ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਵਾਯੋਰਪਿ ਗੁਣਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਾਕਾਸ਼ਂ ਗ੍ਰਸਤੇ ਤਤਃ । ਵਾਯੌ ਨष੍ਟੇ ਤੁ ਚਾਕਾਸ਼ਨ੍ਨੀਰਵਂ ਤਿष੍ਠਤਿ ਦ੍ਵਿਜ ।। ੩੬੮.

ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਹਵਾ ਤੋਂ ਛੂਹਣ ਦਾ ਗੁਣ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਬਿਨਾ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲਾ ਆਕਾਸ਼ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ।

ਆਕਾਸ਼ਸ੍ਯਾਥ ਵੈ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਭੂਤਾਦਿਰ੍ਗ੍ਰਸਤੇ ਚ ਖਂ । ਅਬਿਮਾਨਾਤ੍ਮਕਂ ਖਞ੍ਚ ਭੂਤਾਦਿ ਗ੍ਰਸਤੇ ਮਹਾਨ੍ ।। ੩੬੮.

ਫਿਰ ਭੂਤ-ਮੂਲ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲਾ ਆਕਾਸ਼ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਭੂਤ-ਮੂਲ ਨੂੰ ਮਹਤ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਭੂਮਿਰ੍ਯਾਤਿ ਲਯਞ੍ਚਾਪ੍ਸੁ ਆਪੋ ਜ੍ਯੋਤਿषਿ ਤਦ੍‌ਵ੍ਰਜੇਤ੍ । ਵਾਯੌ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਖੇ ਖਞ੍ਚ ਅਹਙ੍ਕਾਰੇ ਲਯਂ ਸ ਚ ।। ੩੬੮.

ਧਰਤੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਹਵਾ ਵਿੱਚ, ਹਵਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਮਹਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਹਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਮਹਾਨ੍ਤਞ੍ਚ ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ਗ੍ਰਸਤੇ ਦ੍ਵਿਜ । ਵ੍ਯਕ੍ਤਾऽਵ੍ਯਕ੍ਤਾ ਚ ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਯਾਵ੍ਯਕ੍ਤਕੇ ਲਯਃ ।। ੩੬੮.

ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਮਹਤ ਤੱਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ; ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਅਪ੍ਰਗਟ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੁਮਾਨੇਕਾਕ੍ਸ਼ਰਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਸੋऽਪ੍ਯਂਸ਼ਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਪੁਰੁषਸ਼ਚੈਚੌ ਲੀਯੇਤੇ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਿ ।। ੩੬੮.

ਪੁਰੁਸ਼, ਜੋ ਇਕ ਅੱਖਰ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨ ਸਨ੍ਤਿ ਯਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵੇਸ਼ੇ ਨਾਮਜਾਤ੍ਯਾਦਿਕਲ੍ਪਨਾਃ । ਸਤ੍ਤਾਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕੇ ਜ੍ਞੇਯੇ ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਮਨ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰੇ ।। ੩੬੮.

ਜਿੱਥੇ, ਸਭ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਨਾਮ, ਜਾਤੀ ਆਦਿ ਦੀ ਕੋਈ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸਤਤਾ, ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਆਤਮਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਥ ਸਪ੍ਤਤ੍ਯਧਿਕਤ੍ਰਿਸ਼ਤਤਮੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਾਃ ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਤ੍ਵਕ੍ਚਕ੍ਸ਼ੁषੀ ਜਿਹ੍ਵਾ ਘ੍ਰਾਣਂ ਧੀਃ ਖਂ ਚ ਭੂਤਗਮ੍ । ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧਾਃ ਖਾਦਿषੁ ਤਦ੍ਗੁਣਾਃ

ਹੁਣ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੱਤਵੇਂ ਅਧਿਆਇ: ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗ। ਅੱਗ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਅੱਖਾਂ, ਜੀਭ, ਨੱਕ, ਮਨ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਭੂਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ; ਆਵਾਜ਼, ਛੂਹਣ, ਰੂਪ, ਸਵਾਦ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ।

ਪਾਯੂਪਸ੍ਥੌ ਕਰੌ ਪਾਦੌ ਵਾਗ੍ਭਵੇਤ੍ਕਰ੍ਮ ਖਂ ਤਥਾ । ਉਤ੍ਸਰ੍ਗਾਨਨ੍ਦਕਾਦਾਨਗਤਿ ਵਾਗਾਦਿਕਰ੍ਮ ਤਤ੍

ਗੁਦਾ, ਜਨਨ ਅੰਗ, ਹੱਥ, ਪੈਰ ਅਤੇ ਬੋਲਣ — ਇਹ ਕਰਮ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਹਨ: ਮਲ ਤਿਆਗਣਾ, ਸੁਖ ਲੈਣਾ, ਪਕੜਣਾ, ਚਲਣਾ ਅਤੇ ਬੋਲਣਾ।

ਪਞ੍ਚ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਤ੍ਰ ਪਞ੍ਚ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚੈਵ ਮਹਾਭੂਤਾ ਮਨੋਧਿਪਾਃ

ਇੱਥੇ ਪੰਜ ਕਰਮ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ, ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ; ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜ ਮਹਾ-ਤੱਤਵ ਹਨ, ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ।

ਆਤ੍ਮਾऽਵ੍ਯਕ੍ਤਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਿ ਪੁਰੁषਃ ਪਰਃ । ਸਂਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਵਿਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਯਥਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯੋਦਕੇ ਉਭੇ

ਆਤਮਾ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ; ਚੌਵੀ ਤੱਤਵ ਹਨ, ਤੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਉਹ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ।

ਅਵ੍ਯਤਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨੀਹ ਰਜਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਤਮਾਂਸਿ ਚ । ਆਨ੍ਤਰਃ ਪੁਰੁषੋ ਜੀਵਃ ਸ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਕਾਰਣਮ੍

ਇੱਥੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਜ, ਸਤ, ਤੇ ਤਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ; ਅੰਦਰਲਾ ਪੁਰਖ ਹੀ ਜੀਵ ਹੈ, ਤੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਸਭ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।

ਸ ਯਾਤਿ ਪਰਮਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਯੋ ਵੇਤ੍ਤਿ ਪੁਰੁषਂ ਪਰਮ੍ । ਸਪ੍ਤਾऽऽਸ਼ਯਾਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਦੇਹੇ ਰੁਧਿਰਸ੍ਯੈਕ ਆਸ਼ਯਃ

ਜੋ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਆਸਰੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਖੂਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਣਸ਼੍ਚਾऽऽਮਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਤੁ ਪਞ੍ਚਮਃ । ਵਾਯੁਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯਃ ਸਪ੍ਤ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯੋऽष੍ਟਮਃ

ਕਫ, ਅਜੀਰਨ, ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਆਂਤ ਪੰਜਵੇਂ ਆਸਰੇ ਹਨ; ਹਵਾ ਅਤੇ ਮੂਤਰ ਦੇ ਆਸਰੇ ਛੇ ਤੇ ਸੱਤ ਹਨ, ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰਭ ਦਾ ਆਸਰਾ ਅਠਵਾਂ ਹੈ।

ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੋऽਗ੍ਨੇਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯੋਨਿਰ੍ਵਿਕਸ਼ਿਤਾ ਦ੍ਯੁਤੌ । ਪਦ੍ਮਵਦ੍ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਧਤ੍ਤੇ ਸਰਕ੍ਤਕਮ੍

ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਆਂਤ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਅੱਗ ਤੋਂ; ਯੋਨੀ ਚਮਕ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਗਰਭ ਦਾ ਆਸਰਾ ਕੌਲ-ਫੁੱਲ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸਭ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਸ੍ਵਸ਼ੁਕ੍ਰਤਸ਼੍ਚਾਙ੍ਗਂ ਕੁਨ੍ਤਲਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਕਾਲਤਃ । ਨ੍ਯਸ੍ਤਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮਤੋ ਯੋਨੌ ਨੈਤਿ ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯਂ ਮੁਨੇ

ਵੀਰਯ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੀਰਯ ਤੋਂ ਅੰਗ ਤੇ ਵਾਲ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਜੇ ਵੀਰਯ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਹੇ ਮুনি, ਉਹ ਗਰਭ ਦੇ ਆਸਰੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।

ऋਤਾਵਪਿ ਚ ਯੋਨਿਸ਼੍ਚੇਦ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਵृਤਾ । ਭਵੇਤ੍ਤਦਾ ਵਿਕਾਸ਼ਿਤ੍ਵਂ ਨੈਵ ਤਸ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ

ਜਦੋਂ ਰਜੋ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯੋਨੀ ਹਵਾ, ਪਿੱਤ ਜਾਂ ਕਫ ਨਾਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਫੈਲਾਅ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ।

ਬੁਕ੍ਕਾਤ੍ਪੁਕ੍ਕਸਕਪ੍ਲੀਹਕृਤਕੋष੍ਠਾਙ੍ਗਹृਦ੍ਵ੍ਰਣਾਃ । ਤਣ੍ਡਕਸ਼੍ਚ ਮਹਾਭਾਗ ਨਿਬਦ੍ਧਾਨ੍ਯਾਸ਼ਯੇ ਮਤਃ

ਬੁੱਕਾ, ਪੁੱਕਸਾ, ਤਲ, ਆਂਤ, ਦਿਲ ਅਤੇ ਜਖਮ — ਹੇ ਮਹਾਨ, ਤੰਡਕ ਵੀ ਆਸਰੇ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰਸਸ੍ਯ ਪਚ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਸਾਰਾਦ੍ਭਵਤਿ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ । ਪ੍ਲੀਹਾ ਯਕृਚ੍ਚ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞ ਰਕ੍ਤਫੇਨਾਚ੍ਚ ਪੁਕ੍ਕਸਃ

ਪਚਦੇ ਰਸ ਦੇ ਸਰ ਤੋਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਤਲ ਤੇ ਜਿਗਰ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਧਰਮ-ਗਿਆਨੀ; ਤੇ ਖੂਨ ਦੇ ਝਾਗ ਤੋਂ ਪੁੱਕਸਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਰਕ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਭਵਤਿ ਤਥਾ ਤਣ੍ਡਕਸਂਜ੍ਞਕਃ । ਭੇਦੋ ਰਕ੍ਤਪ੍ਰਸਾਰਾਚ੍ਚ ਬੁਕ੍ਕਾਯਾਃ ਸਂਭਵਃ ਸ੍ਮृਤਃ

ਖੂਨ, ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਤੰਡਕ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਖੂਨ ਦੇ ਫੈਲਣ ਨਾਲ ਬੁੱਕਾ ਦੀ ਉਪਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਪ੍ਰਕਾਰਾਚ੍ਚ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ । ਸਾਰ੍ਧਤ੍ਰਿਵ੍ਯਾਯਾਮ (ਵ੍ਯਾਮ) ਸਂਖ੍ਯਾਨਿ ਤਾਨਿ ਨृਣਾਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍

ਖੂਨ ਤੇ ਮਾਸ ਦੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਆਂਤਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ; ਆਦਮੀ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕ ਤੇ ਅੱਧ ਵਿਆਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਤ੍ਰਿਵ੍ਯਾਮਾਨਿ ਤਥਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਵੇਦਵਿਦੋ ਜਨਾਃ । ਰਕ੍ਤਵਾਯੁਸਮਾਯੋਗਾਤ੍ਕਾਮੇ ਯਸ੍ਯੋਦ੍ਭਵਃ ਸ੍ਮृਤਃ

ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਿੰਨ ਵਿਆਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਦ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਖੂਨ ਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਕਾਮ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।

ਕਫਪ੍ਰਸਾਰਾਦ੍ਭਵਤਿ ਹृਦਯਂ ਪਦ੍ਮਸਂਨਿਭਮ੍ । ਅਧੋਮੁਖਂ ਤਚ੍ਛੁषਿਰਂ ਯਤ੍ਰ ਜੀਵੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ

ਕਫ ਦੇ ਫੈਲਣ ਨਾਲ ਦਿਲ ਕੌਲ-ਫੁੱਲ ਵਰਗਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਹੈ ਤੇ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਜੀਵ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਚੈਤਨ੍ਯਾਨੁਗਤਾ ਭਾਵਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਤਸ੍ਯ ਵਾਮੇ ਯਥਾ ਪ੍ਲੀਹਾ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਚ ਯਥਾ ਯਕृਤ੍

ਸਾਰੇ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਭਾਵ ਉੱਥੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਉਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਤਲ ਹੈ, ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਜਿਗਰ ਹੈ।

ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਚ ਤਥਾ ਕ੍ਲੋਮ ਪਦ੍ਮਸ੍ਯੈਵਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ । ਸ਼੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਯਾਨਿ ਦੇਹੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਕਫਰਕ੍ਤਵਹਾਨਿ ਚ

ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਕਲੋਮਾ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੌਲ-ਫੁੱਲ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ; ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਨਲੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਕਫ ਤੇ ਖੂਨ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤੇषਾਂ ਭੂਤਾਨੁਮਾਨਾਚ੍ਚ ਭਵਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਂਭਵਃ । ਨੇਤ੍ਰਯੋਰ੍ਮਣ੍ਡਲਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਕਫਾਦ੍ਭਵਤਿ ਪੈਤृਕਮ੍

ਤੱਤਵਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਉਪਤੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟਾ ਗੋਲ ਕਫ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕृष੍ਣਂ ਚ ਮਣ੍ਡਲਂ ਵਾਤਾਤ੍ਤਥਾ ਭਵਤਿ ਮਾਤृਕਮ੍ । ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਤ੍ਵਙ੍ਮਣ੍ਡਲਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਮਾਤਾਪਿਤृਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍

ਹਵਾ ਤੋਂ ਕਾਲਾ ਚੱਕਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਮੜੀ ਦਾ ਚੱਕਰ ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਤਾ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਮਾਂਸਾਸृਕ੍ਕਫਜਾ ਜਿਹ੍ਵਾ ਮੇਦੋਸृਕ੍ਕਫਮਾਂਸਜੌ । ਵृषਾ (ष) ਣੌ ਦਸ਼ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯ ਜ੍ਞੇਯਾਨ੍ਯਾਯਤਨਾਨਿ ਤੁ

ਜਿਹਵਾ ਮਾਸ, ਲਹੂ ਤੇ ਕਫ਼ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਚਰਬੀ, ਲਹੂ, ਕਫ਼ ਤੇ ਮਾਸ ਤੋਂ ਵਜਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਦਸ ਥਾਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮੂਰ੍ਧਾ ਹृਨ੍ਨਾਭਿਕਣ੍ਠਾਸ਼੍ਚ ਜਿਹ੍ਵਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਚ ਸ਼ੋਣਿਤਮ੍ । ਗੁਦਂ ਵਸ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਗੁਲ੍ਫਂ ਚ 'ਕਣ੍ਡੁਰਾਃ षੋਡਸ਼ੇਰਿਤਾਃ

ਸਿਰ, ਦਿਲ, ਨਾਭੀ, ਗਲਾ, ਜਿਹਵਾ, ਵੀਰਜ, ਲਹੂ, ਪਿੱਛਾ, ਮੂਤਰਥੈਲੀ ਤੇ ਗਿੱਟ — ਇਹ ਸੋਲਾਂ ਨਲੀਆਂ ਹਨ।

ਦ੍ਵੇ ਕਰੇ ਦ੍ਵੇ ਚ ਚਰਣੇ ਚਤਸ੍ਰਃ ਪृष੍ਠਤੋ ਗਲੇ' । ਦੇਹੇ ਪਾਦਾਦਿਸ਼ੀਰ੍षਾਨ੍ਤੇ ਜਾਲਾਨਿ ਚੈਵ षੋਡਸ਼

ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ, ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ, ਗਲੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਾਰ; ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਤੋਂ ਸਿਰ ਤਕ ਸੋਲਾਂ ਜਾਲ ਹਨ।