ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਰਙ੍ਗਾਜੀਵਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਕਰਸ੍ਤ੍ਵष੍ਟਾ ਤਕ੍ਸ਼ਾ ਚ ਵਰ੍ਧਕਿਃ । ਨਾਡਿਨ੍ਧਮਃ ਸ੍ਵਰ੍ਣਕਾਰੋ ਨਾਪਿਤਾਨ੍ਤਾਵਸਾਯਿਨਃ ।। ੩੬੬.

ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਰੰਗਜੀਵ, ਚਿੱਤਰਕਾਰ, ਲੋਹਾਰ, ਮਿਸਤਰੀ, ਬਨ੍ਹੇ ਵਾਲਾ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਕਾਰੀਗਰ, ਨਾਈ ਅਤੇ ਮੁਰਦੇ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲਾ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਪukarਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਾਵਾਲਃ ਸ੍ਯਾਦਜਾਜੀਵੋ ਦੇਵਾਜੀਵਸ੍ਤੁ ਦੇਵਲਃ । ਜਾਯਾਜੀਵਾਸ੍ਤੁ ਸ਼ੈਲੂषਾ ਭृਤਕੋ ਭृਤਿਭੁਕ੍ਤਥਾ ।। ੩੬੬.

ਅੱਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਵਾਲਾ, ਬੱਕਰੀ ਚਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਜਾਜੀਵ, ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਚਰਾਵਾ ਦੇਵਜੀਵ ਜਾਂ ਦੇਵਲਾ; ਅਭਿਨੇਤਾ ਜਾਯਾਜੀਵ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੂਸ਼ਾ; ਨੌਕਰ ਭ੍ਰਿਤਕਾ ਜਾਂ ਭ੍ਰਿਤਭੁਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਵਰ੍ਣਃ ਪਾਮਰੋ ਨੀਚਃ ਪ੍ਰਾਕृਤਸ਼੍ਚ ਪृਥਗ੍ਜਨਃ । ਵਿਹੀਨੋਪਸਦੋ ਜਾਲ੍ਮੋ ਭृਤ੍ਯੇ ਦਾਸੇਰਚੇਟਕਾਃ ।। ੩੬੬.

ਮਿਸ਼ਰ ਜਾਤੀ, ਨੀਚ, ਥੱਲਾ, ਆਮ ਆਦਮੀ, ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ, ਚਲਾਕ, ਨੌਕਰ, ਗੁਲਾਮ ਜਾਂ ਘੱਟ ਦਰਜੇ ਵਾਲੇ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਪukarਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਟੁਸ੍ਤੁ ਪੇਸ਼ਲੋ ਦਕ੍ਸ਼ੇ ਮृਗਯੁਰ੍ਲੁਬ੍ਧਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਚਣ੍ਡਾਲਸ੍ਤੁ ਦਿਵਾਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਃ ਪੁਸ੍ਤਂ ਲੇਪ੍ਯਾਦਿਕਰ੍ਮ੍ਮਣਿ ।। ੩੬੬.

ਕਪੜਾ ਬੁਣਨ ਵਾਲਾ ਪਟੁ ਜਾਂ ਪੇਸ਼ਲਾ; ਮਾਹਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਮ੍ਰਿਗਯੂ ਜਾਂ ਲੁਭਧਕ; ਚੰਡਾਲਾ ਨੂੰ ਦਿਵਾਕੀਰਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੁਸਤਕ ਕਿਤਾਬ ਹੈ; ਲੇਪ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਲੇਪਯਾਦੀ ਹੈ।

ਪਞ੍ਚਾਲਿਕਾ ਪੁਤ੍ਰਿਕਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਰ੍ਕਰਸ੍ਤਰੁਣਃ ਪਸ਼ੁਃ । ਮਞ੍ਜੂषਾ ਪੇਟਕਃ ਪੇਡਾ ਤੁਲ੍ਯਸਾਧਾਰਣੌ ਸਮੌ ੩੬੬.

ਪਤਲੀ ਜਾਂ ਪਤਲੀਕਾ ਗੁੱਡੀ ਹੈ; ਵਰਕਰਾ ਜਾਂ ਤਰੁਣ ਪਸ਼ੂ ਨੌਜਵਾਨ ਜਾਨਵਰ ਹੈ; ਮੰਜੂਸ਼ਾ ਡੱਬਾ ਹੈ, ਪੇਟਕਾ ਸੰਦੂਕ ਹੈ, ਪੇਡਾ ਪੈਟਾ ਹੈ; ਪੇਟਕਾ ਤੇ ਪੇਡਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਤੇ ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਨ੍ਯऽਥ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਨਾਮਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਤਚ੍ਛृਣੁ । ਸੁਕृਤੀ ਪੁਣ੍ਯਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਯੋ ਮਹੇਚ੍ਛਸ੍ਤੁ ਮਹਾਸ਼ਯਃ ।। ੩੬੭.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਮ ਨਾਂਵ ਤੇ ਲਿੰਗ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਸੁਣੋ। ਜੋ ਨੇਕ, ਪੁੰਨ ਵਾਲਾ, ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤ, ਵੱਡੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੱਡੇ ਦਿਲ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਵੀਣਨਿਪੁਣਾਭਿਜ੍ਞਵਿਜ੍ਞਵਿਜ੍ਞਨਿष੍ਣਾਤਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ਿਤਾਃ । ਸ੍ਯੁਰ੍ਵਦਾਨ੍ਯਸ੍ਥੂਲਲਕ੍ਸ਼ਦਾਨਸ਼ੌਣ੍ਡਾ ਬਹੁਪ੍ਰਦੇ ।। ੩੬੭.

ਜੋ ਮਾਹਰ, ਨਿਪੁਣ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਸਮਝਦਾਰ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਹੋਇਆ, ਦਾਨੀ, ਵੱਡੇ ਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਕृਤੀ ਕृਤਜ੍ਞਃ ਕੁਸ਼ਲ ਆਸਕ੍ਤੋਦ੍ਯੁਕ੍ਤ ਉਤ੍ਸੁਕਃ । ਇਭ੍ਯ ਆਢ੍ਯਃ ਪਰਿਵृਢੋ ਹ੍ਯਧਿਭੂਰ੍ਨਾਯਕੋऽਧਿਪਃ ।। ੩੬੭.

ਜੋ ਕੰਮਯੋਗ, ਉਪਕਾਰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਕਾਬਲ, ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ, ਮਿਹਨਤੀ, ਉਤਸ਼ੁਕ, ਧਨਵਾਨ, ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ, ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ, ਆਗੂ ਜਾਂ ਮੁਖੀ ਹੈ।

ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਵਾਨ੍ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਃ ਸ਼੍ਰੀਲਃ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਃ ਸ੍ਵੈਰ੍ਯ੍ਯऽਪਾਵृਤਃ । ਖਲਪੂਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਧਹੁਕਰੋ ਦੀਰ੍ਘਸੂਤ੍ਰਸ਼੍ਚਿਰਕ੍ਰਿਯਃ ।। ੩੬੭.

ਜੋ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤ, ਚੰਗੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲਾ, ਧਨਵਾਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ, ਆਜ਼ਾਦ, ਖੁਲ੍ਹਾ; ਘਮੰਡੀ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲਾ, ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਕੰਮ ਚ دیر ਕਰਨ ਵਾਲਾ।

ਜਾਲ੍ਮੋऽਸਮੀਕ੍ਸ਼੍ਯਕਾਰੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕੁਣ੍ਠੋ ਮਨ੍ਦਃ ਕ੍ਰਿਯਾਸੁ ਯਃ । ਕਰ੍ਮ੍ਮਸ਼ੂਰਃ ਕਰ੍ਮ੍ਮਠਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਭਕ੍ਸ਼ਕੋ ਘਸ੍ਮਰੋऽਦ੍ਮਰਃ ।। ੩੬੭.

ਜਾਲਮ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸੋਚੇ ਬਿਨਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਸੁਸਤ ਜਾਂ ਮੰਦ; ਕੰਮ ਦਾ ਸ਼ੇਰ, ਮਿਹਨਤੀ, ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਲਾਲਚੀ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਖਾਣ ਵਾਲਾ।

ਲੋਲੁਪੋ ਗਰ੍ਘ੍ਲੋ ਗृਧ੍ਨੁਰ੍ਵਿਨੀਤਪ੍ਰਸ਼੍ਰਿਤੌ ਤਥਾ । ਧृष੍ਟੇ ਧृष੍ਣੁਰ੍ਵਿਯਾਤਸ਼੍ਚ ਨਿਭृਤਃ ਪ੍ਰਤਿਬਾਨ੍ਵਿਤੇ ।। ੩੬੭.

ਲਾਲਚੀ, ਵੱਧ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਲੋਭੀ, ਨਮ੍ਰ, ਵਿਨਮ੍ਰ, ਹਿੰਮਤੀ, ਦਿਲੇਰ, ਚਲਾਕ, ਚੁਪਚਾਪ, ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ।

ਪ੍ਰਗਲ੍ਭੋ ਭੀਰੁਕੋ ਭੀਰੁਰ੍ਵਨ੍ਦਾਰੁਰਭਿਵਾਦਕੇ । ਭੂष੍ਣੁਰ੍ਭਵਿष੍ਣੁਰ੍ਭਵਿਤਾ ਜ੍ਞਾਤਾ ਵਿਦੁਰਵਿਨ੍ਦੁਕੌ ।। ੩੬੭.

ਆਤਮਵਿਸ਼ਵਾਸੀ, ਡਰਪੋਕ, ਡਰੂ, ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਬਣ ਰਿਹਾ, ਬਣੇਗਾ, ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ।

ਮਤ੍ਤਸ਼ੌਣ੍ਡੋਤ੍ਕਟਕ੍ਸ਼ੀਵਾਸ਼੍ਚਣ੍ਡਸ੍ਤ੍ਵਤ੍ਯਨ੍ਤਕੋਪਨਃ । ਦੇਵਾਨਞ੍ਚਤਿ ਦੇਵਦ੍ਰ੍ਯਙ੍ ਵਿਸ਼੍ਵਦ੍ਰ੍ਯਙ੍ ਵਿਸ਼੍ਵਗਞ੍ਚਤਿ ।। ੩੬੭.

ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ, ਪੀਣ ਵਾਲਾ, ਤਿੱਖੀ ਨਜ਼ਰ ਵਾਲਾ, ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ; ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਦੇਵਾਨੰਚਤੀ; ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਦ੍ਰਯੰਗ; ਜੋ ਸਭ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਗੰਚਤੀ।

ਯਃ ਸਹਾਞ੍ਚਤਿ ਸ ਸਧ੍ਰ੍ਯਙ੍ ਸ ਤਿਰ੍ਯ੍ਯਙ੍ ਯਸ੍ਤਿਰੋऽਞ੍ਚਤਿ । ਵਾਚੋਯੁਕ੍ਤਿਃ ਪਟੁਰ੍ਵਾਗ੍ਮੀ ਵਾਵਦੂਕਸ਼੍ਚ ਵਕ੍ਤਰਿ ।। ੩੬੭.

ਜੋ ਇਕੱਠੇ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਸਧ੍ਰਯੰਗ; ਜੋ ਪਾਸੇ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਤਿਰਯੰਗ; ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ, ਵਾਕਪਟੂ, ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਵਕਤਾ।

ਸ੍ਯਾਜ੍ਜਲ੍ਪਕਸ੍ਤੁ ਵਾਚਾਲੋ ਵਾਚਾਟੋ ਬਹੁਗਰ੍ਹ੍ਯਵਾਕ੍ । ਅਪਧ੍ਵਸ੍ਤੋ ਧਿਕ੍‌ਕृਤਃ ਸ੍ਯਾਦ੍‌ ਬਦ੍ਧੇ ਕੀਲਿਤਸਂਯਤੌ ।। ੩੬੭.

ਜੋ ਬਕਬਕ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਜਲਪਕਾ; ਜੋ ਬਹੁਤ ਬੋਲਦਾ, ਉਹ ਵਾਚਾਲਾ; ਜੋ ਲੰਬੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਵਾਚਾਟਾ; ਜਿਸ ਦੀ ਗੱਲ ਬਹੁਤ ਨਿੰਦਾ ਹੋਵੇ; ਜੋ ਨਸ਼ਟ ਜਾਂ ਨਿੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ।

ਵਰਣਃ ਸ਼ਬ੍ਦਨੋ ਨਾਨ੍ਦੀਵਾਦੀ ਨਾਨ੍ਦੀਕਰਃ ਸਮਾਃ । ਵ੍ਯਸਨਾਰ੍ਤ੍ਤੋਪਰਕ੍ਤੌ ਦ੍ਵੌ ਬਦ੍ਧੇ ਕੀਲਿਤਸਂਯਤੌ ।। ੩੬੭.

ਵਰਣਾ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਖੜਾ ਰੱਖਵਾਲੀ ਹੈ; ਸ਼ਬਦਨਾ ਸੁਚਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਨਾਂਦੀਵਾਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਾਜਾ ਵਜਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਨਾਂਦੀਕਰਾ ਨਾਂਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਮਾ ਵਜੋਂ ਬਰਾਬਰ ਹਨ; ਵਿਯਸਨ ਤੇ ਆਰਤਾ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹੋਏ ਹਨ; ਬੱਧ ਤੇ ਕੀਲਿਤਾ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਵਿਹਸ੍ਤਵ੍ਯਾਕੁਲੌ ਤੁਲ੍ਯੌ ਨृਸ਼ਂਸਕ੍ਰੂਰਘਾਤੁਕਾਃ । ਪਾਪੋ ਧੂਰ੍ਤ੍ਤੋ ਵਞ੍ਚਕਃ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮੂਰ੍ਖੇ ਵੈਦੇਹਵਾਲਿਸ਼ੌ ।। ੩੬੭.

ਵਿਹਸਤ ਤੇ ਵਿਅਕੁਲ ਉਹ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਜੋ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ ਹਨ; ਤੁਲਯਾ ਵਜੋਂ ਬਰਾਬਰ ਹਨ; ਨ੍ਰਿਸ਼ੰਸ ਤੇ ਕ੍ਰੂਰ ਘਾਤਕਾ ਕਠੋਰ ਕਤਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਪਾਪੀ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਹੈ; ਧੂਰਤ ਚਲਾਕ ਹੈ; ਵੰਚਕਾ ਧੋਖਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਮੂਰਖ ਬੇਵਕੂਫ਼ ਹੈ; ਵਿਦੇਹ ਤੇ ਵਾਲਿਸ਼ਾ ਵੀ ਮੂਰਖ ਹਨ।

ਕਦਰ੍ਯ੍ਯੇ ਕृਪਣਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰੌ ਮਾਰ੍ਗਣੋ ਯਾਚਕਾਰ੍ਥਿਨੌ । ਅਹਙ੍ਕਾਰਵਾਨਹਂਯੁਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛੁਭਂਯੁਸ੍ਤੁ ਸ਼ੁਭਾਨ੍ਵਿਤਃ ।। ੩੬੭.

ਕਦਰਿਆ, ਕ੍ਰਿਪਣ ਤੇ ਖ਼ੁਦਰਾ ਕੰਜੂਸ ਹਨ; ਮਾਰਗਣ ਤੇ ਯਾਚਕਾ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ ਉਹ ਅਹੰਕਾਰਵਾਨ ਜਾਂ ਅਹੰਯੂ ਹੈ; ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ ਉਹ ਸ਼ੁਭੰਯੂ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀਆਂ ਖਾਸਲਤਾਂ ਹੋਣ ਉਹ ਸ਼ੁਭਾਂਵਿਤ।

ਕਾਤ੍ਤਂ ਮਨੋਰਮਂ ਰੁਚ੍ਯਂ ਹृਦ੍ਯਾਭੀष੍ਟੇ ਹ੍ਯਭੀਪ੍ਸਿਤੇ । ਅਸਾਰਂ ਫਲ੍ਗੁ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਵੈ ਮੁਖ੍ਯਵਰ੍ਯ੍ਯਵਰੇਣ੍ਯਕਾਃ ।। ੩੬੭.

ਕਾਤਤਾ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਮਨੋਰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਹੈ; ਰੁਚਿਆ ਪਸੰਦ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਹ੍ਰਦਿਆ ਮਨ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਭੀਸ਼ਟ ਤੇ ਅਭੀਪਸਿਤ ਚਾਹਿਆ ਹੋਇਆ; ਅਸਾਰਾ ਬੇਮਤਲਬ; ਫਲਗੂ ਥੋੜ੍ਹਾ; ਸ਼ੂਨਿਆ ਖਾਲੀ; ਮੁਖਿਆ, ਵਰੀਆ ਤੇ ਵਰੇਣਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੇਯਾਨ੍ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਃ ਪੁष੍ਕਲਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਾਗ੍ਰ੍ਯਾਗ੍ਰ੍ਯਗ੍ਰੀਯਮਗ੍ਰਿਮਂ । ਵਡ੍ਰੋਰੁ ਵਿਪੁਲਂ ਪੀਨਪੀਵ੍ਨੀ ਤੁ ਸ੍ਥੂਲਪੀਵਰੇ ।। ੩੬੭.

ਸ਼੍ਰੇਯਾਨ ਵਧੀਆ; ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ; ਪੁਸ਼ਕਲ ਬਹੁਤ; ਪ੍ਰਾਗ, ਆਗ੍ਰਿਆ, ਅਗਰੀਆ, ਅਗਰਿਮਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ; ਵਡਰਾ ਤੇ ਉਰੂ ਵੱਡਾ; ਵਿਪੁਲਾ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ; ਪੀਨਾ ਤੇ ਪੀਵਨੀ ਮੋਟਾ; ਸਥੂਲਾ ਤੇ ਪੀਵਰਾ ਭਾਰੀ।

ਸ੍ਤੋਕਾਲ੍ਪਕ੍ਸ਼ੁਲ੍ਲਕਾਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਣਂ ਦਭ੍ਰਂ ਕृਸ਼ਨ੍ਤਨੁ । ਮਾਤ੍ਰਾਕੁਟੀਲਵਕਣਾ ਭੂਯਿष੍ਠਂ ਪੁਰੁਹਂ ਪੁਰੁ ।। ੩੬੭.

ਸਤੋਕਾ, ਅਲਪਕਾ, ਖ਼ੁੱਲਕਾ ਛੋਟਾ; ਸੂਕਸ਼ਮਾ ਬਾਰੀਕ; ਸ਼ਲਕਸ਼ਣਾ ਚਿੱਟਾ; ਦਭਰਾ ਥੋੜ੍ਹਾ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਾ ਤੇ ਤਨੂ ਪਤਲਾ; ਮਾਤਰਾ, ਕੁਟੀਲਾ, ਵਕਣਾ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ; ਭੂਇਸ਼ਠਾ, ਪੁਰੁ, ਪੁਰੂ ਬਹੁਤ।

ਅਖਣ੍ਡਂ ਪੂਰ੍ਣਸਕਲਮੁਪਕਣ੍ਠਾਨ੍ਤਿਕਾਭਿਤਃ । ਸਮੀਪੇ ਸਨ੍ਨਿਦਾਭ੍ਯਾਸੌ ਨੇਦਿष੍ਠਂ ਸੁਸਮੀਪਕਂ ।। ੩੬੭.

ਅਖੰਡਾ ਟੁੱਟਿਆ ਨਹੀਂ; ਪੂਰਨਾ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ; ਸਕਲਾ ਪੂਰਾ; ਉਪਕੰਠ, ਅੰਤਿਕਾ, ਅਭਿਤਾ ਨੇੜੇ; ਸਮੀਪ, ਸਨਿਦਾ, ਅਭਿਆਸਾ ਨੇੜਤਾ; ਨੇਦਿਸ਼ਠਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ; ਸੁਸਮੀਪਕਾ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ।

ਸੁਦੂਰੇ ਤੁ ਦਵਿष੍ਠਂ ਸ੍ਯਾਦ੍‌ਵृਤ੍ਤਂ ਨਿਸ੍ਤਲਵਰ੍ਤੁਲੇ । ਉਚ੍ਚਪ੍ਰਾਂਸ਼ੂਨ੍ਨਤੋਦਗ੍ਰਾ ਧ੍ਰੁਵੋ ਨਿਤ੍ਯਃ ਸਨਾਤਨਃ ।। ੩੬੭.

ਸੁਦੂਰੇ ਬਹੁਤ ਦੂਰ; ਦਵਿਸ਼ਠਾ ਸਭ ਤੋਂ ਦੂਰ; ਵ੍ਰਿਤਤਾ ਗੋਲ; ਨਿਸ਼ਤਲਾ ਤੇ ਵਰਤੁਲਾ ਗੋਲ-ਗੋਲ; ਉੱਚਾ, ਪ੍ਰਾਂਸ਼ੂ, ਉਨਨਤਾ, ਉਦਗਰਾ ਉੱਚਾ; ਧ੍ਰੁਵਾ ਟਿਕਿਆ; ਨਿਤਿਆ ਸਦਾ; ਸਨਾਤਨਾ ਹਮੇਸ਼ਾ।

ਆਵਿਦ੍ਧਂ ਕੁਟਿਲਂ ਭੁਗ੍ਨਂ ਵੇਲ੍ਲਿਤਂ ਵਕ੍ਰਮਿਤ੍ਯਪਿ । ਚਞ੍ਚਲਂ ਚਰਲਞ੍ਚੈਵ ਕਠੋਰਂ ਜਠਰਂ ਦृੜ੍ਹਂ ।। ੩੬੭.

ਆਵਿਦਧਾ ਛੇਦਿਆ ਹੋਇਆ; ਕੁਟੀਲਾ ਟੇਢਾ; ਭੁਗਨਾ ਮੁੜਿਆ ਹੋਇਆ; ਵੇਲਿਤਾ ਵਲਿਆ ਹੋਇਆ; ਵਕਰਾ ਵੀ ਟੇਢਾ; ਚੰਚਲਾ ਤੇ ਚਰਲਾ ਅਸਥਿਰ; ਕਠੋਰਾ ਸਖ਼ਤ; ਜਠਰਾ ਮਜ਼ਬੂਤ; ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਾ ਤਾਕਤਵਰ।

ਪ੍ਰਤ੍ਯਗ੍ਰੋऽਭਿਨਵੋ ਨਵ੍ਯੋ ਨਵੀਨੋ ਨੂਤਨੋ ਨਵਃ । ਏਕਤਾਨੋऽਨ੍ਨ੍ਯਵृਤ੍ਤਿਰੁਚ੍ਚਣ੍ਡਮਵਿਲਮ੍ਬਿਤਂ ।। ੩੬੭.

ਪ੍ਰਤਿਆਗ੍ਰਾ, ਅਭਿਨਵਾ, ਨਵਿਆ, ਨਵੀਨਾ, ਨੂਤਨਾ, ਨਵਾ ਨਵਾਂ; ਏਕਤਾਨਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ; ਅਨ੍ਯਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦਾ; ਉਚਚੰਡਾ ਬਹੁਤ ਤਿੱਖਾ; ਅਵਿਲੰਬਿਤਾ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ।

ਉਚ੍ਚਾਵਚਂ ਨੈਕਭੇਦਂ ਸਮ੍ਬਾਧਕਲਿਲਂ ਤਥਾ । ਤਿਮਿਤਂ ਸ੍ਤਿਮਿਤਂ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਮਭਿਯੋਗਸ੍ਤ੍ਵਭਿਗ੍ਰਹਃ ।। ੩੬੭.

ਉਚਾਵਚਾ ਉੱਚਾ-ਹੇਠਾਂ; ਨੈਕਭੇਦਾ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ; ਸੰਬਾਧ ਤੇ ਕਲਿਲਾ ਭੀੜ-ਭਾੜ ਜਾਂ ਗੜਬੜ; ਤਿਮਿਤਾ ਤੇ ਸਤਿਮਿਤਾ ਮੰਦ; ਕਲਿਨਨਾ ਗਿੱਲਾ; ਅਭਿਯੋਗ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਣਾ; ਅਭਿਗ੍ਰਹਾ ਫੜਨਾ।

ਸ੍ਫਤਿਰ੍ਵृਦ੍ਧੌ ਪ੍ਰਥਾ ਖ੍ਯਾਤੌ ਸਮਾਹਾਰਃ ਸਮੁਚ੍ਚਯਃ । ਅਪਹਾਰਸ੍ਤ੍ਵਪਚਯੋ ਵਿਹਾਰਸ੍ਤੁ ਪਰਿਕ੍ਰਮਃ ।। ੩੬੭.

ਸਫ਼ਤੀ ਵਾਧਾ; ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਵਧਣਾ; ਪ੍ਰਥਾ ਮਸ਼ਹੂਰੀ; ਖਿਆਤੀ ਨਾਮ; ਸਮਾਹਾਰ ਤੇ ਸਮੁੱਚਿਆ ਇਕੱਠ; ਅਪਹਾਰਾ ਹਟਾਉਣਾ; ਅਪਚਯਾ ਘਟਾਉਣਾ; ਵਿਹਾਰਾ ਮਨੋਰੰਜਨ; ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਣਾ।

ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰ ਉਪਾਦਾਨਂ ਨਿਰ੍ਦ੍ਧਾਰੋऽਬ੍ਯਵਕਰ੍षਣਂ । ਵਿਘ੍ਨੋऽਨ੍ਤਰਾਯਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੂਹਃ ਸ੍ਯਾਦਾਸ੍ਯਾ ਤ੍ਵਾਸਨਾ ਸ੍ਥਿਤਿਃ ।। ੩੬੭.

ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰਾ ਵਾਪਸ ਲੈਣਾ; ਉਪਾਦਾਨਾ ਚੁੱਕਣਾ; ਨਿਰਧਾਰਾ ਨਿਸਚੈ; ਅਵ੍ਯਵਕਰਸ਼ਣਾ ਨਾ ਵਾਪਸ ਲੈਣਾ; ਵਿਘਨਾ, ਅੰਤਰਾਯਾ, ਪ੍ਰਤਿਊਹਾ ਰੁਕਾਵਟ; ਆਸਿਆ ਮੂੰਹ; ਆਸਨਾ ਬੈਠਕ; ਸਥਿਤੀ ਹਾਲਤ।

ਸਨ੍ਨਿਧਿਃ ਸਨ੍ਨਿਕਰ੍षਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਂਕ੍ਰਮੋ ਦੁਰ੍ਗਸਞ੍ਚਰਃ । ਉਪਲਮ੍ਭਸ੍ਤ੍ਵਨੁਭਵਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਦੇਸ਼ੋ ਨਿਰਾਕृਤਿਃ ।। ੩੬੭.

ਸੰਨਿਧੀ ਤੇ ਸੰਨਿਕਰਸ਼ ਨੇੜਤਾ; ਸੰਕ੍ਰਮਾ ਬਦਲਾਅ; ਦੁਰਗਸੰਚਰਾ ਔਖਾ ਰਸਤਾ; ਉਪਲੰਭਾ ਪਛਾਣ; ਅਨੁਭਵ ਤਜਰਬਾ; ਪ੍ਰਤਿਆਦੇਸ਼ਾ ਵਿਰੋਧੀ ਹੁਕਮ; ਨਿਰਾਕ੍ਰਿਤੀ ਇਨਕਾਰ।