ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਚਤੁਰ੍ਯਗਸਹਸ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਕृਤਃ ਪ੍ਰਾਕृਤੋ ਲਯਃ ਲਯ ਆਤ੍ਯਨ੍ਤਿਕੋ ਜ੍ਞਾਨਾਦਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਿ ।। ੩੬੮.

ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਕ ਲੈ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤੇ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਰੂਪਂ ਲਯਸ੍ਯ ਤੇ । ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਸਹਸ੍ਨਾਨ੍ਤੇ ਕ੍ਸ਼ੀਣਪ੍ਰਾਯੇ ਮਹੀਤਲੇ ।। ੩੬੮.

ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਨੈਮਿਤਿਕ ਲੈ ਦਾ ਰੂਪ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਲਗਭਗ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਨਾਵृष੍ਟਿਰਤੀਵੋਗ੍ਰਾ ਜਾਯਤੇ ਸ਼ਤਵਾਰ੍षਿਕੀ । ਤਤਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ਯਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਤਤੋ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਜਗਤ੍ਪਤਿਃ ।। ੩੬੮.

ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਸੁੱਕਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੌ ਸਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਸਾਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਸ਼ਨੁ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਥਿਤੋ ਜਲਾਨਿ ਪਿਵਤਿ ਭਾਨੋਃ ਸਪ੍ਤਸੁ ਰਸ਼੍ਮਿषੁ । ਭੂਪਾਰ੍ਤਾਲਸਮੁਦ੍ਰਾਦਿਤੋਯਂ ਨਯਤਿ ਸਂਕ੍ਸ਼ਯਂ ।। ੩੬੮.

ਉਹ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਕਿਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ; ਧਰਤੀ, ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਯਾਨੁਭਾਵੇਨ ਤੋਯਾਹਾਰੋਪਬृਂਹਿਤਾਃ । ਤ ਏਵ ਰਸ਼੍ਮਯਃ ਸਪ੍ਤ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸਪ੍ਤ ਭਾਸ੍ਕਰਾਃ ।। ੩੬੮.

ਫਿਰ, ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਸੱਤ ਕਿਰਨਾਂ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਆਪ ਹੀ ਸੱਤ ਸੂਰਜ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਦਹਨ੍ਤ੍ਯऽਸ਼ੇषਂ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਂ ਸਪਾਤਾਲਤਲਂ ਦ੍ਵਿਜ। ਸੂਰ੍ਮ੍ਮਪृष੍ਠਸਮਾ ਭੂਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਤਃ ਕਾਲਾਗ੍ਨਿਰੁਦ੍ਰਕਃ ।। ੩੬੮.

ਉਹ ਸਾਰੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਪਾਤਾਲ ਸਮੇਤ, ਸਾੜ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਦੋਵਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ। ਧਰਤੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਪੱਧਰ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਕਾਲ ਦੀ ਅੱਗ, ਰੁਦਰ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ੇषਾਹਿਸ਼੍ਵਾਸਸਮ੍ਬਾਤਾਤ੍ ਪਾਤਾਲਾਨਿ ਦਹਤ੍ਯਧਃ । ਪਾਤਾਲੇਭ੍ਯੋ ਭੁਵਂ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਭੁਵਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਦਹਤ੍ਯਤਃ ।। ੩੬੮.

ਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਗ ਦੀ ਸਾਹ ਨਾਲ ਪਾਤਾਲ ਹੇਠਾਂ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਾਤਾਲ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਨੁ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾੜਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ।

ਅਮ੍ਬਰੀ षਮਿਵਾਭਾਤਿ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਾਮਖਿਲਂ ਤਥਾ । ਤਤਸ੍ਤਾਪਪਰੀਤਾਸ੍ਤੁ ਲੋਕਦ੍ਵਯਨਿਵਾਸਿਨਃ ।। ੩੬੮.

ਅਕਾਸ਼ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਵੀ। ਫਿਰ, ਦੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਤਾਪ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਤੇ ਮਹਰ੍ਲੋਕਂ ਮਹਰ੍ਲੋਕਾਜ੍ਜਨਂ ਤਤਃ । ਰੁਦ੍ਰਰੂਪੀ ਜਗਦ੍ਦਗ੍ਧ੍ਵਾ ਮੁਖਨਿਸ਼੍ਵਾਸਤੋ ਹਰੇਃ ।। ੩੬੮.

ਉਹ ਮਹਰਲੋਕ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਹਰਲੋਕ ਤੋਂ ਜਨਲੋਕ। ਰੁਦਰ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ, ਹਰੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਸਾਹ ਰਾਹੀਂ ਲੈ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਉਤ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਤਤੋ ਮੇਘਾ ਨਾਨਾਰੂਪਾਃ ਸਵਿਦ੍ਯੁਤਃ । ਸ਼ਤਂ ਵਂਰ੍षਾਣਿ ਵਰ੍षਨ੍ਤਃ ਸ਼ਮਯਨ੍ਤ੍ਯਗ੍ਨਿਮੁਤ੍ਥਿਤਮ੍ ।। ੩੬੮.

ਫਿਰ ਬੱਦਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ, ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ, ਉੱਠਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸੌ ਵਾਰੀ ਮੀਂਹ ਪਾ ਕੇ, ਉੱਠੀ ਹੋਈ ਅੱਗ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਪ੍ਤਰ੍षਿਸ੍ਥਾਨਮਾਕ੍ਰਮ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤੇऽਮ੍ਭਸਿ ਸ਼ਤਂ ਮਰੁਤ੍ । ਮੁਖਨਿਸ਼੍ਵਾਸਤੋ ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਨਾਸ਼ਂ ਨਯਤਿ ਤਾਨ੍ ਘਨਾਨ੍ ।। ੩੬੮.

ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਥਾਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਸੌ ਹਵਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਸਾਂਸ ਨਾਲ, ਉਹ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਵਾਯੁਂ ਪੀਤ੍ਵਾ ਹਰਿਃ ਸ਼ੇषੇ ਸ਼ੇਤੇ ਚੈਕਾਰ੍ਣਵੇ ਪ੍ਰਮੁਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪਧਰ਼ਃ ਸਿਦ੍ਧੈਰ੍ਜਲਗੈਰ੍ਮੁਨਿਭਿਸ੍ਤੁਤਃ ।। ੩੬੮.

ਹਵਾ ਨੂੰ ਪੀਂ ਕੇ, ਹਰੀ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਲੈਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਸਿੱਧਾਂ, ਜਲ-ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਤ੍ਮਮਾਯਾਮਯੀਂ ਦਿਵ੍ਯਾਂ ਯੋਗਨਿਦ੍ਰਾਂ ਸਮਾਸ੍ਥਿਤਃ । ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਵਾਸੁਦੇਵਾਖ੍ਯਾਂ ਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ਮਧੁਸੂਦਨਃ ।। ੩੬੮.

ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ, ਦਿਵਿਆ ਯੋਗ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਧੁਸੂਦਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਸੋਚਦਾ ਹੈ।

ਕਲ੍ਪਂ ਸ਼ੇਤੇ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧੋऽਥ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪੀ ਸृਜਤ੍ਯऽਸੌ । ਦ੍ਵਿਪਰਾਰ੍ਧਨ੍ਤਤੋ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕृਤੌ ਲੀਯਤੇ ਦ੍ਵਿਜ ।। ੩੬੮.

ਉਹ ਇਕ ਕਲਪ ਲਈ ਸੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਜਾਗ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਪਰਾਰਧ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ।

ਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ ਸ੍ਥਾਨਂ ਦਸ਼ਗੁਣਮੇਕਸ੍ਮਾਦ੍ ਗੁਣ੍ਯਤੇ ਸ੍ਥਲੇ । ਤਤੋऽष੍ਟਾਦਸ਼ਮੇ ਭਾਗੇ ਪਰਾਰ੍ਦ੍ਧਮਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੩੬੮.

ਇਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਥਾਂ, ਹਰ ਇੱਕ ਪਿਛਲੇ ਤੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਠਾਰਵੀਂ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪਰਾਰਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਰਾਰ੍ਧਂ ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਯਤ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਕृਤਃ ਪ੍ਰਲਯਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਅਨਾਵृष੍ਟ੍ਯਾऽਗ੍ਨਿਸਮ੍ਪਰ੍ਕਾਤ੍ ਕृਤੇ ਸਂਜ੍ਵਲਨੇ ਦ੍ਵਿਜ ।। ੩੬੮.

ਜੋ ਪਰਾਰਧ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਲੈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੁੱਕਾ ਪੈਣ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ, ਸੜਨ ਵੇਲੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ।

ਮਹਦਾਦੇਰ੍ਵਿਕਾਰਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇषਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਸਂਕ੍ਸ਼ਯੇ । ਕृष੍ਣੇਚ੍ਛਾਕਾਰਿਤੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸਞ੍ਚਰੇ ।। ੩੬੮.

ਜਦੋਂ ਮਹਤ ਆਦਿ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਦਲਾਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਵੇਲੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਵਾਪਸੀ (ਪ੍ਰਤਿਸੰਜਾਰ) ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਆਪੋ ਗ੍ਰਸਨ੍ਤਿ ਵੈ ਪੂਰ੍ਬ੍ਵਂ ਭੂਮੇਰ੍ਗਨ੍ਧਾਦਿਕਂ ਗੁਣਂ । ਆਤ੍ਮਗਨ੍ਧਾਤ੍ਤਤੋ ਭੂਮਿਃ ਪ੍ਰਲਯਤ੍ਵਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ ।। ੩੬੮.

ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਣੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੁਣ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਗੰਧ ਆਦਿ, ਨਿਗਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਸੁਗੰਧ ਤੋਂ, ਧਰਤੀ ਪ੍ਰਲੈ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰਸਾਤ੍ਮਿਕਾਸ਼੍ਚ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਹ੍ਯਾਪਸ੍ਤਾਸਾਂ ਰਸੋ ਗੁਣਃ । ਪੀਯਤੇ ਜ੍ਯੋਤਿषਾ ਤਾਸੁ ਨष੍ਟਾਸ੍ਵਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਦੀਪ੍ਯ੍ਤੇ ।। ੩੬੮.

ਪਾਣੀ, ਜੋ ਸਵਾਦ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਗੁਣ ਸਵਾਦ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਉਹ ਪਾਣੀ ਪੀ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੱਗ ਭੜਕ ਉਠਦੀ ਹੈ।

ਜ੍ਯੋਤਿषੋऽਪਿ ਗੁਣਂ ਰੂਪਂ ਵਾਯੁਰ੍ਗ੍ਰਸਤਿ ਭਾਸ੍ਕਰਂ । ਨष੍ਟੇ ਜ੍ਯੋਤਿषਿ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਬਲੀ ਦੋਧੂਯਤੇ ਮਹਾਨ੍ ।। ੩੬੮.

ਹਵਾ ਅੱਗ ਤੋਂ ਰੂਪ ਦਾ ਗੁਣ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਕਤਵਰ ਹਵਾ ਚਲਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

ਵਾਯੋਰਪਿ ਗੁਣਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਾਕਾਸ਼ਂ ਗ੍ਰਸਤੇ ਤਤਃ । ਵਾਯੌ ਨष੍ਟੇ ਤੁ ਚਾਕਾਸ਼ਨ੍ਨੀਰਵਂ ਤਿष੍ਠਤਿ ਦ੍ਵਿਜ ।। ੩੬੮.

ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਹਵਾ ਤੋਂ ਛੂਹਣ ਦਾ ਗੁਣ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਬਿਨਾ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲਾ ਆਕਾਸ਼ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ।

ਆਕਾਸ਼ਸ੍ਯਾਥ ਵੈ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਭੂਤਾਦਿਰ੍ਗ੍ਰਸਤੇ ਚ ਖਂ । ਅਬਿਮਾਨਾਤ੍ਮਕਂ ਖਞ੍ਚ ਭੂਤਾਦਿ ਗ੍ਰਸਤੇ ਮਹਾਨ੍ ।। ੩੬੮.

ਫਿਰ ਭੂਤ-ਮੂਲ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲਾ ਆਕਾਸ਼ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਭੂਤ-ਮੂਲ ਨੂੰ ਮਹਤ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਭੂਮਿਰ੍ਯਾਤਿ ਲਯਞ੍ਚਾਪ੍ਸੁ ਆਪੋ ਜ੍ਯੋਤਿषਿ ਤਦ੍‌ਵ੍ਰਜੇਤ੍ । ਵਾਯੌ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਖੇ ਖਞ੍ਚ ਅਹਙ੍ਕਾਰੇ ਲਯਂ ਸ ਚ ।। ੩੬੮.

ਧਰਤੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਹਵਾ ਵਿੱਚ, ਹਵਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਮਹਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਹਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਮਹਾਨ੍ਤਞ੍ਚ ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ਗ੍ਰਸਤੇ ਦ੍ਵਿਜ । ਵ੍ਯਕ੍ਤਾऽਵ੍ਯਕ੍ਤਾ ਚ ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਯਾਵ੍ਯਕ੍ਤਕੇ ਲਯਃ ।। ੩੬੮.

ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਮਹਤ ਤੱਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ; ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਅਪ੍ਰਗਟ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੁਮਾਨੇਕਾਕ੍ਸ਼ਰਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਸੋऽਪ੍ਯਂਸ਼ਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਪੁਰੁषਸ਼ਚੈਚੌ ਲੀਯੇਤੇ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਿ ।। ੩੬੮.

ਪੁਰੁਸ਼, ਜੋ ਇਕ ਅੱਖਰ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨ ਸਨ੍ਤਿ ਯਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵੇਸ਼ੇ ਨਾਮਜਾਤ੍ਯਾਦਿਕਲ੍ਪਨਾਃ । ਸਤ੍ਤਾਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕੇ ਜ੍ਞੇਯੇ ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਮਨ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰੇ ।। ੩੬੮.

ਜਿੱਥੇ, ਸਭ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਨਾਮ, ਜਾਤੀ ਆਦਿ ਦੀ ਕੋਈ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸਤਤਾ, ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਆਤਮਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਥ ਸਪ੍ਤਤ੍ਯਧਿਕਤ੍ਰਿਸ਼ਤਤਮੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਾਃ ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਤ੍ਵਕ੍ਚਕ੍ਸ਼ੁषੀ ਜਿਹ੍ਵਾ ਘ੍ਰਾਣਂ ਧੀਃ ਖਂ ਚ ਭੂਤਗਮ੍ । ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧਾਃ ਖਾਦਿषੁ ਤਦ੍ਗੁਣਾਃ

ਹੁਣ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੱਤਵੇਂ ਅਧਿਆਇ: ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗ। ਅੱਗ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਅੱਖਾਂ, ਜੀਭ, ਨੱਕ, ਮਨ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਭੂਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ; ਆਵਾਜ਼, ਛੂਹਣ, ਰੂਪ, ਸਵਾਦ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ।

ਪਾਯੂਪਸ੍ਥੌ ਕਰੌ ਪਾਦੌ ਵਾਗ੍ਭਵੇਤ੍ਕਰ੍ਮ ਖਂ ਤਥਾ । ਉਤ੍ਸਰ੍ਗਾਨਨ੍ਦਕਾਦਾਨਗਤਿ ਵਾਗਾਦਿਕਰ੍ਮ ਤਤ੍

ਗੁਦਾ, ਜਨਨ ਅੰਗ, ਹੱਥ, ਪੈਰ ਅਤੇ ਬੋਲਣ — ਇਹ ਕਰਮ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਹਨ: ਮਲ ਤਿਆਗਣਾ, ਸੁਖ ਲੈਣਾ, ਪਕੜਣਾ, ਚਲਣਾ ਅਤੇ ਬੋਲਣਾ।

ਪਞ੍ਚ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਤ੍ਰ ਪਞ੍ਚ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚੈਵ ਮਹਾਭੂਤਾ ਮਨੋਧਿਪਾਃ

ਇੱਥੇ ਪੰਜ ਕਰਮ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ, ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ; ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜ ਮਹਾ-ਤੱਤਵ ਹਨ, ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ।