ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਲੋਲੁਪੋ ਗਰ੍ਘ੍ਲੋ ਗृਧ੍ਨੁਰ੍ਵਿਨੀਤਪ੍ਰਸ਼੍ਰਿਤੌ ਤਥਾ । ਧृष੍ਟੇ ਧृष੍ਣੁਰ੍ਵਿਯਾਤਸ਼੍ਚ ਨਿਭृਤਃ ਪ੍ਰਤਿਬਾਨ੍ਵਿਤੇ ।। ੩੬੭.

ਲਾਲਚੀ, ਵੱਧ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਲੋਭੀ, ਨਮ੍ਰ, ਵਿਨਮ੍ਰ, ਹਿੰਮਤੀ, ਦਿਲੇਰ, ਚਲਾਕ, ਚੁਪਚਾਪ, ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ।

ਪ੍ਰਗਲ੍ਭੋ ਭੀਰੁਕੋ ਭੀਰੁਰ੍ਵਨ੍ਦਾਰੁਰਭਿਵਾਦਕੇ । ਭੂष੍ਣੁਰ੍ਭਵਿष੍ਣੁਰ੍ਭਵਿਤਾ ਜ੍ਞਾਤਾ ਵਿਦੁਰਵਿਨ੍ਦੁਕੌ ।। ੩੬੭.

ਆਤਮਵਿਸ਼ਵਾਸੀ, ਡਰਪੋਕ, ਡਰੂ, ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਬਣ ਰਿਹਾ, ਬਣੇਗਾ, ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ।

ਮਤ੍ਤਸ਼ੌਣ੍ਡੋਤ੍ਕਟਕ੍ਸ਼ੀਵਾਸ਼੍ਚਣ੍ਡਸ੍ਤ੍ਵਤ੍ਯਨ੍ਤਕੋਪਨਃ । ਦੇਵਾਨਞ੍ਚਤਿ ਦੇਵਦ੍ਰ੍ਯਙ੍ ਵਿਸ਼੍ਵਦ੍ਰ੍ਯਙ੍ ਵਿਸ਼੍ਵਗਞ੍ਚਤਿ ।। ੩੬੭.

ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ, ਪੀਣ ਵਾਲਾ, ਤਿੱਖੀ ਨਜ਼ਰ ਵਾਲਾ, ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ; ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਦੇਵਾਨੰਚਤੀ; ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਦ੍ਰਯੰਗ; ਜੋ ਸਭ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਗੰਚਤੀ।

ਯਃ ਸਹਾਞ੍ਚਤਿ ਸ ਸਧ੍ਰ੍ਯਙ੍ ਸ ਤਿਰ੍ਯ੍ਯਙ੍ ਯਸ੍ਤਿਰੋऽਞ੍ਚਤਿ । ਵਾਚੋਯੁਕ੍ਤਿਃ ਪਟੁਰ੍ਵਾਗ੍ਮੀ ਵਾਵਦੂਕਸ਼੍ਚ ਵਕ੍ਤਰਿ ।। ੩੬੭.

ਜੋ ਇਕੱਠੇ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਸਧ੍ਰਯੰਗ; ਜੋ ਪਾਸੇ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਤਿਰਯੰਗ; ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ, ਵਾਕਪਟੂ, ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਵਕਤਾ।

ਸ੍ਯਾਜ੍ਜਲ੍ਪਕਸ੍ਤੁ ਵਾਚਾਲੋ ਵਾਚਾਟੋ ਬਹੁਗਰ੍ਹ੍ਯਵਾਕ੍ । ਅਪਧ੍ਵਸ੍ਤੋ ਧਿਕ੍‌ਕृਤਃ ਸ੍ਯਾਦ੍‌ ਬਦ੍ਧੇ ਕੀਲਿਤਸਂਯਤੌ ।। ੩੬੭.

ਜੋ ਬਕਬਕ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਜਲਪਕਾ; ਜੋ ਬਹੁਤ ਬੋਲਦਾ, ਉਹ ਵਾਚਾਲਾ; ਜੋ ਲੰਬੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਵਾਚਾਟਾ; ਜਿਸ ਦੀ ਗੱਲ ਬਹੁਤ ਨਿੰਦਾ ਹੋਵੇ; ਜੋ ਨਸ਼ਟ ਜਾਂ ਨਿੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ।

ਵਰਣਃ ਸ਼ਬ੍ਦਨੋ ਨਾਨ੍ਦੀਵਾਦੀ ਨਾਨ੍ਦੀਕਰਃ ਸਮਾਃ । ਵ੍ਯਸਨਾਰ੍ਤ੍ਤੋਪਰਕ੍ਤੌ ਦ੍ਵੌ ਬਦ੍ਧੇ ਕੀਲਿਤਸਂਯਤੌ ।। ੩੬੭.

ਵਰਣਾ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਖੜਾ ਰੱਖਵਾਲੀ ਹੈ; ਸ਼ਬਦਨਾ ਸੁਚਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਨਾਂਦੀਵਾਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਾਜਾ ਵਜਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਨਾਂਦੀਕਰਾ ਨਾਂਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਮਾ ਵਜੋਂ ਬਰਾਬਰ ਹਨ; ਵਿਯਸਨ ਤੇ ਆਰਤਾ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹੋਏ ਹਨ; ਬੱਧ ਤੇ ਕੀਲਿਤਾ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਵਿਹਸ੍ਤਵ੍ਯਾਕੁਲੌ ਤੁਲ੍ਯੌ ਨृਸ਼ਂਸਕ੍ਰੂਰਘਾਤੁਕਾਃ । ਪਾਪੋ ਧੂਰ੍ਤ੍ਤੋ ਵਞ੍ਚਕਃ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮੂਰ੍ਖੇ ਵੈਦੇਹਵਾਲਿਸ਼ੌ ।। ੩੬੭.

ਵਿਹਸਤ ਤੇ ਵਿਅਕੁਲ ਉਹ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਜੋ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ ਹਨ; ਤੁਲਯਾ ਵਜੋਂ ਬਰਾਬਰ ਹਨ; ਨ੍ਰਿਸ਼ੰਸ ਤੇ ਕ੍ਰੂਰ ਘਾਤਕਾ ਕਠੋਰ ਕਤਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਪਾਪੀ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਹੈ; ਧੂਰਤ ਚਲਾਕ ਹੈ; ਵੰਚਕਾ ਧੋਖਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਮੂਰਖ ਬੇਵਕੂਫ਼ ਹੈ; ਵਿਦੇਹ ਤੇ ਵਾਲਿਸ਼ਾ ਵੀ ਮੂਰਖ ਹਨ।

ਕਦਰ੍ਯ੍ਯੇ ਕृਪਣਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰੌ ਮਾਰ੍ਗਣੋ ਯਾਚਕਾਰ੍ਥਿਨੌ । ਅਹਙ੍ਕਾਰਵਾਨਹਂਯੁਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛੁਭਂਯੁਸ੍ਤੁ ਸ਼ੁਭਾਨ੍ਵਿਤਃ ।। ੩੬੭.

ਕਦਰਿਆ, ਕ੍ਰਿਪਣ ਤੇ ਖ਼ੁਦਰਾ ਕੰਜੂਸ ਹਨ; ਮਾਰਗਣ ਤੇ ਯਾਚਕਾ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ ਉਹ ਅਹੰਕਾਰਵਾਨ ਜਾਂ ਅਹੰਯੂ ਹੈ; ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ ਉਹ ਸ਼ੁਭੰਯੂ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀਆਂ ਖਾਸਲਤਾਂ ਹੋਣ ਉਹ ਸ਼ੁਭਾਂਵਿਤ।

ਕਾਤ੍ਤਂ ਮਨੋਰਮਂ ਰੁਚ੍ਯਂ ਹृਦ੍ਯਾਭੀष੍ਟੇ ਹ੍ਯਭੀਪ੍ਸਿਤੇ । ਅਸਾਰਂ ਫਲ੍ਗੁ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਵੈ ਮੁਖ੍ਯਵਰ੍ਯ੍ਯਵਰੇਣ੍ਯਕਾਃ ।। ੩੬੭.

ਕਾਤਤਾ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਮਨੋਰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਹੈ; ਰੁਚਿਆ ਪਸੰਦ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਹ੍ਰਦਿਆ ਮਨ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਭੀਸ਼ਟ ਤੇ ਅਭੀਪਸਿਤ ਚਾਹਿਆ ਹੋਇਆ; ਅਸਾਰਾ ਬੇਮਤਲਬ; ਫਲਗੂ ਥੋੜ੍ਹਾ; ਸ਼ੂਨਿਆ ਖਾਲੀ; ਮੁਖਿਆ, ਵਰੀਆ ਤੇ ਵਰੇਣਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੇਯਾਨ੍ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਃ ਪੁष੍ਕਲਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਾਗ੍ਰ੍ਯਾਗ੍ਰ੍ਯਗ੍ਰੀਯਮਗ੍ਰਿਮਂ । ਵਡ੍ਰੋਰੁ ਵਿਪੁਲਂ ਪੀਨਪੀਵ੍ਨੀ ਤੁ ਸ੍ਥੂਲਪੀਵਰੇ ।। ੩੬੭.

ਸ਼੍ਰੇਯਾਨ ਵਧੀਆ; ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ; ਪੁਸ਼ਕਲ ਬਹੁਤ; ਪ੍ਰਾਗ, ਆਗ੍ਰਿਆ, ਅਗਰੀਆ, ਅਗਰਿਮਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ; ਵਡਰਾ ਤੇ ਉਰੂ ਵੱਡਾ; ਵਿਪੁਲਾ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ; ਪੀਨਾ ਤੇ ਪੀਵਨੀ ਮੋਟਾ; ਸਥੂਲਾ ਤੇ ਪੀਵਰਾ ਭਾਰੀ।

ਸ੍ਤੋਕਾਲ੍ਪਕ੍ਸ਼ੁਲ੍ਲਕਾਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਣਂ ਦਭ੍ਰਂ ਕृਸ਼ਨ੍ਤਨੁ । ਮਾਤ੍ਰਾਕੁਟੀਲਵਕਣਾ ਭੂਯਿष੍ਠਂ ਪੁਰੁਹਂ ਪੁਰੁ ।। ੩੬੭.

ਸਤੋਕਾ, ਅਲਪਕਾ, ਖ਼ੁੱਲਕਾ ਛੋਟਾ; ਸੂਕਸ਼ਮਾ ਬਾਰੀਕ; ਸ਼ਲਕਸ਼ਣਾ ਚਿੱਟਾ; ਦਭਰਾ ਥੋੜ੍ਹਾ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਾ ਤੇ ਤਨੂ ਪਤਲਾ; ਮਾਤਰਾ, ਕੁਟੀਲਾ, ਵਕਣਾ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ; ਭੂਇਸ਼ਠਾ, ਪੁਰੁ, ਪੁਰੂ ਬਹੁਤ।

ਅਖਣ੍ਡਂ ਪੂਰ੍ਣਸਕਲਮੁਪਕਣ੍ਠਾਨ੍ਤਿਕਾਭਿਤਃ । ਸਮੀਪੇ ਸਨ੍ਨਿਦਾਭ੍ਯਾਸੌ ਨੇਦਿष੍ਠਂ ਸੁਸਮੀਪਕਂ ।। ੩੬੭.

ਅਖੰਡਾ ਟੁੱਟਿਆ ਨਹੀਂ; ਪੂਰਨਾ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ; ਸਕਲਾ ਪੂਰਾ; ਉਪਕੰਠ, ਅੰਤਿਕਾ, ਅਭਿਤਾ ਨੇੜੇ; ਸਮੀਪ, ਸਨਿਦਾ, ਅਭਿਆਸਾ ਨੇੜਤਾ; ਨੇਦਿਸ਼ਠਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ; ਸੁਸਮੀਪਕਾ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ।

ਸੁਦੂਰੇ ਤੁ ਦਵਿष੍ਠਂ ਸ੍ਯਾਦ੍‌ਵृਤ੍ਤਂ ਨਿਸ੍ਤਲਵਰ੍ਤੁਲੇ । ਉਚ੍ਚਪ੍ਰਾਂਸ਼ੂਨ੍ਨਤੋਦਗ੍ਰਾ ਧ੍ਰੁਵੋ ਨਿਤ੍ਯਃ ਸਨਾਤਨਃ ।। ੩੬੭.

ਸੁਦੂਰੇ ਬਹੁਤ ਦੂਰ; ਦਵਿਸ਼ਠਾ ਸਭ ਤੋਂ ਦੂਰ; ਵ੍ਰਿਤਤਾ ਗੋਲ; ਨਿਸ਼ਤਲਾ ਤੇ ਵਰਤੁਲਾ ਗੋਲ-ਗੋਲ; ਉੱਚਾ, ਪ੍ਰਾਂਸ਼ੂ, ਉਨਨਤਾ, ਉਦਗਰਾ ਉੱਚਾ; ਧ੍ਰੁਵਾ ਟਿਕਿਆ; ਨਿਤਿਆ ਸਦਾ; ਸਨਾਤਨਾ ਹਮੇਸ਼ਾ।

ਆਵਿਦ੍ਧਂ ਕੁਟਿਲਂ ਭੁਗ੍ਨਂ ਵੇਲ੍ਲਿਤਂ ਵਕ੍ਰਮਿਤ੍ਯਪਿ । ਚਞ੍ਚਲਂ ਚਰਲਞ੍ਚੈਵ ਕਠੋਰਂ ਜਠਰਂ ਦृੜ੍ਹਂ ।। ੩੬੭.

ਆਵਿਦਧਾ ਛੇਦਿਆ ਹੋਇਆ; ਕੁਟੀਲਾ ਟੇਢਾ; ਭੁਗਨਾ ਮੁੜਿਆ ਹੋਇਆ; ਵੇਲਿਤਾ ਵਲਿਆ ਹੋਇਆ; ਵਕਰਾ ਵੀ ਟੇਢਾ; ਚੰਚਲਾ ਤੇ ਚਰਲਾ ਅਸਥਿਰ; ਕਠੋਰਾ ਸਖ਼ਤ; ਜਠਰਾ ਮਜ਼ਬੂਤ; ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਾ ਤਾਕਤਵਰ।

ਪ੍ਰਤ੍ਯਗ੍ਰੋऽਭਿਨਵੋ ਨਵ੍ਯੋ ਨਵੀਨੋ ਨੂਤਨੋ ਨਵਃ । ਏਕਤਾਨੋऽਨ੍ਨ੍ਯਵृਤ੍ਤਿਰੁਚ੍ਚਣ੍ਡਮਵਿਲਮ੍ਬਿਤਂ ।। ੩੬੭.

ਪ੍ਰਤਿਆਗ੍ਰਾ, ਅਭਿਨਵਾ, ਨਵਿਆ, ਨਵੀਨਾ, ਨੂਤਨਾ, ਨਵਾ ਨਵਾਂ; ਏਕਤਾਨਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ; ਅਨ੍ਯਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦਾ; ਉਚਚੰਡਾ ਬਹੁਤ ਤਿੱਖਾ; ਅਵਿਲੰਬਿਤਾ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ।

ਉਚ੍ਚਾਵਚਂ ਨੈਕਭੇਦਂ ਸਮ੍ਬਾਧਕਲਿਲਂ ਤਥਾ । ਤਿਮਿਤਂ ਸ੍ਤਿਮਿਤਂ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਮਭਿਯੋਗਸ੍ਤ੍ਵਭਿਗ੍ਰਹਃ ।। ੩੬੭.

ਉਚਾਵਚਾ ਉੱਚਾ-ਹੇਠਾਂ; ਨੈਕਭੇਦਾ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ; ਸੰਬਾਧ ਤੇ ਕਲਿਲਾ ਭੀੜ-ਭਾੜ ਜਾਂ ਗੜਬੜ; ਤਿਮਿਤਾ ਤੇ ਸਤਿਮਿਤਾ ਮੰਦ; ਕਲਿਨਨਾ ਗਿੱਲਾ; ਅਭਿਯੋਗ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਣਾ; ਅਭਿਗ੍ਰਹਾ ਫੜਨਾ।

ਸ੍ਫਤਿਰ੍ਵृਦ੍ਧੌ ਪ੍ਰਥਾ ਖ੍ਯਾਤੌ ਸਮਾਹਾਰਃ ਸਮੁਚ੍ਚਯਃ । ਅਪਹਾਰਸ੍ਤ੍ਵਪਚਯੋ ਵਿਹਾਰਸ੍ਤੁ ਪਰਿਕ੍ਰਮਃ ।। ੩੬੭.

ਸਫ਼ਤੀ ਵਾਧਾ; ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਵਧਣਾ; ਪ੍ਰਥਾ ਮਸ਼ਹੂਰੀ; ਖਿਆਤੀ ਨਾਮ; ਸਮਾਹਾਰ ਤੇ ਸਮੁੱਚਿਆ ਇਕੱਠ; ਅਪਹਾਰਾ ਹਟਾਉਣਾ; ਅਪਚਯਾ ਘਟਾਉਣਾ; ਵਿਹਾਰਾ ਮਨੋਰੰਜਨ; ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਣਾ।

ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰ ਉਪਾਦਾਨਂ ਨਿਰ੍ਦ੍ਧਾਰੋऽਬ੍ਯਵਕਰ੍षਣਂ । ਵਿਘ੍ਨੋऽਨ੍ਤਰਾਯਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੂਹਃ ਸ੍ਯਾਦਾਸ੍ਯਾ ਤ੍ਵਾਸਨਾ ਸ੍ਥਿਤਿਃ ।। ੩੬੭.

ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰਾ ਵਾਪਸ ਲੈਣਾ; ਉਪਾਦਾਨਾ ਚੁੱਕਣਾ; ਨਿਰਧਾਰਾ ਨਿਸਚੈ; ਅਵ੍ਯਵਕਰਸ਼ਣਾ ਨਾ ਵਾਪਸ ਲੈਣਾ; ਵਿਘਨਾ, ਅੰਤਰਾਯਾ, ਪ੍ਰਤਿਊਹਾ ਰੁਕਾਵਟ; ਆਸਿਆ ਮੂੰਹ; ਆਸਨਾ ਬੈਠਕ; ਸਥਿਤੀ ਹਾਲਤ।

ਸਨ੍ਨਿਧਿਃ ਸਨ੍ਨਿਕਰ੍षਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਂਕ੍ਰਮੋ ਦੁਰ੍ਗਸਞ੍ਚਰਃ । ਉਪਲਮ੍ਭਸ੍ਤ੍ਵਨੁਭਵਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਦੇਸ਼ੋ ਨਿਰਾਕृਤਿਃ ।। ੩੬੭.

ਸੰਨਿਧੀ ਤੇ ਸੰਨਿਕਰਸ਼ ਨੇੜਤਾ; ਸੰਕ੍ਰਮਾ ਬਦਲਾਅ; ਦੁਰਗਸੰਚਰਾ ਔਖਾ ਰਸਤਾ; ਉਪਲੰਭਾ ਪਛਾਣ; ਅਨੁਭਵ ਤਜਰਬਾ; ਪ੍ਰਤਿਆਦੇਸ਼ਾ ਵਿਰੋਧੀ ਹੁਕਮ; ਨਿਰਾਕ੍ਰਿਤੀ ਇਨਕਾਰ।

ਪਰਿਰਮ੍ਭਃ ਪਰਿष੍ਵਙ੍ਗਃ ਸਂਸ਼੍ਲੇष ਉਪਗੂਹਨਂ । ਅਨੁਮਾ ਪਕ੍ਸ਼ਹੇਤ੍ਵਾਦ੍ਯੈਡਿਮ੍ਬੇ ਭ੍ਰਮਰਵਿਪ੍ਲਵੌ ।। ੩੬੭.

ਪਰਿਰੰਭਾ ਤੇ ਪਰਿਸ਼ਵੰਗਾ ਗਲੇ ਲਗਾਉਣਾ; ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਾ ਮਿਲਾਪ; ਉਪਗੂਹਨਾ ਢੱਕਣਾ; ਅਨੁਮਾਨਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ; ਪਕਸ਼ ਤੇ ਹੇਤੁ ਕਾਰਨ; ਐਡਿੰਬਾ ਸ਼ੱਕ; ਭ੍ਰਮਾ ਤੇ ਵਿਪਲਵਾ ਭੁੱਲ ਜਾਂ ਗਲਤੀ।

ਅਸਨ੍ਨਿਕृष੍ਟਾਰ੍ਥਜ੍ਞਾਨਂ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ਧਿ ਸ਼ਾਬ੍ਦਮੀਰਿਤਂ । ਸਾਦृਸ਼੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ਤੁਲ੍ਯੇ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਯਾਦੁਪਮਾਨਕਂ ।। ੩੬੭.

ਜੋ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰ ਚੀਜ਼ ਬਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸ਼ਾਬਦ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਜੋ ਮਿਲਾਪ ਵੇਖ ਕੇ ਸਮਝ ਆਵੇ, ਉਹ ਉਪਮਾਨ ਗਿਆਨ ਹੈ।

ਕਾਯ੍ਯ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵਿਨਾ ਨਸ੍ਯਾਦਰ੍ਥਾਪਤ੍ਤਿਃ ਪਰਾਰ੍ਥਧੀਃ । ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਨ੍ਯऽਗृਹੀਤੇ ਭੁਵਿ ਨਾਸ੍ਤੀਤ੍ਯਭਾਵਕਃ ੩੬੭.

ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਪਰ ਨਤੀਜਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਅਰਥਾਪੱਤੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਸਾ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਅਭਾਵ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਲਯੋ ਨਿਤ੍ਯੋ ਯਃ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਲਯਃ । ਸਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ੋ ਜਾਤਾਨਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੋ ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕੋ ਲਯਃ ।। ੩੬੮.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਲੈ ਹਨ; ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਲੈ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੈ; ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਸਦਾ ਨਾਸ; ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਪ੍ਰਲੈ; ਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਲੈ।

ਚਤੁਰ੍ਯਗਸਹਸ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਕृਤਃ ਪ੍ਰਾਕृਤੋ ਲਯਃ ਲਯ ਆਤ੍ਯਨ੍ਤਿਕੋ ਜ੍ਞਾਨਾਦਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਿ ।। ੩੬੮.

ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਕ ਲੈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਪਰਮ ਲੈ ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਆਤਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤੇ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਰੂਪਂ ਲਯਸ੍ਯ ਤੇ । ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਸਹਸ੍ਨਾਨ੍ਤੇ ਕ੍ਸ਼ੀਣਪ੍ਰਾਯੇ ਮਹੀਤਲੇ ।। ੩੬੮.

ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਨੈਮਿਤਿਕ ਲੈ ਦਾ ਰੂਪ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਦ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਧਰਤੀ ਲਗਭਗ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਨਾਵृष੍ਟਿਰਤੀਵੋਗ੍ਰਾ ਜਾਯਤੇ ਸ਼ਤਵਾਰ੍षਿਕੀ । ਤਤਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ਯਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਤਤੋ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਜਗਤ੍ਪਤਿਃ ।। ੩੬੮.

ਇੱਕ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਸੁਕਾ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਘਟਾਈ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਸ਼ਨੁ, ਜਗਤ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਥਿਤੋ ਜਲਾਨਿ ਪਿਵਤਿ ਭਾਨੋਃ ਸਪ੍ਤਸੁ ਰਸ਼੍ਮਿषੁ । ਭੂਪਾਰ੍ਤਾਲਸਮੁਦ੍ਰਾਦਿਤੋਯਂ ਨਯਤਿ ਸਂਕ੍ਸ਼ਯਂ ।। ੩੬੮.

ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿਚ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਧਰਤੀ, ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਯਾਨੁਭਾਵੇਨ ਤੋਯਾਹਾਰੋਪਬृਂਹਿਤਾਃ । ਤ ਏਵ ਰਸ਼੍ਮਯਃ ਸਪ੍ਤ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸਪ੍ਤ ਭਾਸ੍ਕਰਾਃ ।। ੩੬੮.

ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਉਹੀ ਸੱਤ ਕਿਰਨਾਂ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਸੱਤ ਸੂਰਜ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਦਹਨ੍ਤ੍ਯऽਸ਼ੇषਂ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਂ ਸਪਾਤਾਲਤਲਂ ਦ੍ਵਿਜ। ਸੂਰ੍ਮ੍ਮਪृष੍ਠਸਮਾ ਭੂਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਤਃ ਕਾਲਾਗ੍ਨਿਰੁਦ੍ਰਕਃ ।। ੩੬੮.

ਉਹ ਸੱਤ ਸੂਰਜ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਪਾਤਾਲ ਸਮੇਤ, ਸਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਧਰਤੀ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਕਾਲਾਗਨੀ ਰੂਦ੍ਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।