ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ੍ਤੋਕਾਲ੍ਪਕ੍ਸ਼ੁਲ੍ਲਕਾਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਣਂ ਦਭ੍ਰਂ ਕृਸ਼ਨ੍ਤਨੁ । ਮਾਤ੍ਰਾਕੁਟੀਲਵਕਣਾ ਭੂਯਿष੍ਠਂ ਪੁਰੁਹਂ ਪੁਰੁ ।। ੩੬੭.

ਸਤੋਕਾ, ਅਲਪਕਾ, ਖ਼ੁੱਲਕਾ ਛੋਟਾ; ਸੂਕਸ਼ਮਾ ਬਾਰੀਕ; ਸ਼ਲਕਸ਼ਣਾ ਚਿੱਟਾ; ਦਭਰਾ ਥੋੜ੍ਹਾ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਾ ਤੇ ਤਨੂ ਪਤਲਾ; ਮਾਤਰਾ, ਕੁਟੀਲਾ, ਵਕਣਾ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ; ਭੂਇਸ਼ਠਾ, ਪੁਰੁ, ਪੁਰੂ ਬਹੁਤ।

ਅਖਣ੍ਡਂ ਪੂਰ੍ਣਸਕਲਮੁਪਕਣ੍ਠਾਨ੍ਤਿਕਾਭਿਤਃ । ਸਮੀਪੇ ਸਨ੍ਨਿਦਾਭ੍ਯਾਸੌ ਨੇਦਿष੍ਠਂ ਸੁਸਮੀਪਕਂ ।। ੩੬੭.

ਅਖੰਡਾ ਟੁੱਟਿਆ ਨਹੀਂ; ਪੂਰਨਾ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ; ਸਕਲਾ ਪੂਰਾ; ਉਪਕੰਠ, ਅੰਤਿਕਾ, ਅਭਿਤਾ ਨੇੜੇ; ਸਮੀਪ, ਸਨਿਦਾ, ਅਭਿਆਸਾ ਨੇੜਤਾ; ਨੇਦਿਸ਼ਠਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ; ਸੁਸਮੀਪਕਾ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ।

ਸੁਦੂਰੇ ਤੁ ਦਵਿष੍ਠਂ ਸ੍ਯਾਦ੍‌ਵृਤ੍ਤਂ ਨਿਸ੍ਤਲਵਰ੍ਤੁਲੇ । ਉਚ੍ਚਪ੍ਰਾਂਸ਼ੂਨ੍ਨਤੋਦਗ੍ਰਾ ਧ੍ਰੁਵੋ ਨਿਤ੍ਯਃ ਸਨਾਤਨਃ ।। ੩੬੭.

ਸੁਦੂਰੇ ਬਹੁਤ ਦੂਰ; ਦਵਿਸ਼ਠਾ ਸਭ ਤੋਂ ਦੂਰ; ਵ੍ਰਿਤਤਾ ਗੋਲ; ਨਿਸ਼ਤਲਾ ਤੇ ਵਰਤੁਲਾ ਗੋਲ-ਗੋਲ; ਉੱਚਾ, ਪ੍ਰਾਂਸ਼ੂ, ਉਨਨਤਾ, ਉਦਗਰਾ ਉੱਚਾ; ਧ੍ਰੁਵਾ ਟਿਕਿਆ; ਨਿਤਿਆ ਸਦਾ; ਸਨਾਤਨਾ ਹਮੇਸ਼ਾ।

ਆਵਿਦ੍ਧਂ ਕੁਟਿਲਂ ਭੁਗ੍ਨਂ ਵੇਲ੍ਲਿਤਂ ਵਕ੍ਰਮਿਤ੍ਯਪਿ । ਚਞ੍ਚਲਂ ਚਰਲਞ੍ਚੈਵ ਕਠੋਰਂ ਜਠਰਂ ਦृੜ੍ਹਂ ।। ੩੬੭.

ਆਵਿਦਧਾ ਛੇਦਿਆ ਹੋਇਆ; ਕੁਟੀਲਾ ਟੇਢਾ; ਭੁਗਨਾ ਮੁੜਿਆ ਹੋਇਆ; ਵੇਲਿਤਾ ਵਲਿਆ ਹੋਇਆ; ਵਕਰਾ ਵੀ ਟੇਢਾ; ਚੰਚਲਾ ਤੇ ਚਰਲਾ ਅਸਥਿਰ; ਕਠੋਰਾ ਸਖ਼ਤ; ਜਠਰਾ ਮਜ਼ਬੂਤ; ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਾ ਤਾਕਤਵਰ।

ਪ੍ਰਤ੍ਯਗ੍ਰੋऽਭਿਨਵੋ ਨਵ੍ਯੋ ਨਵੀਨੋ ਨੂਤਨੋ ਨਵਃ । ਏਕਤਾਨੋऽਨ੍ਨ੍ਯਵृਤ੍ਤਿਰੁਚ੍ਚਣ੍ਡਮਵਿਲਮ੍ਬਿਤਂ ।। ੩੬੭.

ਪ੍ਰਤਿਆਗ੍ਰਾ, ਅਭਿਨਵਾ, ਨਵਿਆ, ਨਵੀਨਾ, ਨੂਤਨਾ, ਨਵਾ ਨਵਾਂ; ਏਕਤਾਨਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ; ਅਨ੍ਯਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦਾ; ਉਚਚੰਡਾ ਬਹੁਤ ਤਿੱਖਾ; ਅਵਿਲੰਬਿਤਾ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ।

ਉਚ੍ਚਾਵਚਂ ਨੈਕਭੇਦਂ ਸਮ੍ਬਾਧਕਲਿਲਂ ਤਥਾ । ਤਿਮਿਤਂ ਸ੍ਤਿਮਿਤਂ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਮਭਿਯੋਗਸ੍ਤ੍ਵਭਿਗ੍ਰਹਃ ।। ੩੬੭.

ਉਚਾਵਚਾ ਉੱਚਾ-ਹੇਠਾਂ; ਨੈਕਭੇਦਾ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ; ਸੰਬਾਧ ਤੇ ਕਲਿਲਾ ਭੀੜ-ਭਾੜ ਜਾਂ ਗੜਬੜ; ਤਿਮਿਤਾ ਤੇ ਸਤਿਮਿਤਾ ਮੰਦ; ਕਲਿਨਨਾ ਗਿੱਲਾ; ਅਭਿਯੋਗ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਣਾ; ਅਭਿਗ੍ਰਹਾ ਫੜਨਾ।

ਸ੍ਫਤਿਰ੍ਵृਦ੍ਧੌ ਪ੍ਰਥਾ ਖ੍ਯਾਤੌ ਸਮਾਹਾਰਃ ਸਮੁਚ੍ਚਯਃ । ਅਪਹਾਰਸ੍ਤ੍ਵਪਚਯੋ ਵਿਹਾਰਸ੍ਤੁ ਪਰਿਕ੍ਰਮਃ ।। ੩੬੭.

ਸਫ਼ਤੀ ਵਾਧਾ; ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਵਧਣਾ; ਪ੍ਰਥਾ ਮਸ਼ਹੂਰੀ; ਖਿਆਤੀ ਨਾਮ; ਸਮਾਹਾਰ ਤੇ ਸਮੁੱਚਿਆ ਇਕੱਠ; ਅਪਹਾਰਾ ਹਟਾਉਣਾ; ਅਪਚਯਾ ਘਟਾਉਣਾ; ਵਿਹਾਰਾ ਮਨੋਰੰਜਨ; ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਣਾ।

ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰ ਉਪਾਦਾਨਂ ਨਿਰ੍ਦ੍ਧਾਰੋऽਬ੍ਯਵਕਰ੍षਣਂ । ਵਿਘ੍ਨੋऽਨ੍ਤਰਾਯਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੂਹਃ ਸ੍ਯਾਦਾਸ੍ਯਾ ਤ੍ਵਾਸਨਾ ਸ੍ਥਿਤਿਃ ।। ੩੬੭.

ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰਾ ਵਾਪਸ ਲੈਣਾ; ਉਪਾਦਾਨਾ ਚੁੱਕਣਾ; ਨਿਰਧਾਰਾ ਨਿਸਚੈ; ਅਵ੍ਯਵਕਰਸ਼ਣਾ ਨਾ ਵਾਪਸ ਲੈਣਾ; ਵਿਘਨਾ, ਅੰਤਰਾਯਾ, ਪ੍ਰਤਿਊਹਾ ਰੁਕਾਵਟ; ਆਸਿਆ ਮੂੰਹ; ਆਸਨਾ ਬੈਠਕ; ਸਥਿਤੀ ਹਾਲਤ।

ਸਨ੍ਨਿਧਿਃ ਸਨ੍ਨਿਕਰ੍षਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਂਕ੍ਰਮੋ ਦੁਰ੍ਗਸਞ੍ਚਰਃ । ਉਪਲਮ੍ਭਸ੍ਤ੍ਵਨੁਭਵਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਦੇਸ਼ੋ ਨਿਰਾਕृਤਿਃ ।। ੩੬੭.

ਸੰਨਿਧੀ ਤੇ ਸੰਨਿਕਰਸ਼ ਨੇੜਤਾ; ਸੰਕ੍ਰਮਾ ਬਦਲਾਅ; ਦੁਰਗਸੰਚਰਾ ਔਖਾ ਰਸਤਾ; ਉਪਲੰਭਾ ਪਛਾਣ; ਅਨੁਭਵ ਤਜਰਬਾ; ਪ੍ਰਤਿਆਦੇਸ਼ਾ ਵਿਰੋਧੀ ਹੁਕਮ; ਨਿਰਾਕ੍ਰਿਤੀ ਇਨਕਾਰ।

ਪਰਿਰਮ੍ਭਃ ਪਰਿष੍ਵਙ੍ਗਃ ਸਂਸ਼੍ਲੇष ਉਪਗੂਹਨਂ । ਅਨੁਮਾ ਪਕ੍ਸ਼ਹੇਤ੍ਵਾਦ੍ਯੈਡਿਮ੍ਬੇ ਭ੍ਰਮਰਵਿਪ੍ਲਵੌ ।। ੩੬੭.

ਪਰਿਰੰਭਾ ਤੇ ਪਰਿਸ਼ਵੰਗਾ ਗਲੇ ਲਗਾਉਣਾ; ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਾ ਮਿਲਾਪ; ਉਪਗੂਹਨਾ ਢੱਕਣਾ; ਅਨੁਮਾਨਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ; ਪਕਸ਼ ਤੇ ਹੇਤੁ ਕਾਰਨ; ਐਡਿੰਬਾ ਸ਼ੱਕ; ਭ੍ਰਮਾ ਤੇ ਵਿਪਲਵਾ ਭੁੱਲ ਜਾਂ ਗਲਤੀ।

ਅਸਨ੍ਨਿਕृष੍ਟਾਰ੍ਥਜ੍ਞਾਨਂ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ਧਿ ਸ਼ਾਬ੍ਦਮੀਰਿਤਂ । ਸਾਦृਸ਼੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ਤੁਲ੍ਯੇ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਯਾਦੁਪਮਾਨਕਂ ।। ੩੬੭.

ਜੋ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰ ਚੀਜ਼ ਬਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸ਼ਾਬਦ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਜੋ ਮਿਲਾਪ ਵੇਖ ਕੇ ਸਮਝ ਆਵੇ, ਉਹ ਉਪਮਾਨ ਗਿਆਨ ਹੈ।

ਕਾਯ੍ਯ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵਿਨਾ ਨਸ੍ਯਾਦਰ੍ਥਾਪਤ੍ਤਿਃ ਪਰਾਰ੍ਥਧੀਃ । ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਨ੍ਯऽਗृਹੀਤੇ ਭੁਵਿ ਨਾਸ੍ਤੀਤ੍ਯਭਾਵਕਃ ੩੬੭.

ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਪਰ ਨਤੀਜਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਅਰਥਾਪੱਤੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਸਾ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਅਭਾਵ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਲਯੋ ਨਿਤ੍ਯੋ ਯਃ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਲਯਃ । ਸਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ੋ ਜਾਤਾਨਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੋ ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕੋ ਲਯਃ ।। ੩੬੮.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਲੈ ਹਨ; ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਲੈ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੈ; ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਸਦਾ ਨਾਸ; ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਪ੍ਰਲੈ; ਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਲੈ।

ਚਤੁਰ੍ਯਗਸਹਸ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਕृਤਃ ਪ੍ਰਾਕृਤੋ ਲਯਃ ਲਯ ਆਤ੍ਯਨ੍ਤਿਕੋ ਜ੍ਞਾਨਾਦਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਿ ।। ੩੬੮.

ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਕ ਲੈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਪਰਮ ਲੈ ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਆਤਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤੇ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਰੂਪਂ ਲਯਸ੍ਯ ਤੇ । ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਸਹਸ੍ਨਾਨ੍ਤੇ ਕ੍ਸ਼ੀਣਪ੍ਰਾਯੇ ਮਹੀਤਲੇ ।। ੩੬੮.

ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਨੈਮਿਤਿਕ ਲੈ ਦਾ ਰੂਪ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਦ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਧਰਤੀ ਲਗਭਗ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਨਾਵृष੍ਟਿਰਤੀਵੋਗ੍ਰਾ ਜਾਯਤੇ ਸ਼ਤਵਾਰ੍षਿਕੀ । ਤਤਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ਯਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਤਤੋ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਜਗਤ੍ਪਤਿਃ ।। ੩੬੮.

ਇੱਕ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਸੁਕਾ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਘਟਾਈ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਸ਼ਨੁ, ਜਗਤ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਥਿਤੋ ਜਲਾਨਿ ਪਿਵਤਿ ਭਾਨੋਃ ਸਪ੍ਤਸੁ ਰਸ਼੍ਮਿषੁ । ਭੂਪਾਰ੍ਤਾਲਸਮੁਦ੍ਰਾਦਿਤੋਯਂ ਨਯਤਿ ਸਂਕ੍ਸ਼ਯਂ ।। ੩੬੮.

ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿਚ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਧਰਤੀ, ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਯਾਨੁਭਾਵੇਨ ਤੋਯਾਹਾਰੋਪਬृਂਹਿਤਾਃ । ਤ ਏਵ ਰਸ਼੍ਮਯਃ ਸਪ੍ਤ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸਪ੍ਤ ਭਾਸ੍ਕਰਾਃ ।। ੩੬੮.

ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਉਹੀ ਸੱਤ ਕਿਰਨਾਂ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਸੱਤ ਸੂਰਜ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਦਹਨ੍ਤ੍ਯऽਸ਼ੇषਂ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਂ ਸਪਾਤਾਲਤਲਂ ਦ੍ਵਿਜ। ਸੂਰ੍ਮ੍ਮਪृष੍ਠਸਮਾ ਭੂਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਤਃ ਕਾਲਾਗ੍ਨਿਰੁਦ੍ਰਕਃ ।। ੩੬੮.

ਉਹ ਸੱਤ ਸੂਰਜ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਪਾਤਾਲ ਸਮੇਤ, ਸਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਧਰਤੀ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਕਾਲਾਗਨੀ ਰੂਦ੍ਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੇषਾਹਿਸ਼੍ਵਾਸਸਮ੍ਬਾਤਾਤ੍ ਪਾਤਾਲਾਨਿ ਦਹਤ੍ਯਧਃ । ਪਾਤਾਲੇਭ੍ਯੋ ਭੁਵਂ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਭੁਵਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਦਹਤ੍ਯਤਃ ।। ੩੬੮.

ਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਗ ਦੀ ਸਾਹ ਨਾਲ ਪਾਤਾਲ ਹੇਠਾਂ ਸਾੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਾਤਾਲ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਨੁ ਧਰਤੀ ਨੂੰ, ਤੇ ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਸੁਗਰਗ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ ਹੈ।

ਅਮ੍ਬਰੀ षਮਿਵਾਭਾਤਿ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਾਮਖਿਲਂ ਤਥਾ । ਤਤਸ੍ਤਾਪਪਰੀਤਾਸ੍ਤੁ ਲੋਕਦ੍ਵਯਨਿਵਾਸਿਨਃ ।। ੩੬੮.

ਅਸਮਾਨ ਖਾਲੀ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਵੀ; ਫਿਰ ਦੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਤਾਪ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਤੇ ਮਹਰ੍ਲੋਕਂ ਮਹਰ੍ਲੋਕਾਜ੍ਜਨਂ ਤਤਃ । ਰੁਦ੍ਰਰੂਪੀ ਜਗਦ੍ਦਗ੍ਧ੍ਵਾ ਮੁਖਨਿਸ਼੍ਵਾਸਤੋ ਹਰੇਃ ।। ੩੬੮.

ਉਹ ਮਹਰਲੋਕ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਹਰਲੋਕ ਤੋਂ ਜਨਲੋਕ ਵਿਚ; ਰੂਦ੍ਰ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ, ਫਿਰ ਹਰੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਸਾਹ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਉਤ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਤਤੋ ਮੇਘਾ ਨਾਨਾਰੂਪਾਃ ਸਵਿਦ੍ਯੁਤਃ । ਸ਼ਤਂ ਵਂਰ੍षਾਣਿ ਵਰ੍षਨ੍ਤਃ ਸ਼ਮਯਨ੍ਤ੍ਯਗ੍ਨਿਮੁਤ੍ਥਿਤਮ੍ ।। ੩੬੮.

ਫਿਰ ਬਿਜਲੀ ਵਾਲੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸੌ ਸਾਲ ਮੀਂਹ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਉਠੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਪ੍ਤਰ੍षਿਸ੍ਥਾਨਮਾਕ੍ਰਮ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤੇऽਮ੍ਭਸਿ ਸ਼ਤਂ ਮਰੁਤ੍ । ਮੁਖਨਿਸ਼੍ਵਾਸਤੋ ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਨਾਸ਼ਂ ਨਯਤਿ ਤਾਨ੍ ਘਨਾਨ੍ ।। ੩੬੮.

ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਸੌ ਸਾਲ ਲਈ ਟਿਕਾ ਰਹਿ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਹਵਾ ਉਹ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਵਾਯੁਂ ਪੀਤ੍ਵਾ ਹਰਿਃ ਸ਼ੇषੇ ਸ਼ੇਤੇ ਚੈਕਾਰ੍ਣਵੇ ਪ੍ਰਮੁਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪਧਰ਼ਃ ਸਿਦ੍ਧੈਰ੍ਜਲਗੈਰ੍ਮੁਨਿਭਿਸ੍ਤੁਤਃ ।। ੩੬੮.

ਹਰੀ ਹਵਾ ਪੀ ਕੇ, ਸ਼ੇਸ਼ ਤੇ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਲੈਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਸਿੱਧ, ਜਲਜੀਵ ਤੇ ਮੁਨੀ ਉਸ ਦੀ ਸਤਿ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਆਤ੍ਮਮਾਯਾਮਯੀਂ ਦਿਵ੍ਯਾਂ ਯੋਗਨਿਦ੍ਰਾਂ ਸਮਾਸ੍ਥਿਤਃ । ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਵਾਸੁਦੇਵਾਖ੍ਯਾਂ ਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ਮਧੁਸੂਦਨਃ ।। ੩੬੮.

ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਦਿਵਯੋਗ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ।

ਕਲ੍ਪਂ ਸ਼ੇਤੇ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧੋऽਥ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪੀ ਸृਜਤ੍ਯऽਸੌ । ਦ੍ਵਿਪਰਾਰ੍ਧਨ੍ਤਤੋ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕृਤੌ ਲੀਯਤੇ ਦ੍ਵਿਜ ।। ੩੬੮.

ਉਹ ਇੱਕ ਕਲਪ ਲਈ ਸੁੱਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਜਾਗ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦੋ ਪਰਾਰਧਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ ਸ੍ਥਾਨਂ ਦਸ਼ਗੁਣਮੇਕਸ੍ਮਾਦ੍ ਗੁਣ੍ਯਤੇ ਸ੍ਥਲੇ । ਤਤੋऽष੍ਟਾਦਸ਼ਮੇ ਭਾਗੇ ਪਰਾਰ੍ਦ੍ਧਮਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੩੬੮.

ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਥਾਂ, ਹਰ ਇੱਕ ਪਿਛਲੇ ਤੋਂ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਠਾਰਵੀਂ ਭਾਗ ਵਿਚ ਪਰਾਰਧ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪਰਾਰ੍ਧਂ ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਯਤ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਕृਤਃ ਪ੍ਰਲਯਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਅਨਾਵृष੍ਟ੍ਯਾऽਗ੍ਨਿਸਮ੍ਪਰ੍ਕਾਤ੍ ਕृਤੇ ਸਂਜ੍ਵਲਨੇ ਦ੍ਵਿਜ ।। ੩੬੮.

ਜੋ ਪਰਾਰਧ ਦਾ ਦੋ ਗੁਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਕ ਲੈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੁਕਾ ਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ, ਸਾੜਨ ਵਿਚ, ਹੇ ਦੋਵਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ।