ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਵ੍ਯਤਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨੀਹ ਰਜਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਤਮਾਂਸਿ ਚ । ਆਨ੍ਤਰਃ ਪੁਰੁषੋ ਜੀਵਃ ਸ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਕਾਰਣਮ੍

ਇੱਥੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਜ, ਸਤ, ਤੇ ਤਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ; ਅੰਦਰਲਾ ਪੁਰਖ ਹੀ ਜੀਵ ਹੈ, ਤੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਸਭ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।

ਸ ਯਾਤਿ ਪਰਮਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਯੋ ਵੇਤ੍ਤਿ ਪੁਰੁषਂ ਪਰਮ੍ । ਸਪ੍ਤਾऽऽਸ਼ਯਾਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਦੇਹੇ ਰੁਧਿਰਸ੍ਯੈਕ ਆਸ਼ਯਃ

ਜੋ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਆਸਰੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਖੂਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਣਸ਼੍ਚਾऽऽਮਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਤੁ ਪਞ੍ਚਮਃ । ਵਾਯੁਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯਃ ਸਪ੍ਤ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯੋऽष੍ਟਮਃ

ਕਫ, ਅਜੀਰਨ, ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਆਂਤ ਪੰਜਵੇਂ ਆਸਰੇ ਹਨ; ਹਵਾ ਅਤੇ ਮੂਤਰ ਦੇ ਆਸਰੇ ਛੇ ਤੇ ਸੱਤ ਹਨ, ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰਭ ਦਾ ਆਸਰਾ ਅਠਵਾਂ ਹੈ।

ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੋऽਗ੍ਨੇਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯੋਨਿਰ੍ਵਿਕਸ਼ਿਤਾ ਦ੍ਯੁਤੌ । ਪਦ੍ਮਵਦ੍ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਧਤ੍ਤੇ ਸਰਕ੍ਤਕਮ੍

ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਆਂਤ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਅੱਗ ਤੋਂ; ਯੋਨੀ ਚਮਕ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਗਰਭ ਦਾ ਆਸਰਾ ਕੌਲ-ਫੁੱਲ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸਭ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਸ੍ਵਸ਼ੁਕ੍ਰਤਸ਼੍ਚਾਙ੍ਗਂ ਕੁਨ੍ਤਲਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਕਾਲਤਃ । ਨ੍ਯਸ੍ਤਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮਤੋ ਯੋਨੌ ਨੈਤਿ ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯਂ ਮੁਨੇ

ਵੀਰਯ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੀਰਯ ਤੋਂ ਅੰਗ ਤੇ ਵਾਲ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਜੇ ਵੀਰਯ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਹੇ ਮুনি, ਉਹ ਗਰਭ ਦੇ ਆਸਰੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।

ऋਤਾਵਪਿ ਚ ਯੋਨਿਸ਼੍ਚੇਦ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਵृਤਾ । ਭਵੇਤ੍ਤਦਾ ਵਿਕਾਸ਼ਿਤ੍ਵਂ ਨੈਵ ਤਸ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ

ਜਦੋਂ ਰਜੋ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯੋਨੀ ਹਵਾ, ਪਿੱਤ ਜਾਂ ਕਫ ਨਾਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਫੈਲਾਅ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ।

ਬੁਕ੍ਕਾਤ੍ਪੁਕ੍ਕਸਕਪ੍ਲੀਹਕृਤਕੋष੍ਠਾਙ੍ਗਹृਦ੍ਵ੍ਰਣਾਃ । ਤਣ੍ਡਕਸ਼੍ਚ ਮਹਾਭਾਗ ਨਿਬਦ੍ਧਾਨ੍ਯਾਸ਼ਯੇ ਮਤਃ

ਬੁੱਕਾ, ਪੁੱਕਸਾ, ਤਲ, ਆਂਤ, ਦਿਲ ਅਤੇ ਜਖਮ — ਹੇ ਮਹਾਨ, ਤੰਡਕ ਵੀ ਆਸਰੇ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰਸਸ੍ਯ ਪਚ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਸਾਰਾਦ੍ਭਵਤਿ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ । ਪ੍ਲੀਹਾ ਯਕृਚ੍ਚ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞ ਰਕ੍ਤਫੇਨਾਚ੍ਚ ਪੁਕ੍ਕਸਃ

ਪਚਦੇ ਰਸ ਦੇ ਸਰ ਤੋਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਤਲ ਤੇ ਜਿਗਰ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਧਰਮ-ਗਿਆਨੀ; ਤੇ ਖੂਨ ਦੇ ਝਾਗ ਤੋਂ ਪੁੱਕਸਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਰਕ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਭਵਤਿ ਤਥਾ ਤਣ੍ਡਕਸਂਜ੍ਞਕਃ । ਭੇਦੋ ਰਕ੍ਤਪ੍ਰਸਾਰਾਚ੍ਚ ਬੁਕ੍ਕਾਯਾਃ ਸਂਭਵਃ ਸ੍ਮृਤਃ

ਖੂਨ, ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਤੰਡਕ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਖੂਨ ਦੇ ਫੈਲਣ ਨਾਲ ਬੁੱਕਾ ਦੀ ਉਪਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਪ੍ਰਕਾਰਾਚ੍ਚ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ । ਸਾਰ੍ਧਤ੍ਰਿਵ੍ਯਾਯਾਮ (ਵ੍ਯਾਮ) ਸਂਖ੍ਯਾਨਿ ਤਾਨਿ ਨृਣਾਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍

ਖੂਨ ਤੇ ਮਾਸ ਦੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਆਂਤਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ; ਆਦਮੀ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕ ਤੇ ਅੱਧ ਵਿਆਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਤ੍ਰਿਵ੍ਯਾਮਾਨਿ ਤਥਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਵੇਦਵਿਦੋ ਜਨਾਃ । ਰਕ੍ਤਵਾਯੁਸਮਾਯੋਗਾਤ੍ਕਾਮੇ ਯਸ੍ਯੋਦ੍ਭਵਃ ਸ੍ਮृਤਃ

ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਿੰਨ ਵਿਆਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਦ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਖੂਨ ਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਕਾਮ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।

ਕਫਪ੍ਰਸਾਰਾਦ੍ਭਵਤਿ ਹृਦਯਂ ਪਦ੍ਮਸਂਨਿਭਮ੍ । ਅਧੋਮੁਖਂ ਤਚ੍ਛੁषਿਰਂ ਯਤ੍ਰ ਜੀਵੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ

ਕਫ ਦੇ ਫੈਲਣ ਨਾਲ ਦਿਲ ਕੌਲ-ਫੁੱਲ ਵਰਗਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਹੈ ਤੇ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਜੀਵ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਚੈਤਨ੍ਯਾਨੁਗਤਾ ਭਾਵਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਤਸ੍ਯ ਵਾਮੇ ਯਥਾ ਪ੍ਲੀਹਾ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਚ ਯਥਾ ਯਕृਤ੍

ਸਾਰੇ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਭਾਵ ਉੱਥੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਉਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਤਲ ਹੈ, ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਜਿਗਰ ਹੈ।

ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਚ ਤਥਾ ਕ੍ਲੋਮ ਪਦ੍ਮਸ੍ਯੈਵਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ । ਸ਼੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਯਾਨਿ ਦੇਹੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਕਫਰਕ੍ਤਵਹਾਨਿ ਚ

ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਕਲੋਮਾ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੌਲ-ਫੁੱਲ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ; ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਨਲੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਕਫ ਤੇ ਖੂਨ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤੇषਾਂ ਭੂਤਾਨੁਮਾਨਾਚ੍ਚ ਭਵਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਂਭਵਃ । ਨੇਤ੍ਰਯੋਰ੍ਮਣ੍ਡਲਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਕਫਾਦ੍ਭਵਤਿ ਪੈਤृਕਮ੍

ਤੱਤਵਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਉਪਤੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟਾ ਗੋਲ ਕਫ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕृष੍ਣਂ ਚ ਮਣ੍ਡਲਂ ਵਾਤਾਤ੍ਤਥਾ ਭਵਤਿ ਮਾਤृਕਮ੍ । ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਤ੍ਵਙ੍ਮਣ੍ਡਲਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਮਾਤਾਪਿਤृਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍

ਹਵਾ ਤੋਂ ਕਾਲਾ ਚੱਕਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਮੜੀ ਦਾ ਚੱਕਰ ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਤਾ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਮਾਂਸਾਸृਕ੍ਕਫਜਾ ਜਿਹ੍ਵਾ ਮੇਦੋਸृਕ੍ਕਫਮਾਂਸਜੌ । ਵृषਾ (ष) ਣੌ ਦਸ਼ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯ ਜ੍ਞੇਯਾਨ੍ਯਾਯਤਨਾਨਿ ਤੁ

ਜਿਹਵਾ ਮਾਸ, ਲਹੂ ਤੇ ਕਫ਼ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਚਰਬੀ, ਲਹੂ, ਕਫ਼ ਤੇ ਮਾਸ ਤੋਂ ਵਜਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਦਸ ਥਾਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮੂਰ੍ਧਾ ਹृਨ੍ਨਾਭਿਕਣ੍ਠਾਸ਼੍ਚ ਜਿਹ੍ਵਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਚ ਸ਼ੋਣਿਤਮ੍ । ਗੁਦਂ ਵਸ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਗੁਲ੍ਫਂ ਚ 'ਕਣ੍ਡੁਰਾਃ षੋਡਸ਼ੇਰਿਤਾਃ

ਸਿਰ, ਦਿਲ, ਨਾਭੀ, ਗਲਾ, ਜਿਹਵਾ, ਵੀਰਜ, ਲਹੂ, ਪਿੱਛਾ, ਮੂਤਰਥੈਲੀ ਤੇ ਗਿੱਟ — ਇਹ ਸੋਲਾਂ ਨਲੀਆਂ ਹਨ।

ਦ੍ਵੇ ਕਰੇ ਦ੍ਵੇ ਚ ਚਰਣੇ ਚਤਸ੍ਰਃ ਪृष੍ਠਤੋ ਗਲੇ' । ਦੇਹੇ ਪਾਦਾਦਿਸ਼ੀਰ੍षਾਨ੍ਤੇ ਜਾਲਾਨਿ ਚੈਵ षੋਡਸ਼

ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ, ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ, ਗਲੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਾਰ; ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਤੋਂ ਸਿਰ ਤਕ ਸੋਲਾਂ ਜਾਲ ਹਨ।

ਮਾਂਸਸ੍ਨਾਯੁਸ਼ਿਰਾਸ੍ਥਿਭ੍ਯਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਸ਼੍ਚ ਪृਥਕ੍ਪृਥਕ੍ । ਮਣਿਬਨ੍ਧਨਗੁਲ੍ਫੇषੁ ਨਿਬਦ੍ਧਾਨਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍

ਮਾਸ, ਨਸ, ਰਗ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਤੋਂ ਚਾਰ-ਚਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਲਾਈਆਂ ਤੇ ਗਿੱਟਾਂ 'ਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

षਟ੍ ਕੂਰ੍ਚਾਨਿ' ਸ੍ਮृਤਾਨੀਹ ਹਸ੍ਤਯੋਃ ਪਾਦਯੋਃ ਪृਥਕ੍ । ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਂ ਚ ਤਥਾ ਮੇਦ੍ਰੇ ਕਥਿਤਾਨਿ ਮਨੀषਿਭਿਃ

ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛੇ-ਛੇ ਗੁੱਛੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਲੇ ਤੇ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

ਪृष੍ਠਵਂਸ਼ਸ੍ਯੋਪਗਤਾਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰੋ ਮਾਂਸਰਜ੍ਜਵਃ । ਤਾਵਨ੍ਤ੍ਯ (ਤ੍ਯ) ਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਪੇਸ਼੍ਯਸ੍ਤਾਸਾਂ ਬਨ੍ਧਨਕਾਰਿਕਾਃ

ਪਿੱਠ ਦੀ ਹੱਡੀ ਨਾਲ ਚਾਰ ਮਾਸ ਦੀਆਂ ਰੱਸ਼ੀਆਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੰਨੇ ਹੀ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।

ਸੀਰਣ੍ਯਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਸਪ੍ਤ ਪਞ੍ਚ ਮੂਰ੍ਧਾਨਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ । ਏਕੈਕਾ ਮੇਢ੍ਰਜਿਹ੍ਵਾਸ੍ਤਾ ਅਸ੍ਥਿषष੍ਟਿਸ਼ਤਤ੍ਰਯਮ੍

ਸੱਤ ਰਗਾਂ ਤੇ ਪੰਜ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਹਰ ਇੱਕ ਲਿੰਗ ਤੇ ਜਿਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹੱਡੀਆਂ ਤਿਰਸਠ ਹਨ।

ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੈਃ ਸਹ ਚਤੁਃ षष੍ਟਿਰ੍ਦਸ਼ਨਾ ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਨਖਾਃ । ਪਾਣਿਪਾਦਸ਼ਲਾਕਾਸ਼੍ਚ ਤਾਸਾਂ ਸ੍ਥਾਨਚਤੁष੍ਟਯਮ੍

ਬਾਰੀਕਾਂ ਸਮੇਤ ਚੌਂਸਠ ਦੰਦ, ਵੀਹ ਨਖ, ਹੱਥ ਤੇ ਪੈਰ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜੀਆਂ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਥਾਂ ਹਨ।

षष੍ਟ੍ਯਙ੍ਗੁਲੀਨਾਂ ਦ੍ਵੇ ਪਾਰ੍ष੍ਣਯੋਰ੍ਗੁਲ੍ਫੇषੁ ਚ ਚਤੁष੍ਟਯਮ੍ । ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯਰਨ੍ਯੋਰਸ੍ਥੀਨਿ ਜਙ੍ਘਯੋਸ੍ਤਦ੍ਵਦੇਵ ਤੁ

ਸਠ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਪਿੱਛੇ ਤੇ ਚਾਰ ਗਿੱਟਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਚਾਰ ਹੱਡੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਤੇ ਇੰਨ੍ਹਾ ਹੀ ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ।

ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਜਾਨੁਕਪੋਲੋਰੁਫਲਕਾਂਸ਼ਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍ (ਦ੍ਭਵੇ) । ਅਕ੍ਸ਼ਸ੍ਥਾਨਾਂਸ਼ਕ ਸ਼੍ਰੋਣਿਫਲਕੇ ਚੈਵਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍

ਘੁਟਣ, ਪਿੰਡੀਆਂ ਤੇ ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਦੋ ਹਨ। ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਖੋਹ ਤੇ ਕੂਹਣੀ ਦੀ ਹੱਡੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੰਨਾ ਹੀ ਹਨ।

ਭਗਾਸ੍ਤੋਕਂ ਤਥਾ ਪृष੍ਠੇ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਚ੍ਚ ਪਞ੍ਚ ਚ । ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਂ ਚ ਤਥਾऽਸ੍ਥੀਨਿ ਜਤ੍ਰੁਕਂ ਚ ਤਥਾ ਹਨੁਃ

ਭਗ, ਪਿੱਠ, ਪਚੀਹ ਹੱਡੀਆਂ, ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਤਰੂ ਤੇ ਜਬਾ ਵੀ।

ਤਨ੍ਮੂਲਂ ਦ੍ਵੇ ਲਲਾਟਾਕ੍ਸ਼ਿਗਣ੍ਡਨਾਸਾਙ੍ਖ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਪਰ੍ਸ਼ੁਕਾਸ੍ਤਾਲੁਕੈਃ ਸਾਰ੍ਧਮਰ੍ਬੁਦੈਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਸਪ੍ਤਤਿਃ

ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਲਲਾਟ, ਅੱਖ, ਗਲ, ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਤਾਲੂ ਤੇ ਗਠਾਂ ਸਮੇਤ ਬਹੱਤਰ ਹਨ।

ਦ੍ਵੇ ਸ਼ਙ੍ਖਕੇ ਕਪਾਲਾਨਿ ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯੇਵ ਸ਼ਿਰਸ੍ਤਥਾ । ਉਰਃ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਾऽਸ੍ਥੀਨਿ ਸਂਧੀਨਾਂ ਦ੍ਵੇ ਸ਼ਤੇ ਦਸ਼

ਦੋ ਕੰਨ, ਚਾਰ ਕਪਾਲ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ, ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਛੱਦ ਵਿੱਚ ਸਤਾਰਾਂ ਹੱਡੀਆਂ, ਜੋੜ ਦੋ ਸੌ ਦਸ।