ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਪਣ੍ਯਾਜੀਵੋ ਹ੍ਯਾਪਣਿਕੋ ਨ੍ਯਾਸਸ਼੍ਚੋਪਨਿਧਿਃ ਪੁਮਾਨ੍ । ਵਿਪਣੋ ਵਿਕ੍ਰਯਃ ਸਙ੍‌ਖ੍ਯਾ ਸਙ੍‌ਖ੍ਯੇਯੇ ਹ੍ਯਾਦਸ਼ ਤ੍ਰਿषੁ ।। ੩੬੬.

ਵਪਾਰ ਕਰਕੇ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਪਾਰੀ ਹੈ। ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਆਪਣਿਕਾ ਹੈ। ਨਿਆਸ ਤੇ ਉਪਨਿਧੀ ਜਮ੍ਹਾਂ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਹਨ। ਵਿਪਣਾ ਵਿਕਰੀ ਹੈ। ਸੰਖਿਆ ਗਿਣਤੀ ਹੈ। ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਗਿਆਰਾਂ ਤੱਕ ਗਿਣਦੇ ਹਨ।

ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਾਦ੍ਯਾਃ ਸਦੈਕਤ੍ਵੇ ਸਰ੍ਵ੍ਵਾਃ ਸਂਖ੍ਯੇਯਸਂਖ੍ਯਯੋਃ । ਸਂਖ੍ਯਾਰ੍ਥੇ ਦ੍ਵਿਬਹੁਤ੍ਵੇ ਸ੍ਤਸ੍ਤਾਸੁ ਚਾਨਵਤੇਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ।। ੩੬੬.

ਵੀਹ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਦੋਵਾਂ ਤੇ ਬਹੁਵਚਨ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਗਿਣਤੀਆਂ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਤੇ ਬਹੁਵਚਨ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਵਵੇ ਤੱਕ ਔਰਤਾਂ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਙ੍ਕ੍ਤੇਃ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਾਦਿ ਕ੍ਰਮਮਾਦ੍ਦਸ਼ਗੁਣੋਤ੍ਤਰਂ । ਮਾਨਨ੍ਤੁਲਾਙ੍ਗੁਲਿਪ੍ਰਸ੍ਥੈਰ੍ਗੁਞ੍ਜਾਃ ਪਞ੍ਚਾਦ੍ਯਮਾषਕਃ ।। ੩੬੬.

ਪੰਕਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ਤ, ਹਜ਼ਾਰ ਆਦਿ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਵਾਰੀ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਮਾਪ: ਮਾਣ, ਤੂਲਾ, ਅੰਗੂਠੀ, ਪ੍ਰਸਥ, ਗੁੰਜਾ। ਪੰਜ ਤੋਂ ਉਪਰ ਮਾਸ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਤੇ षੋੜਸ਼ਾਕ੍ਸ਼ਃ ਕਰ੍षੋऽਸ੍ਤ੍ਰੀ ਪਲਂ ਕਰ੍षਚਤੁष੍ਟਯਮ੍ । ਸੁਵਰ੍ਣਵਿਸ੍ਤੌ ਹੇਮ੍ਨੋऽਕ੍ਸ਼ੇ ਕੁਰੁਵਿਸ੍ਤਸ੍ਤੁ ਤਤ੍ਪਲੇ ।। ੩੬੬.

ਸੋਲਾਂ ਗੁੰਜਾ ਇਕ ਕਰਸ਼ਾ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਚਾਰ ਕਰਸ਼ਾ ਇਕ ਪਲਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੁਵਰਨਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਮਾਪ ਹੈ। ਅਕਸ਼ਾ ਪਾਸਿਆਂ ਲਈ ਹੈ। ਕੁਰੂ ਪਲਾ ਲਈ ਮਾਪ ਹੈ।

ਤਲਾ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ ਪਲਸ਼ਤਂ ਭਾਰਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਸ੍ਤੁਲਾਃ । ਕਾਰ੍षਾਪਣਃ ਕਾਰ੍षਿਕਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਾਰ੍षਿਕੇ ਤਾਮ੍ਰਿਕੇ ਪਣਃ ।। ੩੬੬.

ਪਲਾ ਦੇ ਸੌ ਭਾਰ ਔਰਤਾਂ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਵੀਹ ਤੂਲਾ ਇਕ ਭਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਾਰਸ਼ਾਪਣਾ ਸਿੱਕਾ ਹੈ। ਕਾਰਸ਼ਿਕਾ ਮਾਪ ਹੈ। ਕਾਰਸ਼ਿਕਾ ਵਿੱਚ ਤਾਮਬੇ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਪਣਾ ਹੈ।

ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਵਿਤ੍ਤਂ ਸ੍ਵਾਪਤੇਯਂ ਰਿਕ੍ਥਮृਕ੍ਥਂ ਧਨਂ ਵਸੁ । ਰੀਤਿਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਮਾਰਕੂਟੋ ਨ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਮਥ ਤਾਮ੍ਰਕਮ੍ ।। ੩੬੬.

ਦਰਵਿਆ, ਵਿਟਾ, ਸਵਾਪਤੇਯਾ, ਰਿਖਥ, ਮ੍ਰਿਖਥ, ਧਨ, ਵਸੂ — ਇਹ ਸਭ ਦੌਲਤ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ। ਰੀਤੀ ਔਰਤਾਂ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਆਰਕੂਟਾ ਔਰਤਾਂ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਤਾਮਰਕਾ ਤਾਮਬਾ ਹੈ।

ਸ਼ੁਲ੍ਵਮੌਦੁਮ੍ਬਰਂ ਲੌਹੇ ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਂ ਕਾਲਾਯਸਾਯਸੀ । ਕ੍ਸ਼ਾਰਂ ਕਾਚੋऽਥ ਚਪਲੋ ਰਸਃ ਸੂਤਸ਼੍ਚ ਪਾਰਦੇ ।। ੩੬੬.

ਸ਼ੁਲਵ ਚਾਂਦੀ ਹੈ। ਔਦੁੰਬਰਾ ਅੰਜੀਰ ਦੇ ਲੱਕੜ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ। ਲੋਹਾ ਤੀਖਾ ਹੈ। ਕਾਲਾਯਸਾ ਫੁਲਾਦ ਹੈ। ਖਾਰਾ ਖਾਰ ਹੈ। ਕਾਚਾ ਕਾਂਚ ਹੈ। ਚਪਲਾ ਪਾਰਾ ਹੈ। ਸੂਤਾ ਪਾਰਾ ਹੈ।

ਗਰਲਂ ਮਾਹਿषਂ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਂ ਤ੍ਰਪੁਸੀਸਕਪਿਚ੍ਚਟਂ । ਹਿਣ੍ਡੀਰੋऽਬ੍ਧਿਕਫਃ ਫੇਣੋ ਮਧੂਚ੍ਛਿष੍ਟਨ੍ਤੁ ਸਿਕ੍ਥਕਮ੍ ।। ੩੬੬.

ਜ਼ਹਰ, ਭੈਂਸ ਦਾ ਸਿੰਗ, ਸੀਸਾ, ਟਿਨ, ਬਾਂਦਰ ਦੀ ਲਦ, ਨੀਲਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਝਾਗ, ਥੂਕ ਅਤੇ ਸ਼ਹਦ ਦੀ ਬਚੀ ਕੁਚੀ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਕਥਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰਙ੍ਗਵਙ੍ਗੇ ਪਿਚੁਸ੍ਥੂਲੋ ਕੂਲਟੀ ਤੁ ਮਨਃਸ਼ਿਲਾ । ਯਵਕ੍ਸ਼ਾਰਸ਼੍ਚ ਪਾਕ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤ੍ਵਕ੍ਕ੍ਸ਼ੀਰਾ ਵਂਸ਼ਲੋਚਨਾ ।। ੩੬੬.

ਰੰਗਵੰਗਾ ਵੱਡਾ ਪਿੰਡ ਪਿਟ ਹੈ; ਕੁਲਟੀ ਮਨਾ ਸ਼ਿਲਾ ਹੈ; ਯਵਖ਼ਾਰਾ ਪਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ; ਟਵਕਸ਼ੀਰਾ ਬਾਂਸ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਰਸ ਹੈ।

ਵृषਲਾ ਜਘਨ੍ਯਜਾਃ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਸ਼੍ਚਾਣ੍ਡਾਲਾਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਙ੍ਕਰਾਃ । ਕਾਰੁਃ ਸ਼ਿਲ੍ਪੀ ਸਂਹਤੈਸ੍ਤੈਰ੍ਦ੍ਵਯੋਃ ਸ਼੍ਰੇਣਿਃ ਸਜਾਤਿਭਿਃ ।। ੩੬੬.

ਜੋ ਨੀਚ ਜਾਤੀਆਂ, ਥੱਲੇ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਸ਼ੂਦਰ, ਚੰਡਾਲ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਚ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ੰਕਰਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕਾਰੀਗਰ ਜਾਂ ਹُنਰਮੰਦ ਨੂੰ ਕਾਰੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਦੋ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਾਤੀ ਦੀ ਟੋਲੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਰਙ੍ਗਾਜੀਵਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਕਰਸ੍ਤ੍ਵष੍ਟਾ ਤਕ੍ਸ਼ਾ ਚ ਵਰ੍ਧਕਿਃ । ਨਾਡਿਨ੍ਧਮਃ ਸ੍ਵਰ੍ਣਕਾਰੋ ਨਾਪਿਤਾਨ੍ਤਾਵਸਾਯਿਨਃ ।। ੩੬੬.

ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਰੰਗਜੀਵ, ਚਿੱਤਰਕਾਰ, ਲੋਹਾਰ, ਮਿਸਤਰੀ, ਬਨ੍ਹੇ ਵਾਲਾ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਕਾਰੀਗਰ, ਨਾਈ ਅਤੇ ਮੁਰਦੇ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲਾ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਪukarਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਾਵਾਲਃ ਸ੍ਯਾਦਜਾਜੀਵੋ ਦੇਵਾਜੀਵਸ੍ਤੁ ਦੇਵਲਃ । ਜਾਯਾਜੀਵਾਸ੍ਤੁ ਸ਼ੈਲੂषਾ ਭृਤਕੋ ਭृਤਿਭੁਕ੍ਤਥਾ ।। ੩੬੬.

ਅੱਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਵਾਲਾ, ਬੱਕਰੀ ਚਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਜਾਜੀਵ, ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਚਰਾਵਾ ਦੇਵਜੀਵ ਜਾਂ ਦੇਵਲਾ; ਅਭਿਨੇਤਾ ਜਾਯਾਜੀਵ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੂਸ਼ਾ; ਨੌਕਰ ਭ੍ਰਿਤਕਾ ਜਾਂ ਭ੍ਰਿਤਭੁਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਵਰ੍ਣਃ ਪਾਮਰੋ ਨੀਚਃ ਪ੍ਰਾਕृਤਸ਼੍ਚ ਪृਥਗ੍ਜਨਃ । ਵਿਹੀਨੋਪਸਦੋ ਜਾਲ੍ਮੋ ਭृਤ੍ਯੇ ਦਾਸੇਰਚੇਟਕਾਃ ।। ੩੬੬.

ਮਿਸ਼ਰ ਜਾਤੀ, ਨੀਚ, ਥੱਲਾ, ਆਮ ਆਦਮੀ, ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ, ਚਲਾਕ, ਨੌਕਰ, ਗੁਲਾਮ ਜਾਂ ਘੱਟ ਦਰਜੇ ਵਾਲੇ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਪukarਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਟੁਸ੍ਤੁ ਪੇਸ਼ਲੋ ਦਕ੍ਸ਼ੇ ਮृਗਯੁਰ੍ਲੁਬ੍ਧਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਚਣ੍ਡਾਲਸ੍ਤੁ ਦਿਵਾਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਃ ਪੁਸ੍ਤਂ ਲੇਪ੍ਯਾਦਿਕਰ੍ਮ੍ਮਣਿ ।। ੩੬੬.

ਕਪੜਾ ਬੁਣਨ ਵਾਲਾ ਪਟੁ ਜਾਂ ਪੇਸ਼ਲਾ; ਮਾਹਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਮ੍ਰਿਗਯੂ ਜਾਂ ਲੁਭਧਕ; ਚੰਡਾਲਾ ਨੂੰ ਦਿਵਾਕੀਰਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੁਸਤਕ ਕਿਤਾਬ ਹੈ; ਲੇਪ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਲੇਪਯਾਦੀ ਹੈ।

ਪਞ੍ਚਾਲਿਕਾ ਪੁਤ੍ਰਿਕਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਰ੍ਕਰਸ੍ਤਰੁਣਃ ਪਸ਼ੁਃ । ਮਞ੍ਜੂषਾ ਪੇਟਕਃ ਪੇਡਾ ਤੁਲ੍ਯਸਾਧਾਰਣੌ ਸਮੌ ੩੬੬.

ਪਤਲੀ ਜਾਂ ਪਤਲੀਕਾ ਗੁੱਡੀ ਹੈ; ਵਰਕਰਾ ਜਾਂ ਤਰੁਣ ਪਸ਼ੂ ਨੌਜਵਾਨ ਜਾਨਵਰ ਹੈ; ਮੰਜੂਸ਼ਾ ਡੱਬਾ ਹੈ, ਪੇਟਕਾ ਸੰਦੂਕ ਹੈ, ਪੇਡਾ ਪੈਟਾ ਹੈ; ਪੇਟਕਾ ਤੇ ਪੇਡਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਤੇ ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਨ੍ਯऽਥ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਨਾਮਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਤਚ੍ਛृਣੁ । ਸੁਕृਤੀ ਪੁਣ੍ਯਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਯੋ ਮਹੇਚ੍ਛਸ੍ਤੁ ਮਹਾਸ਼ਯਃ ।। ੩੬੭.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਮ ਨਾਂਵ ਤੇ ਲਿੰਗ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਸੁਣੋ। ਜੋ ਨੇਕ, ਪੁੰਨ ਵਾਲਾ, ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤ, ਵੱਡੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੱਡੇ ਦਿਲ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਵੀਣਨਿਪੁਣਾਭਿਜ੍ਞਵਿਜ੍ਞਵਿਜ੍ਞਨਿष੍ਣਾਤਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ਿਤਾਃ । ਸ੍ਯੁਰ੍ਵਦਾਨ੍ਯਸ੍ਥੂਲਲਕ੍ਸ਼ਦਾਨਸ਼ੌਣ੍ਡਾ ਬਹੁਪ੍ਰਦੇ ।। ੩੬੭.

ਜੋ ਮਾਹਰ, ਨਿਪੁਣ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਸਮਝਦਾਰ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਹੋਇਆ, ਦਾਨੀ, ਵੱਡੇ ਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਕृਤੀ ਕृਤਜ੍ਞਃ ਕੁਸ਼ਲ ਆਸਕ੍ਤੋਦ੍ਯੁਕ੍ਤ ਉਤ੍ਸੁਕਃ । ਇਭ੍ਯ ਆਢ੍ਯਃ ਪਰਿਵृਢੋ ਹ੍ਯਧਿਭੂਰ੍ਨਾਯਕੋऽਧਿਪਃ ।। ੩੬੭.

ਜੋ ਕੰਮਯੋਗ, ਉਪਕਾਰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਕਾਬਲ, ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ, ਮਿਹਨਤੀ, ਉਤਸ਼ੁਕ, ਧਨਵਾਨ, ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ, ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ, ਆਗੂ ਜਾਂ ਮੁਖੀ ਹੈ।

ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਵਾਨ੍ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਃ ਸ਼੍ਰੀਲਃ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਃ ਸ੍ਵੈਰ੍ਯ੍ਯऽਪਾਵृਤਃ । ਖਲਪੂਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਧਹੁਕਰੋ ਦੀਰ੍ਘਸੂਤ੍ਰਸ਼੍ਚਿਰਕ੍ਰਿਯਃ ।। ੩੬੭.

ਜੋ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤ, ਚੰਗੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲਾ, ਧਨਵਾਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ, ਆਜ਼ਾਦ, ਖੁਲ੍ਹਾ; ਘਮੰਡੀ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲਾ, ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਕੰਮ ਚ دیر ਕਰਨ ਵਾਲਾ।

ਜਾਲ੍ਮੋऽਸਮੀਕ੍ਸ਼੍ਯਕਾਰੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕੁਣ੍ਠੋ ਮਨ੍ਦਃ ਕ੍ਰਿਯਾਸੁ ਯਃ । ਕਰ੍ਮ੍ਮਸ਼ੂਰਃ ਕਰ੍ਮ੍ਮਠਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਭਕ੍ਸ਼ਕੋ ਘਸ੍ਮਰੋऽਦ੍ਮਰਃ ।। ੩੬੭.

ਜਾਲਮ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸੋਚੇ ਬਿਨਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਸੁਸਤ ਜਾਂ ਮੰਦ; ਕੰਮ ਦਾ ਸ਼ੇਰ, ਮਿਹਨਤੀ, ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਲਾਲਚੀ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਖਾਣ ਵਾਲਾ।

ਲੋਲੁਪੋ ਗਰ੍ਘ੍ਲੋ ਗृਧ੍ਨੁਰ੍ਵਿਨੀਤਪ੍ਰਸ਼੍ਰਿਤੌ ਤਥਾ । ਧृष੍ਟੇ ਧृष੍ਣੁਰ੍ਵਿਯਾਤਸ਼੍ਚ ਨਿਭृਤਃ ਪ੍ਰਤਿਬਾਨ੍ਵਿਤੇ ।। ੩੬੭.

ਲਾਲਚੀ, ਵੱਧ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਲੋਭੀ, ਨਮ੍ਰ, ਵਿਨਮ੍ਰ, ਹਿੰਮਤੀ, ਦਿਲੇਰ, ਚਲਾਕ, ਚੁਪਚਾਪ, ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ।

ਪ੍ਰਗਲ੍ਭੋ ਭੀਰੁਕੋ ਭੀਰੁਰ੍ਵਨ੍ਦਾਰੁਰਭਿਵਾਦਕੇ । ਭੂष੍ਣੁਰ੍ਭਵਿष੍ਣੁਰ੍ਭਵਿਤਾ ਜ੍ਞਾਤਾ ਵਿਦੁਰਵਿਨ੍ਦੁਕੌ ।। ੩੬੭.

ਆਤਮਵਿਸ਼ਵਾਸੀ, ਡਰਪੋਕ, ਡਰੂ, ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਬਣ ਰਿਹਾ, ਬਣੇਗਾ, ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ।

ਮਤ੍ਤਸ਼ੌਣ੍ਡੋਤ੍ਕਟਕ੍ਸ਼ੀਵਾਸ਼੍ਚਣ੍ਡਸ੍ਤ੍ਵਤ੍ਯਨ੍ਤਕੋਪਨਃ । ਦੇਵਾਨਞ੍ਚਤਿ ਦੇਵਦ੍ਰ੍ਯਙ੍ ਵਿਸ਼੍ਵਦ੍ਰ੍ਯਙ੍ ਵਿਸ਼੍ਵਗਞ੍ਚਤਿ ।। ੩੬੭.

ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ, ਪੀਣ ਵਾਲਾ, ਤਿੱਖੀ ਨਜ਼ਰ ਵਾਲਾ, ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ; ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਦੇਵਾਨੰਚਤੀ; ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਦ੍ਰਯੰਗ; ਜੋ ਸਭ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਗੰਚਤੀ।

ਯਃ ਸਹਾਞ੍ਚਤਿ ਸ ਸਧ੍ਰ੍ਯਙ੍ ਸ ਤਿਰ੍ਯ੍ਯਙ੍ ਯਸ੍ਤਿਰੋऽਞ੍ਚਤਿ । ਵਾਚੋਯੁਕ੍ਤਿਃ ਪਟੁਰ੍ਵਾਗ੍ਮੀ ਵਾਵਦੂਕਸ਼੍ਚ ਵਕ੍ਤਰਿ ।। ੩੬੭.

ਜੋ ਇਕੱਠੇ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਸਧ੍ਰਯੰਗ; ਜੋ ਪਾਸੇ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਤਿਰਯੰਗ; ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ, ਵਾਕਪਟੂ, ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਵਕਤਾ।

ਸ੍ਯਾਜ੍ਜਲ੍ਪਕਸ੍ਤੁ ਵਾਚਾਲੋ ਵਾਚਾਟੋ ਬਹੁਗਰ੍ਹ੍ਯਵਾਕ੍ । ਅਪਧ੍ਵਸ੍ਤੋ ਧਿਕ੍‌ਕृਤਃ ਸ੍ਯਾਦ੍‌ ਬਦ੍ਧੇ ਕੀਲਿਤਸਂਯਤੌ ।। ੩੬੭.

ਜੋ ਬਕਬਕ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਜਲਪਕਾ; ਜੋ ਬਹੁਤ ਬੋਲਦਾ, ਉਹ ਵਾਚਾਲਾ; ਜੋ ਲੰਬੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਵਾਚਾਟਾ; ਜਿਸ ਦੀ ਗੱਲ ਬਹੁਤ ਨਿੰਦਾ ਹੋਵੇ; ਜੋ ਨਸ਼ਟ ਜਾਂ ਨਿੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ।

ਵਰਣਃ ਸ਼ਬ੍ਦਨੋ ਨਾਨ੍ਦੀਵਾਦੀ ਨਾਨ੍ਦੀਕਰਃ ਸਮਾਃ । ਵ੍ਯਸਨਾਰ੍ਤ੍ਤੋਪਰਕ੍ਤੌ ਦ੍ਵੌ ਬਦ੍ਧੇ ਕੀਲਿਤਸਂਯਤੌ ।। ੩੬੭.

ਵਰਣਾ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਖੜਾ ਰੱਖਵਾਲੀ ਹੈ; ਸ਼ਬਦਨਾ ਸੁਚਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਨਾਂਦੀਵਾਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਾਜਾ ਵਜਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਨਾਂਦੀਕਰਾ ਨਾਂਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਮਾ ਵਜੋਂ ਬਰਾਬਰ ਹਨ; ਵਿਯਸਨ ਤੇ ਆਰਤਾ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹੋਏ ਹਨ; ਬੱਧ ਤੇ ਕੀਲਿਤਾ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਵਿਹਸ੍ਤਵ੍ਯਾਕੁਲੌ ਤੁਲ੍ਯੌ ਨृਸ਼ਂਸਕ੍ਰੂਰਘਾਤੁਕਾਃ । ਪਾਪੋ ਧੂਰ੍ਤ੍ਤੋ ਵਞ੍ਚਕਃ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮੂਰ੍ਖੇ ਵੈਦੇਹਵਾਲਿਸ਼ੌ ।। ੩੬੭.

ਵਿਹਸਤ ਤੇ ਵਿਅਕੁਲ ਉਹ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਜੋ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ ਹਨ; ਤੁਲਯਾ ਵਜੋਂ ਬਰਾਬਰ ਹਨ; ਨ੍ਰਿਸ਼ੰਸ ਤੇ ਕ੍ਰੂਰ ਘਾਤਕਾ ਕਠੋਰ ਕਤਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਪਾਪੀ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਹੈ; ਧੂਰਤ ਚਲਾਕ ਹੈ; ਵੰਚਕਾ ਧੋਖਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਮੂਰਖ ਬੇਵਕੂਫ਼ ਹੈ; ਵਿਦੇਹ ਤੇ ਵਾਲਿਸ਼ਾ ਵੀ ਮੂਰਖ ਹਨ।

ਕਦਰ੍ਯ੍ਯੇ ਕृਪਣਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰੌ ਮਾਰ੍ਗਣੋ ਯਾਚਕਾਰ੍ਥਿਨੌ । ਅਹਙ੍ਕਾਰਵਾਨਹਂਯੁਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛੁਭਂਯੁਸ੍ਤੁ ਸ਼ੁਭਾਨ੍ਵਿਤਃ ।। ੩੬੭.

ਕਦਰਿਆ, ਕ੍ਰਿਪਣ ਤੇ ਖ਼ੁਦਰਾ ਕੰਜੂਸ ਹਨ; ਮਾਰਗਣ ਤੇ ਯਾਚਕਾ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ ਉਹ ਅਹੰਕਾਰਵਾਨ ਜਾਂ ਅਹੰਯੂ ਹੈ; ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ ਉਹ ਸ਼ੁਭੰਯੂ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀਆਂ ਖਾਸਲਤਾਂ ਹੋਣ ਉਹ ਸ਼ੁਭਾਂਵਿਤ।

ਕਾਤ੍ਤਂ ਮਨੋਰਮਂ ਰੁਚ੍ਯਂ ਹृਦ੍ਯਾਭੀष੍ਟੇ ਹ੍ਯਭੀਪ੍ਸਿਤੇ । ਅਸਾਰਂ ਫਲ੍ਗੁ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਵੈ ਮੁਖ੍ਯਵਰ੍ਯ੍ਯਵਰੇਣ੍ਯਕਾਃ ।। ੩੬੭.

ਕਾਤਤਾ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਮਨੋਰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਹੈ; ਰੁਚਿਆ ਪਸੰਦ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਹ੍ਰਦਿਆ ਮਨ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਭੀਸ਼ਟ ਤੇ ਅਭੀਪਸਿਤ ਚਾਹਿਆ ਹੋਇਆ; ਅਸਾਰਾ ਬੇਮਤਲਬ; ਫਲਗੂ ਥੋੜ੍ਹਾ; ਸ਼ੂਨਿਆ ਖਾਲੀ; ਮੁਖਿਆ, ਵਰੀਆ ਤੇ ਵਰੇਣਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ।