਦਸ਼ਲਾਕਾਸ਼੍ਚ ਤਾਸਾਂ ਸ੍ਥਾਨਚਤੁष੍ਟਯਮ੍

ਬਾਰੀਕਾਂ ਸਮੇਤ ਚੌਂਸਠ ਦੰਦ, ਵੀਹ ਨਖ, ਹੱਥ ਤੇ ਪੈਰ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜੀਆਂ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਥਾਂ ਹਨ।

षष੍ਟ੍ਯਙ੍ਗੁਲੀਨਾਂ ਦ੍ਵੇ ਪਾਰ੍ष੍ਣਯੋਰ੍ਗੁਲ੍ਫੇषੁ ਚ ਚਤੁष੍ਟਯਮ੍ । ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯਰਨ੍ਯੋਰਸ੍ਥੀਨਿ ਜਙ੍ਘਯੋਸ੍ਤਦ੍ਵਦੇਵ ਤੁ

ਸਠ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਪਿੱਛੇ ਤੇ ਚਾਰ ਗਿੱਟਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਚਾਰ ਹੱਡੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਤੇ ਇੰਨ੍ਹਾ ਹੀ ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ।

ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਜਾਨੁਕਪੋਲੋਰੁਫਲਕਾਂਸ਼ਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍ (ਦ੍ਭਵੇ) । ਅਕ੍ਸ਼ਸ੍ਥਾਨਾਂਸ਼ਕ ਸ਼੍ਰੋਣਿਫਲਕੇ ਚੈਵਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍

ਘੁਟਣ, ਪਿੰਡੀਆਂ ਤੇ ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਦੋ ਹਨ। ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਖੋਹ ਤੇ ਕੂਹਣੀ ਦੀ ਹੱਡੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੰਨਾ ਹੀ ਹਨ।

ਭਗਾਸ੍ਤੋਕਂ ਤਥਾ ਪृष੍ਠੇ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਚ੍ਚ ਪਞ੍ਚ ਚ । ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਂ ਚ ਤਥਾऽਸ੍ਥੀਨਿ ਜਤ੍ਰੁਕਂ ਚ ਤਥਾ ਹਨੁਃ

ਭਗ, ਪਿੱਠ, ਪਚੀਹ ਹੱਡੀਆਂ, ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਤਰੂ ਤੇ ਜਬਾ ਵੀ।

ਤਨ੍ਮੂਲਂ ਦ੍ਵੇ ਲਲਾਟਾਕ੍ਸ਼ਿਗਣ੍ਡਨਾਸਾਙ੍ਖ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਪਰ੍ਸ਼ੁਕਾਸ੍ਤਾਲੁਕੈਃ ਸਾਰ੍ਧਮਰ੍ਬੁਦੈਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਸਪ੍ਤਤਿਃ

ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਲਲਾਟ, ਅੱਖ, ਗਲ, ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਤਾਲੂ ਤੇ ਗਠਾਂ ਸਮੇਤ ਬਹੱਤਰ ਹਨ।

ਦ੍ਵੇ ਸ਼ਙ੍ਖਕੇ ਕਪਾਲਾਨਿ ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯੇਵ ਸ਼ਿਰਸ੍ਤਥਾ । ਉਰਃ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਾऽਸ੍ਥੀਨਿ ਸਂਧੀਨਾਂ ਦ੍ਵੇ ਸ਼ਤੇ ਦਸ਼

ਦੋ ਕੰਨ, ਚਾਰ ਕਪਾਲ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ, ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਛੱਦ ਵਿੱਚ ਸਤਾਰਾਂ ਹੱਡੀਆਂ, ਜੋੜ ਦੋ ਸੌ ਦਸ।

ਅष੍ਟषष੍ਟਿਸ੍ਤੁ ਸ਼ਾਖਾਸੁ षष੍ਟਿਸ਼੍ਚੈਕਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾ । ਅਨ੍ਤਰਾ ਵੈ ਤ੍ਰ੍ਯਸ਼ੀਤਿਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨਾਯੋਰ੍ਨਵਸ਼ਤਾਨਿ ਚ

ਅਠਸਠ ਹੱਡੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਠ ਇੱਕ ਘੱਟ। ਵਿਚਕਾਰ ਤਿਰਾਸੀ ਹਨ, ਨੌ ਸੌ ਨਸਾਂ।

ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਾਧਿਕੇ ਦ੍ਵੇ ਸ਼ਤੇ ਤੁ ਅਨ੍ਤਰਾਧੌ ਤੁ ਸਪ੍ਤਤਿਃ । ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਾਃ षਟ੍ ਸ਼ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਸ਼ਾਖਾਸ੍ਤੁ ਕਥਿਤਾਨਿ ਤੁ

ਇਕਤੀਹ ਵੱਧ ਦੋ ਸੌ ਤੇ, ਵਿਚਕਾਰ ਸੱਤ। ਉਪਰ ਚੇ ਛੇ ਸੌ, ਸ਼ਾਖਾਂ ਇੰਝ ਹੀ ਹਨ।

ਪਞ੍ਚ ਪੇਸ਼ੀਸ਼ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਥੋਰ੍ਧ੍ਵਗਾਃ । ਚਤੁਃ ਸ਼ਤਂ ਤੁ ਸ਼ਾਖਾਸੁ ਅਨ੍ਤਰਾਧੌ ਚ षष੍ਠਿਕਾ

ਪੰਜ ਸੌ ਪੇਸ਼ੀਆਂ, ਚਾਲੀ ਉਪਰ। ਚਾਰ ਸੌ ਸ਼ਾਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਚਕਾਰ ਸਠ।

ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਚੈਕਾਧਿਕਾ ਵੈ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਸ਼੍ਚਤੁਰੁਤ੍ਤਰਾ । ਸ੍ਤਨਯੋਰ੍ਦਸ਼ ਯੋਨੌ ਚ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ਤਥਾऽऽਸ਼ਯੇ

ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਧ, ਕੁੱਲ ਚੌਵੀ। ਦੱਸ ਸਤਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੇਰਾ ਜਣਨੀ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਇੰਝ ਹੀ ਖੋਹ ਵਿੱਚ।

ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ ਚ ਚਤਸ੍ਰਃ ਸ੍ਯੁਃ ਸ਼ਿਰਾਣਾਂ ਚ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍ । ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਚ੍ਛਤਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਤਥਾऽਨ੍ਯਾਨਿ ਨਵੈਵ ਤੁ

ਗਰਭ ਵਿਚ ਚਾਰ ਨਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਨਸਾਂ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਨੌ ਨਸਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

षਟ੍ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਰਸਂ ਦੇਹੇ ਵਹਨ੍ਤਿ ਤਾਃ । ਕੇਦਾਰ ਇਵ ਕੁਲ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਕ੍ਲੇਦਲੇਪਾਦਿਕਂ ਚ ਯਤ੍

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਛਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਨਸਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰਸ ਨੂੰ ਵਹਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਖੇਤ ਵਿਚ ਕਲੀਆਂ ਪਾਣੀ, ਨਮੀ, ਲੇਪ ਆਦਿ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਦ੍ਵਾਸਪ੍ਤਤਿਸ੍ਤਥਾ 'ਕੋਟ੍ਯੋ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਾਮਿਹ ਮਹਾਮੁਨੇ । ਮਜ੍ਜਾਯਾ ਮੇਦਸਸ਼੍ਚੈਵ ਵਸਾਯਾਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਦ੍ਵਿਜ

ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਬਹੱਤਰ ਕਰੋੜ ਨਸਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਹੱਡੀ ਦੇ ਮੱਤ, ਚਰਬੀ ਤੇ ਵਸਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ।

ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਚੈਵ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਣਃ ਸ਼ਕृਤਸ੍ਤਥਾ । ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸਰਸਸ੍ਯਾਤ੍ਰ ਕ੍ਰਮਸ਼ੋऽਞ੍ਜਲਯੋ ਮਤਾਃ

ਮੂਤਰ, ਪਿੱਤ, ਬਲਗਮ, ਮਲ, ਖੂਨ ਤੇ ਰਸ ਲਈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਹੱਥ ਦੀ ਝੋਲੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਅਰ੍ਧਾਰ੍ਧਾਭ੍ਯਧਿਕਾਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਪੂਰ੍ਵਪੂਰ੍ਵਾਞ੍ਜਲੇਰ੍ਮਤਾਃ । ਅਰ੍ਧਾਞ੍ਜਲਿਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਤਦਰ੍ਥਂ ਚ ਤਥੌਜਸਃ

ਹਰ ਪਿਛਲੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਅਗਲੇ ਤੋਂ ਅੱਧੀ ਤੋਂ ਥੋੜੀ ਵੱਧ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸ਼ੁਕਰ ਤੇ ਊਰਜਾ ਲਈ ਅੱਧੀ ਝੋਲੀ ਮਾਤਰਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰਜਸਸ੍ਤੁ ਤਥਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਚਤਸ੍ਰਃ ਕਥਿਤਾ ਬੁਧੈਃ । ਸ਼ਰੀਰਂ ਮਲਦੋषਾਦਿਪਿਣ੍ਡਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾऽऽਤ੍ਮਨਿ ਤ੍ਯਜੇਤ੍

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਧੀਆ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚ ਰਜ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਨਲੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ; ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮਲ ਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਗਠੜੀ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਮੋਹ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।