ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਨੀਕਿਨੀ ਦਸ਼ਾਨੀਕਿਨ੍ਯੋऽਕ੍ਸ਼ੋਹਿਣ੍ਯੋ ਗਜੀਦਿਭਿਃ । ਧਨੁਃ ਕੋਦਣ੍ਡਇष੍ਵਾਸੌ ਕੋਟਿਰਸ੍ਯਾਟਨੀ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੩੬੬.

ਇਕ ਵੱਡੀ ਫੌਜ, ਦਸ ਵੱਡੀਆਂ ਫੌਜਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਲੀ ਅਕਸ਼ੌਹਿਨੀ; ਧਨੁ, ਕੋਦੰਡ, ਤੇ ਇਸ਼ੂ ਧਨੁਧਾਰੀਆਂ ਲਈ; ਕੋਟਿਰ ਤੇ ਆਟਨੀ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨਸ੍ਤਕਸ੍ਤੁ ਧਨੁਰ੍ਮਧ੍ਯਂ ਮੌਰ੍ਵੀ ਜ੍ਯਾ ਸ਼ਿਞ੍ਜਿਨੀ ਗੁਣਃ । ਪृषਤ੍‌ਕਬਾਣਵਿਸ਼ਿਖਾ ਅਜਿਹ੍ਮਗਖਗਾਸ਼ੁਗਾਃ ।। ੩੬੬.

ਧਨੁ ਦਾ ਵਿਚਲਾ ਹਿੱਸਾ ਨਸਤ ਹੈ; ਡੋਰੀ ਮੌਰਵੀ, ਤੰਤੁ ਜਿਆ, ਰਗ ਗੁਣ ਹੈ; ਤੀਰ, ਬਾਣ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਖਾ ਸਿੱਧੇ, ਤੇਜ਼ ਤੇ ਚਲਾਕ ਹਨ।

ਤੂਣੋਪਾਸਙ੍ਗਤੂਣੀਰਨਿषਙ੍ਗਾ ਇषੁਧਿਰ੍ਦ੍ਵਯੋਃ। ਅਸਿਰ੍ऋष੍ਟਿਸ਼੍ਚ ਨਿਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ਃ ਕਰਵਾਲਃ ਕृਪਾਣਵਤ੍ ।। ੩੬੬.

ਤੀਰਦਾਨ, ਪਾਸੇ ਵਾਲਾ ਤੀਰਦਾਨ, ਮਿਆਨ, ਤੇ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਤੀਰ-ਦਾਨ; ਤਲਵਾਰ, ਭਾਲਾ, ਦੋਧਾਰੀ ਤਲਵਾਰ, ਕਰਵਾਲ, ਤੇ ਛੁਰੀ।

ਸਰੁਃ ਖਙ੍ਗਸ੍ਯ ਮੁष੍ਟੌ ਸ੍ਯਾਦੀਲੀ ਤੁ ਕਰਪਾਲਿਕਾ । ਦ੍ਵਯੋਃ ਕੁਠਾਰਃ ਸੁਧਿਤਿਃ ਛੁਰਿਕਾ ਚਾਸਿਪੁਤ੍ਰਿਕਾ ।। ੩੬੬.

ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਮੂਠ, ਹੱਥ ਲਈ ਛੋਟੀ ਡਾਲ; ਦੋਵਾਂ ਲਈ: ਕੁਹਾੜੀ, ਤੇਜ਼ ਹਥਿਆਰ, ਛੁਰੀ, ਤੇ ਛੋਟੀ ਤਲਵਾਰ।

ਪ੍ਰਾਸਸ੍ਤੁ ਕੁਨ੍ਤੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸਰ੍ਵਲਾ ਤੋਮਰੋऽਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ । ਵੈਤਾਲਿਕਾ ਬੋਧਕਰਾ ਮਾਗਧਾ ਵਨ੍ਦਿਨਸ੍ਤੁਤੌ ।। ੩੬੬.

ਭਾਲਾ ਕੁੰਟਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੋਮਰ ਸਭ ਲਈ ਹਥਿਆਰ ਹੈ; ਗਾਇਕ, ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਮਾਗਧ ਗੀਤਕਾਰ, ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ।

ਸਂਸ਼ਪ੍ਤਕਾਸ੍ਤੁ ਸਮਯਾਤ੍ਸਙ੍ਗ੍ਗ੍ਰਾਮਾਦਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਿਨਃ । ਪਤਾਕਾ ਵੈਜਯਨ੍ਤੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕੇਤਨਂ ਧ੍ਵਜਮਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ ।। ੩੬੬.

ਜੋ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਦੇ, ਉਹ ਸੰਸ਼ਪਤਕਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਝੰਡਾ, ਵੈਜਯੰਤ, ਨਿਸ਼ਾਨ, ਤੇ ਧਵਜ ਹਥਿਆਰ ਹਨ।

ਅਹਂ ਪੂਰ੍ਵਮਹਂ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਮਿਤ੍ਯਹਂਪੂਰ੍ਵ੍ਵਿਕਾ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ । ਅਹਮਹਮਿਕਾ ਸਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯੋऽਹਙ੍ਕਾਰਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ ।। ੩੬੬.

ਔਰਤ ਵਿੱਚ: 'ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ'; ਮਰਦ ਵਿੱਚ: 'ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ'; ਇਹ ਅਹੰਪੂਰਵਿਕਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਆਪਸੀ ਅਹੰਕਾਰ ਹੈ।

ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਪਰਾਕ੍ਰਮਃ ਪ੍ਰਾਣਃ ਸ਼ੌਰ੍ਯ੍ਯਂ ਸ੍ਥਾਨਸਹੋਬਲਂ । ਮੂਰ੍ਛਾ ਤੁ ਕਸ਼੍ਮਲਂ ਮੋਹੋऽਪ੍ਯਵਮਰ੍ਦ੍ਦਸ੍ਤੁ ਪੀੜ़ਨਂ ।। ੩੬੬.

ਤਾਕਤ, ਸ਼ੌਰ, ਜੀਵਨ, ਵੀਰਤਾ, ਥਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਭਟਕਣ ਹੈ, ਭੁਲੇਖਾ ਵੀ ਭਟਕਣ ਹੈ, ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਦੁੱਖ ਹੈ।

ਅਭ੍ਯਵਸ੍ਕਨ੍ਦਨਨ੍ਤ੍ਵਭ੍ਯਾਸਾਦਨਂ ਵਿਜਯੋ ਜਯਃ । ਨਿਰ੍ਵਾਸਨਂ ਸਂਜ੍ਞਪਨਂ ਸਾਰਣਂ ਪ੍ਰਤਿਘਾਤਨਂ ।। ੩੬੬.

ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ, ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ, ਅਭਿਆਸ, ਜਿੱਤ, ਫਤਹ, ਨਿਕਾਲਣਾ, ਐਲਾਨ ਕਰਨਾ, ਚਲਣਾ, ਤੇ ਰੋਕਣਾ।

ਸ੍ਯਾਤ੍ਪਞ੍ਚਤਾ ਕਾਲਧਰ੍ਭੋ ਦਿष੍ਟਾਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਲਯੋऽਤ੍ਯ੍ਯਃ । ਵਿਸ਼ੋ ਭੂਮਿਸ੍ਪृਸ਼ੋ ਵੈਸ਼੍ਯਾ ਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਵਰ੍ਤਨਜੀਵਨੇ ।। ੩੬੬.

ਕੁਦਰਤੀ ਅੰਤ ਮੌਤ ਹੈ, ਸਮਾਂ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਵਿਨਾਸ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। ਲੋਕ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਵਣਜ ਤੇ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਣੀ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਹੈ।

ਕृष੍ਯਾਦਿਵृਤ੍ਤਯੋ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਕੁਸੀਦਂ ਵृਦ੍ਧਿਜੀਵਿਕਾ । ਉਦ੍ਧਾਰੋऽਰ੍ਥਪ੍ਰਯੋਗਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਣਿਸ਼ਂ ਸਸ੍ਯਮਞ੍ਜਰੀ ।। ੩੬੬.

ਖੇਤੀ ਆਦਿ ਕੰਮ-ਧੰਦੇ ਸਮਝਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸੁਧੀ ਤੇ ਵਿਆਜ 'ਤੇ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਣਾ ਵਿਆਜੀ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ ਹੈ। ਪੈਸਾ ਉਧਾਰ ਦੇਣਾ ਹੀ ਦੌਲਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਦਾਣਾ ਫੁੱਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸਿਂਸ਼ਾਰੁਃ ਸਸ੍ਯਸ਼ੂਕਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਤਮ੍ਬੋ ਗੁਤ੍ਸਸ੍ਤृਣਾਦਿਨਃ । ਧਾਨ੍ਯਂ ਵ੍ਰੀਹਿਃ ਸ੍ਤਮ੍ਬਕਰਿਃ ਕੜਙ੍ਗਰੋ ਵੁषਂ ਸ੍ਮृਤਂ ।। ੩੬੬.

ਅਨਾਜ ਦੀ ਛਿਲਕਾ ਬਾਹਰਲੀ ਪਰਤ ਹੈ, ਡੰਡੀ ਤਣੀ ਹੈ, ਗੁੱਦਾ ਘਾਸ ਆਦਿ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਅਨਾਜ ਚੌਲ ਹੈ, ਗੁੱਛਾ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲਾ ਡੰਡੀ ਹੈ, ਕਰੰਗਰਾ ਛਿਲਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਾषਾਦਯਃ ਸ਼ਮੀਧਾਨ੍ਯੇ ਸ਼ੁਕਧਾਨ੍ਯੇ ਯਵਾਦਯਃ । ਤृਣਧਾਨ੍ਯਾਨਿ ਨੀਵਾਰਾਃ ਸ਼ੂਰ੍ਪਂ ਪ੍ਰਸ੍ਫੋਟਨਂ ਸ੍ਮृਤਂ ।। ੩੬੬.

ਮਾਸ਼ ਆਦਿ ਦਾਲਾਂ ਹਨ। ਸ਼ਮੀ ਅਨਾਜ, ਜੌ ਆਦਿ ਮੋਟਾ ਅਨਾਜ ਹੈ। ਜੰਗਲੀ ਅਨਾਜ ਨੀਵਾਰਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਛਾਣਣੀ ਟੋਕਰੀ ਨੂੰ ਛਾਂਟਣ ਵਾਲਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਯੂਤਪ੍ਰਸੇਵੌ ਕਣ੍ਡੋਲਪਿਟੌ ਕਟਕਿਨਿਞ੍ਜਕੌ । ਸਮਾਨੌ ਰਸਵਤ੍ਯਾਨ੍ਤੁ ਪਾਕਸ੍ਥਾਨਮਹਾਨਸੇ ।। ੩੬੬.

ਸਿਉਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸੇਵਾ ਚਮਚ ਹਨ। ਕੰਡੋਲਾ ਤੇ ਪਿਟਾ ਕਟੋਰੇ ਹਨ। ਕਟਕੀ ਤੇ ਨਿਞਜਕ ਵੀ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਰਸਵਤੀ ਚਟਣੀ ਹੈ, ਪਕਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਰਸੋਈ ਹੈ।

ਪੌਰੋਗਵਸ੍ਤਦਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ਃ ਸੂਪਕਾਰਾਸ੍ਤੁ ਵਲ੍ਲਵਾਃ । ਆਰਾਲਿਕਾ ਆਨ੍ਧਸਿਕਾਃ ਸੂਦਾ ਔਦਨਿਕਾ ਗੁਣਾਃ ।। ੩੬੬.

ਮੁਖੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ, ਰੋਟੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗਵਾਲੇ ਹਨ। ਆਰਾਲਿਕਾ, ਆਂਧਸਿਕਾ, ਸੂਦਾ, ਔਦਨਿਕਾ ਪਕਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।

ਕ੍ਲੀਵੇऽਗ੍ਵਰੀषਂ ਭ੍ਰਾष੍ਟੋ ਨਾ ਕਰ੍ਕਰ੍ਯ੍ਯਾਲੁਰ੍ਗਲਨ੍ਤਿਕਾ । ਆਲਿਞ੍ਜਰਃ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਣਿਕਂ ਸੁषਵੀ ਕृष੍ਣਜੀਰਕੇ ।। ੩੬੬.

ਨਪੁੰਸਕ ਨੂੰ ਅਗਵਰੀਸ਼ਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਭੁੰਨਿਆ ਅਨਾਜ ਭ੍ਰਾਸ਼ਟਾ ਹੈ। ਕਰਕਰਿਆ ਤੇ ਗਲੰਤਿਕਾ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਆਲਿੰਜਰਾ ਇਕ ਰਤਨ ਹੈ। ਸੁਸ਼ਵੀ ਕਾਲਾ ਜੀਰਾ ਹੈ।

ਆਰਨਾਲਸ੍ਤੁ ਕੁਲ੍ਮਾषਂ ਵਾਹ੍ਲੀਕਂ ਹਿਙ੍ਗੁ ਰਾਮਠਂ । ਨਿਸ਼ਾ ਹਰਿਦ੍ਰਾ ਪੀਤਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਖਣ੍ਡੇ ਮਤ੍ਸ੍ਯਣ੍ਡਿਫਾਣਿਤੇ ।। ੩੬੬.

ਆਰਨਾਲਾ ਖਮੀਰ ਚੌਲ ਹੈ। ਕੁਲਮਾਸ਼ਾ ਉਬਲੀ ਦਾਲ ਹੈ। ਵਾਹਲੀਕਾ ਹੀੰਗ ਹੈ। ਰਾਮਠਾ ਇਕ ਮਸਾਲਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਾ ਹਲਦੀ ਹੈ, ਪੀਤਾ ਪੀਲਾ ਹੈ, ਸਤਰੀ ਔਰਤ ਹੈ, ਖੰਡਾ ਟੁਕੜਾ ਹੈ, ਮਤਸਯੰਡੀ ਇਕ ਮਿੱਠਾ ਹੈ।

ਕੂਰ੍ਚਿਕਾ ਕ੍ਸ਼ੀਰਵਿਕृਤਿਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਮਸृਣਚਿਕ੍ਕਣਂ । ਪृਥੁਕਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚਿਪਿਟਕੋ ਧਾਨਾ ਭ੍ਰष੍ਟਯਵਾਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ।। ੩੬੬.

ਕੂਰਚਿਕਾ ਦੁੱਧ ਦੀ ਬਣੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ। ਸਨਿੱਘ ਤੇ ਮਸ੍ਰਣ ਤੇ ਚਿਕਣ ਤੇ ਪਤਲਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਥੁਕਾ ਚਿਉੜਾ ਹੈ, ਚਿਪਿਟਕਾ ਦਬਿਆ ਅਨਾਜ ਹੈ। ਧਾਨਾ ਭੁੰਨਿਆ ਜੌ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਹੈ।

ਜੇਮਨਂ ਲੇਪ ਆਹਾਰੋ ਮਾਹੇਯੀ ਸੌਰਭੀ ਚ ਗੌਃ । ਯੁਗਾਦੀਨਾਞ੍ਚ ਵੋਢਾਰੋ ਯੁਗ੍ਯਪ੍ਰਾਸਙ੍ਗ੍ਯਸ਼ਾਟਕਾਃ ।। ੩੬੬.

ਜੇਮਨਾ ਲੇਪ ਹੈ, ਲੇਪ ਖਾਣਾ ਹੈ। ਮਾਹੇਈ ਮਾਹੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਗਾਂ ਹੈ। ਸੌਰਭੀ ਸੁਗੰਧੀ ਗਾਂ ਹੈ। ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਜੁਆ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜੁਆ ਲਗਾ ਕੇ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਚਿਰਸੂਤਾ ਵष੍ਕਯਣੀ ਧੇਨੁਃ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਵਸੂਤਿਕਾ । ਸਨ੍ਧਿਨੀ ਵृषਭਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਵੇਹਦ੍‌ਗਰ੍ਭੋਪਘਾਤਿਨੀ ।। ੩੬੬.

ਚਿਰਸੂਤਾ ਦੇਰ ਨਾਲ ਬੱਚਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਹੈ। ਵਸ਼ਕਯਣੀ ਗਾਂ ਹੈ। ਧੇਨੁ ਦੁੱਧ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਹੈ। ਨਵਸੂਤਿਕਾ ਨਵੀਂ ਬੱਚਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਹੈ। ਸੰਧਿਨੀ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਾਕ੍ਰਾਂਤਾ ਸਾਂਡ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਵਹਦਗਰਭਉਪਘਾਤਿਨੀ ਜਿਸਦਾ ਗਰਭ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।

ਪਣ੍ਯਾਜੀਵੋ ਹ੍ਯਾਪਣਿਕੋ ਨ੍ਯਾਸਸ਼੍ਚੋਪਨਿਧਿਃ ਪੁਮਾਨ੍ । ਵਿਪਣੋ ਵਿਕ੍ਰਯਃ ਸਙ੍‌ਖ੍ਯਾ ਸਙ੍‌ਖ੍ਯੇਯੇ ਹ੍ਯਾਦਸ਼ ਤ੍ਰਿषੁ ।। ੩੬੬.

ਵਪਾਰ ਕਰਕੇ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਪਾਰੀ ਹੈ। ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਆਪਣਿਕਾ ਹੈ। ਨਿਆਸ ਤੇ ਉਪਨਿਧੀ ਜਮ੍ਹਾਂ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਹਨ। ਵਿਪਣਾ ਵਿਕਰੀ ਹੈ। ਸੰਖਿਆ ਗਿਣਤੀ ਹੈ। ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਗਿਆਰਾਂ ਤੱਕ ਗਿਣਦੇ ਹਨ।

ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਾਦ੍ਯਾਃ ਸਦੈਕਤ੍ਵੇ ਸਰ੍ਵ੍ਵਾਃ ਸਂਖ੍ਯੇਯਸਂਖ੍ਯਯੋਃ । ਸਂਖ੍ਯਾਰ੍ਥੇ ਦ੍ਵਿਬਹੁਤ੍ਵੇ ਸ੍ਤਸ੍ਤਾਸੁ ਚਾਨਵਤੇਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ।। ੩੬੬.

ਵੀਹ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਦੋਵਾਂ ਤੇ ਬਹੁਵਚਨ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਗਿਣਤੀਆਂ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਤੇ ਬਹੁਵਚਨ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਵਵੇ ਤੱਕ ਔਰਤਾਂ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਙ੍ਕ੍ਤੇਃ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਾਦਿ ਕ੍ਰਮਮਾਦ੍ਦਸ਼ਗੁਣੋਤ੍ਤਰਂ । ਮਾਨਨ੍ਤੁਲਾਙ੍ਗੁਲਿਪ੍ਰਸ੍ਥੈਰ੍ਗੁਞ੍ਜਾਃ ਪਞ੍ਚਾਦ੍ਯਮਾषਕਃ ।। ੩੬੬.

ਪੰਕਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ਤ, ਹਜ਼ਾਰ ਆਦਿ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਵਾਰੀ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਮਾਪ: ਮਾਣ, ਤੂਲਾ, ਅੰਗੂਠੀ, ਪ੍ਰਸਥ, ਗੁੰਜਾ। ਪੰਜ ਤੋਂ ਉਪਰ ਮਾਸ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਤੇ षੋੜਸ਼ਾਕ੍ਸ਼ਃ ਕਰ੍षੋऽਸ੍ਤ੍ਰੀ ਪਲਂ ਕਰ੍षਚਤੁष੍ਟਯਮ੍ । ਸੁਵਰ੍ਣਵਿਸ੍ਤੌ ਹੇਮ੍ਨੋऽਕ੍ਸ਼ੇ ਕੁਰੁਵਿਸ੍ਤਸ੍ਤੁ ਤਤ੍ਪਲੇ ।। ੩੬੬.

ਸੋਲਾਂ ਗੁੰਜਾ ਇਕ ਕਰਸ਼ਾ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਚਾਰ ਕਰਸ਼ਾ ਇਕ ਪਲਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੁਵਰਨਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਮਾਪ ਹੈ। ਅਕਸ਼ਾ ਪਾਸਿਆਂ ਲਈ ਹੈ। ਕੁਰੂ ਪਲਾ ਲਈ ਮਾਪ ਹੈ।

ਤਲਾ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ ਪਲਸ਼ਤਂ ਭਾਰਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਸ੍ਤੁਲਾਃ । ਕਾਰ੍षਾਪਣਃ ਕਾਰ੍षਿਕਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਾਰ੍षਿਕੇ ਤਾਮ੍ਰਿਕੇ ਪਣਃ ।। ੩੬੬.

ਪਲਾ ਦੇ ਸੌ ਭਾਰ ਔਰਤਾਂ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਵੀਹ ਤੂਲਾ ਇਕ ਭਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਾਰਸ਼ਾਪਣਾ ਸਿੱਕਾ ਹੈ। ਕਾਰਸ਼ਿਕਾ ਮਾਪ ਹੈ। ਕਾਰਸ਼ਿਕਾ ਵਿੱਚ ਤਾਮਬੇ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਪਣਾ ਹੈ।

ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਵਿਤ੍ਤਂ ਸ੍ਵਾਪਤੇਯਂ ਰਿਕ੍ਥਮृਕ੍ਥਂ ਧਨਂ ਵਸੁ । ਰੀਤਿਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਮਾਰਕੂਟੋ ਨ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਮਥ ਤਾਮ੍ਰਕਮ੍ ।। ੩੬੬.

ਦਰਵਿਆ, ਵਿਟਾ, ਸਵਾਪਤੇਯਾ, ਰਿਖਥ, ਮ੍ਰਿਖਥ, ਧਨ, ਵਸੂ — ਇਹ ਸਭ ਦੌਲਤ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ। ਰੀਤੀ ਔਰਤਾਂ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਆਰਕੂਟਾ ਔਰਤਾਂ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਤਾਮਰਕਾ ਤਾਮਬਾ ਹੈ।

ਸ਼ੁਲ੍ਵਮੌਦੁਮ੍ਬਰਂ ਲੌਹੇ ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਂ ਕਾਲਾਯਸਾਯਸੀ । ਕ੍ਸ਼ਾਰਂ ਕਾਚੋऽਥ ਚਪਲੋ ਰਸਃ ਸੂਤਸ਼੍ਚ ਪਾਰਦੇ ।। ੩੬੬.

ਸ਼ੁਲਵ ਚਾਂਦੀ ਹੈ। ਔਦੁੰਬਰਾ ਅੰਜੀਰ ਦੇ ਲੱਕੜ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ। ਲੋਹਾ ਤੀਖਾ ਹੈ। ਕਾਲਾਯਸਾ ਫੁਲਾਦ ਹੈ। ਖਾਰਾ ਖਾਰ ਹੈ। ਕਾਚਾ ਕਾਂਚ ਹੈ। ਚਪਲਾ ਪਾਰਾ ਹੈ। ਸੂਤਾ ਪਾਰਾ ਹੈ।

ਗਰਲਂ ਮਾਹਿषਂ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਂ ਤ੍ਰਪੁਸੀਸਕਪਿਚ੍ਚਟਂ । ਹਿਣ੍ਡੀਰੋऽਬ੍ਧਿਕਫਃ ਫੇਣੋ ਮਧੂਚ੍ਛਿष੍ਟਨ੍ਤੁ ਸਿਕ੍ਥਕਮ੍ ।। ੩੬੬.

ਜ਼ਹਰ, ਭੈਂਸ ਦਾ ਸਿੰਗ, ਸੀਸਾ, ਟਿਨ, ਬਾਂਦਰ ਦੀ ਲਦ, ਨੀਲਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਝਾਗ, ਥੂਕ ਅਤੇ ਸ਼ਹਦ ਦੀ ਬਚੀ ਕੁਚੀ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਕਥਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰਙ੍ਗਵਙ੍ਗੇ ਪਿਚੁਸ੍ਥੂਲੋ ਕੂਲਟੀ ਤੁ ਮਨਃਸ਼ਿਲਾ । ਯਵਕ੍ਸ਼ਾਰਸ਼੍ਚ ਪਾਕ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤ੍ਵਕ੍ਕ੍ਸ਼ੀਰਾ ਵਂਸ਼ਲੋਚਨਾ ।। ੩੬੬.

ਰੰਗਵੰਗਾ ਵੱਡਾ ਪਿੰਡ ਪਿਟ ਹੈ; ਕੁਲਟੀ ਮਨਾ ਸ਼ਿਲਾ ਹੈ; ਯਵਖ਼ਾਰਾ ਪਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ; ਟਵਕਸ਼ੀਰਾ ਬਾਂਸ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਰਸ ਹੈ।