ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਸਨ੍ਨਿਕृष੍ਟਾਰ੍ਥਜ੍ਞਾਨਂ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ਧਿ ਸ਼ਾਬ੍ਦਮੀਰਿਤਂ । ਸਾਦृਸ਼੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ਤੁਲ੍ਯੇ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਯਾਦੁਪਮਾਨਕਂ ।। ੩੬੭.

ਜੋ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰ ਚੀਜ਼ ਬਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸ਼ਾਬਦ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਜੋ ਮਿਲਾਪ ਵੇਖ ਕੇ ਸਮਝ ਆਵੇ, ਉਹ ਉਪਮਾਨ ਗਿਆਨ ਹੈ।

ਕਾਯ੍ਯ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵਿਨਾ ਨਸ੍ਯਾਦਰ੍ਥਾਪਤ੍ਤਿਃ ਪਰਾਰ੍ਥਧੀਃ । ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਨ੍ਯऽਗृਹੀਤੇ ਭੁਵਿ ਨਾਸ੍ਤੀਤ੍ਯਭਾਵਕਃ ੩੬੭.

ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਪਰ ਨਤੀਜਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਅਰਥਾਪੱਤੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਸਾ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਅਭਾਵ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਲਯੋ ਨਿਤ੍ਯੋ ਯਃ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਲਯਃ । ਸਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ੋ ਜਾਤਾਨਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੋ ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕੋ ਲਯਃ ।। ੩੬੮.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਲੈ ਹਨ; ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਲੈ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੈ; ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਸਦਾ ਨਾਸ; ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਪ੍ਰਲੈ; ਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਲੈ।

ਚਤੁਰ੍ਯਗਸਹਸ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਕृਤਃ ਪ੍ਰਾਕृਤੋ ਲਯਃ ਲਯ ਆਤ੍ਯਨ੍ਤਿਕੋ ਜ੍ਞਾਨਾਦਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਿ ।। ੩੬੮.

ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਕ ਲੈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਪਰਮ ਲੈ ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਆਤਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤੇ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਰੂਪਂ ਲਯਸ੍ਯ ਤੇ । ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਸਹਸ੍ਨਾਨ੍ਤੇ ਕ੍ਸ਼ੀਣਪ੍ਰਾਯੇ ਮਹੀਤਲੇ ।। ੩੬੮.

ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਨੈਮਿਤਿਕ ਲੈ ਦਾ ਰੂਪ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਦ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਧਰਤੀ ਲਗਭਗ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਨਾਵृष੍ਟਿਰਤੀਵੋਗ੍ਰਾ ਜਾਯਤੇ ਸ਼ਤਵਾਰ੍षਿਕੀ । ਤਤਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ਯਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਤਤੋ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਜਗਤ੍ਪਤਿਃ ।। ੩੬੮.

ਇੱਕ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਸੁਕਾ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਘਟਾਈ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਸ਼ਨੁ, ਜਗਤ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਥਿਤੋ ਜਲਾਨਿ ਪਿਵਤਿ ਭਾਨੋਃ ਸਪ੍ਤਸੁ ਰਸ਼੍ਮਿषੁ । ਭੂਪਾਰ੍ਤਾਲਸਮੁਦ੍ਰਾਦਿਤੋਯਂ ਨਯਤਿ ਸਂਕ੍ਸ਼ਯਂ ।। ੩੬੮.

ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿਚ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਧਰਤੀ, ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਯਾਨੁਭਾਵੇਨ ਤੋਯਾਹਾਰੋਪਬृਂਹਿਤਾਃ । ਤ ਏਵ ਰਸ਼੍ਮਯਃ ਸਪ੍ਤ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸਪ੍ਤ ਭਾਸ੍ਕਰਾਃ ।। ੩੬੮.

ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਉਹੀ ਸੱਤ ਕਿਰਨਾਂ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਸੱਤ ਸੂਰਜ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਦਹਨ੍ਤ੍ਯऽਸ਼ੇषਂ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਂ ਸਪਾਤਾਲਤਲਂ ਦ੍ਵਿਜ। ਸੂਰ੍ਮ੍ਮਪृष੍ਠਸਮਾ ਭੂਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਤਃ ਕਾਲਾਗ੍ਨਿਰੁਦ੍ਰਕਃ ।। ੩੬੮.

ਉਹ ਸੱਤ ਸੂਰਜ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਪਾਤਾਲ ਸਮੇਤ, ਸਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਧਰਤੀ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਕਾਲਾਗਨੀ ਰੂਦ੍ਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੇषਾਹਿਸ਼੍ਵਾਸਸਮ੍ਬਾਤਾਤ੍ ਪਾਤਾਲਾਨਿ ਦਹਤ੍ਯਧਃ । ਪਾਤਾਲੇਭ੍ਯੋ ਭੁਵਂ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਭੁਵਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਦਹਤ੍ਯਤਃ ।। ੩੬੮.

ਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਗ ਦੀ ਸਾਹ ਨਾਲ ਪਾਤਾਲ ਹੇਠਾਂ ਸਾੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਾਤਾਲ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਨੁ ਧਰਤੀ ਨੂੰ, ਤੇ ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਸੁਗਰਗ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ ਹੈ।

ਅਮ੍ਬਰੀ षਮਿਵਾਭਾਤਿ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਾਮਖਿਲਂ ਤਥਾ । ਤਤਸ੍ਤਾਪਪਰੀਤਾਸ੍ਤੁ ਲੋਕਦ੍ਵਯਨਿਵਾਸਿਨਃ ।। ੩੬੮.

ਅਸਮਾਨ ਖਾਲੀ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਵੀ; ਫਿਰ ਦੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਤਾਪ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਤੇ ਮਹਰ੍ਲੋਕਂ ਮਹਰ੍ਲੋਕਾਜ੍ਜਨਂ ਤਤਃ । ਰੁਦ੍ਰਰੂਪੀ ਜਗਦ੍ਦਗ੍ਧ੍ਵਾ ਮੁਖਨਿਸ਼੍ਵਾਸਤੋ ਹਰੇਃ ।। ੩੬੮.

ਉਹ ਮਹਰਲੋਕ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਹਰਲੋਕ ਤੋਂ ਜਨਲੋਕ ਵਿਚ; ਰੂਦ੍ਰ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ, ਫਿਰ ਹਰੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਸਾਹ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਉਤ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਤਤੋ ਮੇਘਾ ਨਾਨਾਰੂਪਾਃ ਸਵਿਦ੍ਯੁਤਃ । ਸ਼ਤਂ ਵਂਰ੍षਾਣਿ ਵਰ੍षਨ੍ਤਃ ਸ਼ਮਯਨ੍ਤ੍ਯਗ੍ਨਿਮੁਤ੍ਥਿਤਮ੍ ।। ੩੬੮.

ਫਿਰ ਬਿਜਲੀ ਵਾਲੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸੌ ਸਾਲ ਮੀਂਹ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਉਠੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਪ੍ਤਰ੍षਿਸ੍ਥਾਨਮਾਕ੍ਰਮ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤੇऽਮ੍ਭਸਿ ਸ਼ਤਂ ਮਰੁਤ੍ । ਮੁਖਨਿਸ਼੍ਵਾਸਤੋ ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਨਾਸ਼ਂ ਨਯਤਿ ਤਾਨ੍ ਘਨਾਨ੍ ।। ੩੬੮.

ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਸੌ ਸਾਲ ਲਈ ਟਿਕਾ ਰਹਿ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਹਵਾ ਉਹ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਵਾਯੁਂ ਪੀਤ੍ਵਾ ਹਰਿਃ ਸ਼ੇषੇ ਸ਼ੇਤੇ ਚੈਕਾਰ੍ਣਵੇ ਪ੍ਰਮੁਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪਧਰ਼ਃ ਸਿਦ੍ਧੈਰ੍ਜਲਗੈਰ੍ਮੁਨਿਭਿਸ੍ਤੁਤਃ ।। ੩੬੮.

ਹਰੀ ਹਵਾ ਪੀ ਕੇ, ਸ਼ੇਸ਼ ਤੇ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਲੈਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਸਿੱਧ, ਜਲਜੀਵ ਤੇ ਮੁਨੀ ਉਸ ਦੀ ਸਤਿ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਆਤ੍ਮਮਾਯਾਮਯੀਂ ਦਿਵ੍ਯਾਂ ਯੋਗਨਿਦ੍ਰਾਂ ਸਮਾਸ੍ਥਿਤਃ । ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਵਾਸੁਦੇਵਾਖ੍ਯਾਂ ਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ਮਧੁਸੂਦਨਃ ।। ੩੬੮.

ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਦਿਵਯੋਗ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ।

ਕਲ੍ਪਂ ਸ਼ੇਤੇ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧੋऽਥ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪੀ ਸृਜਤ੍ਯऽਸੌ । ਦ੍ਵਿਪਰਾਰ੍ਧਨ੍ਤਤੋ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕृਤੌ ਲੀਯਤੇ ਦ੍ਵਿਜ ।। ੩੬੮.

ਉਹ ਇੱਕ ਕਲਪ ਲਈ ਸੁੱਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਜਾਗ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦੋ ਪਰਾਰਧਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ ਸ੍ਥਾਨਂ ਦਸ਼ਗੁਣਮੇਕਸ੍ਮਾਦ੍ ਗੁਣ੍ਯਤੇ ਸ੍ਥਲੇ । ਤਤੋऽष੍ਟਾਦਸ਼ਮੇ ਭਾਗੇ ਪਰਾਰ੍ਦ੍ਧਮਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੩੬੮.

ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਥਾਂ, ਹਰ ਇੱਕ ਪਿਛਲੇ ਤੋਂ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਠਾਰਵੀਂ ਭਾਗ ਵਿਚ ਪਰਾਰਧ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪਰਾਰ੍ਧਂ ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਯਤ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਕृਤਃ ਪ੍ਰਲਯਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਅਨਾਵृष੍ਟ੍ਯਾऽਗ੍ਨਿਸਮ੍ਪਰ੍ਕਾਤ੍ ਕृਤੇ ਸਂਜ੍ਵਲਨੇ ਦ੍ਵਿਜ ।। ੩੬੮.

ਜੋ ਪਰਾਰਧ ਦਾ ਦੋ ਗੁਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਕ ਲੈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੁਕਾ ਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ, ਸਾੜਨ ਵਿਚ, ਹੇ ਦੋਵਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ।

ਮਹਦਾਦੇਰ੍ਵਿਕਾਰਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇषਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਸਂਕ੍ਸ਼ਯੇ । ਕृष੍ਣੇਚ੍ਛਾਕਾਰਿਤੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸਞ੍ਚਰੇ ।। ੩੬੮.

ਮਹਤ ਆਦਿ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਤੇ, ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਵਾਪਸੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਆਪੋ ਗ੍ਰਸਨ੍ਤਿ ਵੈ ਪੂਰ੍ਬ੍ਵਂ ਭੂਮੇਰ੍ਗਨ੍ਧਾਦਿਕਂ ਗੁਣਂ । ਆਤ੍ਮਗਨ੍ਧਾਤ੍ਤਤੋ ਭੂਮਿਃ ਪ੍ਰਲਯਤ੍ਵਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ ।। ੩੬੮.

ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਣੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੁਣ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਗੰਧ, ਨਿਗਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਸੁਗੰਧ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਲੈ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰਸਾਤ੍ਮਿਕਾਸ਼੍ਚ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਹ੍ਯਾਪਸ੍ਤਾਸਾਂ ਰਸੋ ਗੁਣਃ । ਪੀਯਤੇ ਜ੍ਯੋਤਿषਾ ਤਾਸੁ ਨष੍ਟਾਸ੍ਵਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਦੀਪ੍ਯ੍ਤੇ ।। ੩੬੮.

ਜੋ ਪਾਣੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਣ ਸਵਾਦ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸਾਰ ਅੱਗ ਵਲੋਂ ਪੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਾਣੀਆਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਅੱਗ ਚਮਕ ਉਠਦੀ ਹੈ।

ਜ੍ਯੋਤਿषੋऽਪਿ ਗੁਣਂ ਰੂਪਂ ਵਾਯੁਰ੍ਗ੍ਰਸਤਿ ਭਾਸ੍ਕਰਂ । ਨष੍ਟੇ ਜ੍ਯੋਤਿषਿ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਬਲੀ ਦੋਧੂਯਤੇ ਮਹਾਨ੍ ।। ੩੬੮.

ਜੋਤ ਦਾ ਗੁਣ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਹਵਾ ਵਲੋਂ ਪੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜੋਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਵਾ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ, ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹਿਲਦੀ ਹੈ।

ਵਾਯੋਰਪਿ ਗੁਣਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਾਕਾਸ਼ਂ ਗ੍ਰਸਤੇ ਤਤਃ । ਵਾਯੌ ਨष੍ਟੇ ਤੁ ਚਾਕਾਸ਼ਨ੍ਨੀਰਵਂ ਤਿष੍ਠਤਿ ਦ੍ਵਿਜ ।। ੩੬੮.

ਹਵਾ ਦਾ ਗੁਣ ਸਪਰਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ, ਦੋਵਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਆਕਾਸ਼ ਕੇਵਲ ਨੀਰਵ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਕਾਸ਼ਸ੍ਯਾਥ ਵੈ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਭੂਤਾਦਿਰ੍ਗ੍ਰਸਤੇ ਚ ਖਂ । ਅਬਿਮਾਨਾਤ੍ਮਕਂ ਖਞ੍ਚ ਭੂਤਾਦਿ ਗ੍ਰਸਤੇ ਮਹਾਨ੍ ।। ੩੬੮.

ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਗੁਣ, ਜੋ ਧੁਨੀ ਹੈ, ਉਹ ਭੂਤਾਦਿ ਵਲੋਂ ਪੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਭੂਤਾਦਿ, ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਵਲੋਂ ਪੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭੂਮਿਰ੍ਯਾਤਿ ਲਯਞ੍ਚਾਪ੍ਸੁ ਆਪੋ ਜ੍ਯੋਤਿषਿ ਤਦ੍‌ਵ੍ਰਜੇਤ੍ । ਵਾਯੌ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਖੇ ਖਞ੍ਚ ਅਹਙ੍ਕਾਰੇ ਲਯਂ ਸ ਚ ।। ੩੬੮.

ਧਰਤੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਜੋਤ ਵਿੱਚ, ਜੋਤ ਹਵਾ ਵਿੱਚ, ਹਵਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਹਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਮਹਾਨ੍ਤਞ੍ਚ ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ਗ੍ਰਸਤੇ ਦ੍ਵਿਜ । ਵ੍ਯਕ੍ਤਾऽਵ੍ਯਕ੍ਤਾ ਚ ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਯਾਵ੍ਯਕ੍ਤਕੇ ਲਯਃ ।। ੩੬੮.

ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਮਹੱਤਤੱਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਹੱਤਤੱਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਦੋਵਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਦੋਹਾਂ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਅਪ੍ਰਗਟ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੁਮਾਨੇਕਾਕ੍ਸ਼ਰਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਸੋऽਪ੍ਯਂਸ਼ਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਪੁਰੁषਸ਼ਚੈਚੌ ਲੀਯੇਤੇ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਿ ।। ੩੬੮.

ਜੋ ਪੁਰੁਸ਼, ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੋਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨ ਸਨ੍ਤਿ ਯਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵੇਸ਼ੇ ਨਾਮਜਾਤ੍ਯਾਦਿਕਲ੍ਪਨਾਃ । ਸਤ੍ਤਾਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕੇ ਜ੍ਞੇਯੇ ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਮਨ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰੇ ।। ੩੬੮.

ਜਿਥੇ ਸਾਰੇ ਨਾਂ, ਜਾਤੀ ਆਦਿ ਦੇ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਉਸ ਜਾਣਣਯੋਗ ਵਿਚ, ਜੋ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ।