ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਪृषਦਾਜ੍ਯਂ ਸਦਧ੍ਯਾਜ੍ਯੇ ਪਰਮਾਨ੍ਨਨ੍ਤੁ ਪਾਯਸਮ੍ । ਉਪਾਕृਤਃ ਪਸ਼ੁਰਸੌ ਯੋऽਭਿਮਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯ ਕ੍ਰਤੌ ਹਤਃ ।। ੩੬੫.

ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਘੀ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਚੌਲ ਦਾ ਭੋਜਨ ਪਾਯਸ ਹੈ; ਯਜਨਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਪਸ਼ੂ, ਜੋ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਕੁਰਬਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਰਮ੍ਪਰਾਕਂ ਸਮਨਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਸ਼ਣਞ੍ਚ ਬਵਾਰ੍ਥਕਮ੍ । ਪੂਜਾ ਨਮਸ੍ਯਾऽਪਚਿਤਿਃ ਸਪਰ੍ਯ੍ਯਾਰ੍ਚਾਰ੍ਹਣਾਃ ਸਮਾਃ ।। ੩੬੫.

ਕ੍ਰਮ, ਸਾਥ, ਛਿੜਕਾਅ, ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਕੰਮ; ਪੂਜਾ, ਨਮਸਕਾਰ, ਆਦਰ, ਸੇਵਾ, ਸਤਕਾਰ ਅਤੇ ਅਰਪਣ ਸਭ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ।

ਵਰਿਵਸ੍ਯਾ ਤੁ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषਾ ਪਰਿਚਰ੍ਯ੍ਯਾਪ੍ਯੁਪਾਸਨਮ੍ । ਨਿਯਮੋ ਵ੍ਰਤਮਸ੍ਤ੍ਰੀ ਤਚ੍ਚੋਪਵਾਸਾਦਿ ਪੁਣ੍ਯਕਮ੍ ।। ੩੬੫.

ਵਰਿਵਸਿਆ ਸੇਵਾ ਹੈ, ਪਰਿਚਰਿਆ ਵੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹੈ; ਨਿਯਮ ਵ੍ਰਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਪਵਾਸ ਆਦਿ ਪੁੰਨ ਕੰਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਮੁਖ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਥਮਃ ਕਲ੍ਪੋऽਨੁਕਲ੍ਪਸ੍ਤੁ ਤਤੋऽਧਮਃ । ਕਲ੍ਪੇ ਵਿਧਿਕ੍ਰਮੌ ਜ੍ਞੇਯੌ ਵਿਵੇਕਃ ਪृਥਗਾਤ੍ਮਤਾ ।। ੩੬੫.

ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਥਮ ਕਲਪ ਹੈ; ਅਨੁਕਲਪ ਉਸ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ। ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮ, ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਭਾਵ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਂਸ੍ਕਾਰਪੂਰ੍ਵਂ ਗ੍ਰਹਣਂ ਸ੍ਯਾਦੁਪਾਕਰਣਂ ਸ਼੍ਰੁਤੇਃ । ਭਿਕ੍ਸ਼ੁਃ ਪਰਿਵ੍ਰਾਟ੍ ਕਰ੍ਮਨ੍ਦੋ ਪਾਰਾਸ਼ਰ੍ਯ੍ਯਪਿ ਮਸ੍ਕਰੀ ।। ੩੬੫.

ਸੰਸਕਾਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੈਣਾ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰੀ ਹੈ। ਭਿਖਖੂ, ਪਰਿਵ੍ਰਾਜਕ, ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਵਿਆਸ ਦਾ ਚੇਲਾ, ਅਤੇ ਲਾਠੀ ਵਾਲਾ।

ऋषਯਃ ਸਤ੍ਯਵਚਸਃ ਸ੍ਨਾਤਕਸ਼੍ਚਾਪ੍ਲੁਤਬ੍ਰਤੀ । ਯੇ ਨਿਰ੍ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਮਾ ਯਤਿਨੋ ਯਤਯਸ਼੍ਚ ਤੇ ।। ੩੬੫.

ਰਿਸ਼ੀ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਸਨਾਤਕ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਵ੍ਰਤ ਵਾਲਾ; ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਯਤੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ ਉਹ ਵੀ।

ਸ਼ਰੀਰਸਾਧਨਾਪੇਕ੍ਸ਼ਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਯਤ੍ ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਤਦ੍ਯਮਃ । ਨਿਯਮਸ੍ਤੁ ਸ ਯਤ੍ ਕਰ੍ਮ੍ਮਾਨਿਤ੍ਯਮਾਗਨ੍ਤੁਸਾਧਨਮ੍ ੩੬੫.

ਜੋ ਕੰਮ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯਮ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਸੇ ਮਕਸਦ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਯਮ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਾਭਿषਿਕ੍ਤੋ ਰਾਜਨ੍ਯੋ ਬਾਹੁਜਃ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯੋ ਵਿਰਾਟ੍ । ਰਾਜਾ ਤੁ ਪ੍ਰਣਤਾਸ਼ੇਪਸਾਮਨ੍ਤਃ । ਸ੍ਯਾਦਧੀਸ਼੍ਵਰਃ ।। ੩੬੬.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਰਾਜਨ ਹੈ; ਬਾਹੋਂ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਕਸ਼ਤਰੀ, ਵੱਡਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਨੌਕਰਾਂ ਦਾ ਉਪ-ਮਾਲਕ, ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਹੈ।

ਚਕ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤੀ ਸਾਰ੍ਵਭੌਮੋ ਨृਪੋऽਨ੍ਯੋ ਮਣ੍ਡਲੇਸ਼੍ਵਰਃ । ਮਨ੍ਤ੍ਰੀ ਧੀਸਚਿਵੋऽਮਾਤ੍ਯੋ ਮਹਾਮਾਤ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਧਾਨਕਾਃ ।। ੩੬੬.

ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਸਭ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਰਾਜਾ ਖੇਤਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਮੰਤਰੀ, ਬੁਧੀਮਾਨ ਸਲਾਹਕਾਰ, ਮੁੱਖ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਰਮਚਾਰੀ।

ਦ੍ਰष੍ਟਰਿ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਣਾਂ ਪ੍ਰਾਡ੍‌ਵਿਵਾਕਾऽਕ੍ਸ਼ਦਰ੍ਸ਼ਕੌ । ਭੌਰਿਕਃ ਕਨਕਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ੋऽਥਾਦ੍ਯਕ੍ਸ਼ਾਧਿਕृਤੌ ਸਮੌ ।। ੩੬੬.

ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਨਿਗਰਾਨ, ਮੁੱਖ ਨਿਆਂਧੀਸ਼ ਅਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਦਾ ਨਿਰੀਖਕ; ਖਜਾਨਾ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲਾ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ, ਅਤੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਅਧਿਕਾਰੀ।

ਅਨ੍ਤਃਪੁਰੇ ਤ੍ਵਧਿਕृਤਃ ਸ੍ਯਾਦਨ੍ਤਰ੍ਵਂਸ਼ਿਕੋ ਜਨਃ । ਸੌਵਿਦਲ੍ਲਾਃ ਕਞ੍ਚੁਕਿਨਃ ਸ੍ਥਾਪਤ੍ਯਾਃ ਸੌਵਿਦਾਸ਼੍ਚ ਤੇ ।। ੩੬੬.

ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅੰਦਰਲੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ; ਰਖਵਾਲੇ, ਕੰਚੁਕੀਨ, ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਮਾਹਿਰ, ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ।

षਣ੍ਡੋ ਵਰ੍षਵਰਸ੍ਤੁਲ੍ਯਾਃ ਸੇਵਕਾਰ੍ਥ੍ਯਨੁਜੀਵਿਨਃ । ਵਿषਯਾਨਨ੍ਤਰੋ ਰਾਜਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਮਿਤ੍ਰਮਤਃ ਪਰਂ ।। ੩੬੬.

ਖੋਜੀ, ਇਕ ਸਾਲ ਦੇ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ — ਇਹ ਸਭ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ, ਫਿਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਤੇ ਮਿਤਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਉਦਾਸੀਨਃ ਪਰਤਰਃ ਪਾਰ੍ष੍ਣਿਗ੍ਰਾਹਸ੍ਤੁ ਪृष੍ਠਤਃ । ਚਰਃ ਸ੍ਪਸ਼ਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਣਿਧਿਰੁਤ੍ਤਰਃ ਕਾਲ ਆਯਤਿਃ ।। ੩੬੬.

ਨਿਰਪੱਖ ਹੋਰ ਦੂਰ ਹੈ; ਪਿੱਛੋਂ ਵਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਾਸੂਸ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਖਬਰ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਮਾਂ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਤਤ੍ਕਾਲਸ੍ਤੁ ਤਦਾਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਦੁਦਰ੍ਕਃ ਫਲਮੁਤ੍ਤਰਂ । ਅਦृष੍ਟਂ ਵਹ੍ਨਿਤੋਯਾਦਿ ਦृष੍ਟਂ ਸ੍ਵਪਰਚਕ੍ਰਜਮ੍ ।। ੩੬੬.

ਉਹ ਸਮਾਂ ਆਪਣਾ ਹੀ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਤੀਜਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅੱਗ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਆਪਣੇ ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਭਦ੍ਰਕੁਮ੍ਭਃ ਪੂਰ੍ਣਕੁਮ੍ਭੋ ਭृਙ੍ਗਾਰਃ ਕਨਕਾਲੁਕਾ । ਪ੍ਰਭਿਨ੍ਨੋ ਗਰ੍ਜਿਤੋ ਮਤ੍ਤੋ ਵਮਥੁਃ ਕਰਸ਼ੀਕਰਃ ।। ੩੬੬.

ਚੰਗਾ ਘੜਾ, ਭਰਿਆ ਘੜਾ, ਕੋਲਾ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਭਾਂਡਾ, ਟੁੱਟਿਆ, ਗੂੰਜਦਾ, ਪਾਗਲ, ਉਲਟੀ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਹੱਥ-ਸਰੂਪ ਭਾਂਡਾ।

ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ ਸ਼੍ਰृਣਿਸ੍ਤ੍ਵਙ੍ਕੁਸ਼ੋऽਸ੍ਤ੍ਰੀ ਪਰਿਸ੍ਤੋਮਃ ਕੁਥੋ ਦ੍ਵਯੋਃ । ਕਰ੍ਣੀਰਥਃ ਪ੍ਰਵਹਣਂ ਦੋਲਾ ਪ੍ਰੇਙ੍‌ਖਾਦਿਕਾ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ ।। ੩੬੬.

ਇਕ ਔਰਤ ਲਈ: ਦਰਾਤੀ, ਹਾਥੀ ਦਾ ਅੰਕੁਸ਼; ਮਰਦ ਲਈ: ਸਤਿਕਾਰ ਦਾ ਗੀਤ, ਗੱਡਾ; ਦੋਵਾਂ ਲਈ: ਕੰਨ, ਰਥ, ਵਾਹਨ, ਝੂਲਾ, ਤੇ ਔਰਤ ਲਈ ਹੋਰ ਐਸੇ ਚੀਜ਼ਾਂ।

ਆਧੋਰਣਾ ਹਸ੍ਤਿਪਕਾ ਹਸ੍ਤ੍ਯਾਰੋਹਾ ਨਿषਾਦਿਨਃ । ਭਟਾ ਯੋਧਾਸ਼੍ਚ ਯੋਦ੍ਧਾਰਃ ਕਞ੍ਚੁਕੋ ਵਾਰਣੋऽਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ ।। ੩੬੬.

ਹਾਥੀ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਹਾਥੀ ਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਸਿਪਾਹੀ, ਯੋਧੇ, ਲੜਾਕੂ, ਬਚਾਓ ਵਾਲਾ ਜੰਗੀ ਜਾਮਾ, ਤੇ ਔਰਤ ਲਈ ਡਾਲ।

ਸ਼ੀਰ੍षਣ੍ਯਞ੍ਚ ਸ਼ਿਰਸ੍ਤ੍ਰੇऽਥ ਤਨੁਤ੍ਰਂ ਵਰ੍ਮ੍ਮ ਦਂਸ਼ਨਂ । ਆਮੁਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤਿਮੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਪਿਨਦ੍ਧਸ਼੍ਚਾਪਿਨਦ੍ਧਵਤ੍ ।। ੩੬੬.

ਸਿਰ ਦੀ ਟੋਪੀ, ਸਿਰ ਤੇ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ, ਸਰੀਰ ਦਾ ਜੰਗੀ ਜਾਮਾ, ਡਾਲ, ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਅੱਧਾ ਢੱਕਿਆ, ਬੰਨਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਅਣਬੰਨਿਆ ਵਰਗਾ।

ਵ੍ਯੂਹਸ੍ਤੁ ਬਲਵਿਨ੍ਯਾਸਸ਼੍ਚਕ੍ਰਞ੍ਚਾਨੀਕਮਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ । ਏਕੇਭੈਕਰਥਾ ਤ੍ਰ੍ਯਸ਼੍ਵਾਃ ਪਤ੍ਤਿਃ ਵਞ੍ਚਪਦਾਤਿਕਾਃ ।। ੩੬੬.

ਸਫ਼ ਬਨਾਉਣੀ ਫੌਜ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ; ਚੱਕਰ ਤੇ ਅੱਗੇ ਦੀ ਲਾਈ ਔਰਤ ਲਈ; ਇਕ ਹਾਥੀ, ਇਕ ਰਥ, ਤਿੰਨ ਘੋੜੇ, ਪੈਦਲ ਫੌਜ, ਤੇ ਚਲਾਕ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀ।

ਪਤ੍ਤ੍ਯਙ੍ਗੈਸ੍ਤ੍ਰਿਗੁਣੈਃ ਸਰ੍ਵੈਃ ਕ੍ਰਮਾਦਾਖ੍ਯਾ ਯਥੋਤ੍ਤਰਂ । ਸੇਨਾਮੁਖਂ ਗੁਲ੍ਮਗਣੈ ਵਾਹਿਨੀ ਪृਤਨਾ ਚਮੂਃ ।। ੩੬੬.

ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਨਾਵਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਫੌਜ ਦਾ ਮੂੰਹ, ਗੁਲਮ, ਟੋਲੀ, ਰੈਜੀਮੈਂਟ, ਤੇ ਵੱਡੀ ਫੌਜ।

ਅਨੀਕਿਨੀ ਦਸ਼ਾਨੀਕਿਨ੍ਯੋऽਕ੍ਸ਼ੋਹਿਣ੍ਯੋ ਗਜੀਦਿਭਿਃ । ਧਨੁਃ ਕੋਦਣ੍ਡਇष੍ਵਾਸੌ ਕੋਟਿਰਸ੍ਯਾਟਨੀ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੩੬੬.

ਇਕ ਵੱਡੀ ਫੌਜ, ਦਸ ਵੱਡੀਆਂ ਫੌਜਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਲੀ ਅਕਸ਼ੌਹਿਨੀ; ਧਨੁ, ਕੋਦੰਡ, ਤੇ ਇਸ਼ੂ ਧਨੁਧਾਰੀਆਂ ਲਈ; ਕੋਟਿਰ ਤੇ ਆਟਨੀ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨਸ੍ਤਕਸ੍ਤੁ ਧਨੁਰ੍ਮਧ੍ਯਂ ਮੌਰ੍ਵੀ ਜ੍ਯਾ ਸ਼ਿਞ੍ਜਿਨੀ ਗੁਣਃ । ਪृषਤ੍‌ਕਬਾਣਵਿਸ਼ਿਖਾ ਅਜਿਹ੍ਮਗਖਗਾਸ਼ੁਗਾਃ ।। ੩੬੬.

ਧਨੁ ਦਾ ਵਿਚਲਾ ਹਿੱਸਾ ਨਸਤ ਹੈ; ਡੋਰੀ ਮੌਰਵੀ, ਤੰਤੁ ਜਿਆ, ਰਗ ਗੁਣ ਹੈ; ਤੀਰ, ਬਾਣ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਖਾ ਸਿੱਧੇ, ਤੇਜ਼ ਤੇ ਚਲਾਕ ਹਨ।

ਤੂਣੋਪਾਸਙ੍ਗਤੂਣੀਰਨਿषਙ੍ਗਾ ਇषੁਧਿਰ੍ਦ੍ਵਯੋਃ। ਅਸਿਰ੍ऋष੍ਟਿਸ਼੍ਚ ਨਿਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ਃ ਕਰਵਾਲਃ ਕृਪਾਣਵਤ੍ ।। ੩੬੬.

ਤੀਰਦਾਨ, ਪਾਸੇ ਵਾਲਾ ਤੀਰਦਾਨ, ਮਿਆਨ, ਤੇ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਤੀਰ-ਦਾਨ; ਤਲਵਾਰ, ਭਾਲਾ, ਦੋਧਾਰੀ ਤਲਵਾਰ, ਕਰਵਾਲ, ਤੇ ਛੁਰੀ।

ਸਰੁਃ ਖਙ੍ਗਸ੍ਯ ਮੁष੍ਟੌ ਸ੍ਯਾਦੀਲੀ ਤੁ ਕਰਪਾਲਿਕਾ । ਦ੍ਵਯੋਃ ਕੁਠਾਰਃ ਸੁਧਿਤਿਃ ਛੁਰਿਕਾ ਚਾਸਿਪੁਤ੍ਰਿਕਾ ।। ੩੬੬.

ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਮੂਠ, ਹੱਥ ਲਈ ਛੋਟੀ ਡਾਲ; ਦੋਵਾਂ ਲਈ: ਕੁਹਾੜੀ, ਤੇਜ਼ ਹਥਿਆਰ, ਛੁਰੀ, ਤੇ ਛੋਟੀ ਤਲਵਾਰ।

ਪ੍ਰਾਸਸ੍ਤੁ ਕੁਨ੍ਤੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸਰ੍ਵਲਾ ਤੋਮਰੋऽਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ । ਵੈਤਾਲਿਕਾ ਬੋਧਕਰਾ ਮਾਗਧਾ ਵਨ੍ਦਿਨਸ੍ਤੁਤੌ ।। ੩੬੬.

ਭਾਲਾ ਕੁੰਟਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੋਮਰ ਸਭ ਲਈ ਹਥਿਆਰ ਹੈ; ਗਾਇਕ, ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਮਾਗਧ ਗੀਤਕਾਰ, ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ।

ਸਂਸ਼ਪ੍ਤਕਾਸ੍ਤੁ ਸਮਯਾਤ੍ਸਙ੍ਗ੍ਗ੍ਰਾਮਾਦਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਿਨਃ । ਪਤਾਕਾ ਵੈਜਯਨ੍ਤੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕੇਤਨਂ ਧ੍ਵਜਮਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ ।। ੩੬੬.

ਜੋ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਦੇ, ਉਹ ਸੰਸ਼ਪਤਕਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਝੰਡਾ, ਵੈਜਯੰਤ, ਨਿਸ਼ਾਨ, ਤੇ ਧਵਜ ਹਥਿਆਰ ਹਨ।

ਅਹਂ ਪੂਰ੍ਵਮਹਂ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਮਿਤ੍ਯਹਂਪੂਰ੍ਵ੍ਵਿਕਾ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ । ਅਹਮਹਮਿਕਾ ਸਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯੋऽਹਙ੍ਕਾਰਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ ।। ੩੬੬.

ਔਰਤ ਵਿੱਚ: 'ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ'; ਮਰਦ ਵਿੱਚ: 'ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ'; ਇਹ ਅਹੰਪੂਰਵਿਕਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਆਪਸੀ ਅਹੰਕਾਰ ਹੈ।

ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਪਰਾਕ੍ਰਮਃ ਪ੍ਰਾਣਃ ਸ਼ੌਰ੍ਯ੍ਯਂ ਸ੍ਥਾਨਸਹੋਬਲਂ । ਮੂਰ੍ਛਾ ਤੁ ਕਸ਼੍ਮਲਂ ਮੋਹੋऽਪ੍ਯਵਮਰ੍ਦ੍ਦਸ੍ਤੁ ਪੀੜ़ਨਂ ।। ੩੬੬.

ਤਾਕਤ, ਸ਼ੌਰ, ਜੀਵਨ, ਵੀਰਤਾ, ਥਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਭਟਕਣ ਹੈ, ਭੁਲੇਖਾ ਵੀ ਭਟਕਣ ਹੈ, ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਦੁੱਖ ਹੈ।

ਅਭ੍ਯਵਸ੍ਕਨ੍ਦਨਨ੍ਤ੍ਵਭ੍ਯਾਸਾਦਨਂ ਵਿਜਯੋ ਜਯਃ । ਨਿਰ੍ਵਾਸਨਂ ਸਂਜ੍ਞਪਨਂ ਸਾਰਣਂ ਪ੍ਰਤਿਘਾਤਨਂ ।। ੩੬੬.

ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ, ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ, ਅਭਿਆਸ, ਜਿੱਤ, ਫਤਹ, ਨਿਕਾਲਣਾ, ਐਲਾਨ ਕਰਨਾ, ਚਲਣਾ, ਤੇ ਰੋਕਣਾ।