ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਕਮ੍ਬੁਗ੍ਰੀਵਾ ਤ੍ਰਿਰੇਖਾ ਸਾऽਵਟੁਰ੍ਘਾਟਾ ਕृਕਾਟਿਕਾ । ਅਧਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚਿਵੁਕਞ੍ਚੌष੍ਠਾਦਥ ਗਣ੍ਡੌ ਗਲੋ ਹਨੁਃ ।। ੩੬੪.

ਗਰਦਨ ਤੇ ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ ਹੋਣੀ ਕੰਬੁਗਰੀਵਾ, ਗਲੇ ਦੀ ਖੱਡ ਅਵਟੁ ਜਾਂ ਘਾਟਾ, ਗਰਦਨ ਦਾ ਪਾਸਾ ਕ੍ਰਿਕਾਟਿਕਾ। ਹੇਠਾਂ ਚਿਨ ਤੇ ਹੇਠਲਾ ਹੋਠ, ਫਿਰ ਗਲ੍ਹ, ਗਲ੍ਹ ਤੇ ਜਬਾ।

ਅਪਾਙ੍ਗੌ ਨੇਤ੍ਰਯੋਰਨ੍ਤੌ ਕਟਾਕ੍ਸ਼ੋऽਪਾਙ੍ਗਦਰ੍ਸ਼ਨੇ । ਚਿਕੁਰਃ ਕੁਨ੍ਤਲੋ ਬਾਲਃ ਪ੍ਰਤਿਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਸਾਧਨਮ੍ ।। ੩੬੪.

ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਕੋਨੇ ਆਪਾਂਗ, ਅੰਦਰਲੇ ਕੋਨੇ ਅੰਤ। ਤਿਰਛੀ ਨਿਗਾਹ ਕਟਾਅਕਸ਼ ਜਾਂ ਆਪਾਂਗਦਰਸ਼ਨ। ਵਾਲ ਚਿਕੁਰ ਜਾਂ ਕੁੰਤਲ, ਨੌਜਵਾਨ ਮੁੰਡਾ ਬਾਲ, ਸਜਾਵਟ ਪ੍ਰਤਿਕਰਮ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਾਧਨ।

ਆਕਲ੍ਪਵੇਸ਼ੌ ਨੇਪਥ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਖੇਲਯੋਗਜਮ੍ । ਚੂੜਾਮਣਿਃ ਸ਼ਿਰੋਰਤ੍ਨਂ ਤਰਲੋ ਹਾਰਮਧ੍ਯਗਃ ।। ੩੬੪.

ਸਿੰਗਾਰ ਤੇ ਪਹਿਰਾਵਾ ਆਕਲਪ ਤੇ ਵੇਸ਼, ਰੰਗਮੰਚ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਨੇਪਥ, ਜੋ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਵੇ ਪ੍ਰਤ्यक्ष, ਖੇਡ ਲਈ ਖੇਲਯੋਗ। ਸਿਰ ਦੀ ਮੋੜੀ ਚੂੜਾਮਣੀ, ਸਿਰ ਦਾ ਗਹਣਾ ਸ਼ਿਰੋਰਤਨ, ਢਿੱਲਾ ਹਾਰ ਤਰਲ, ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹਾਰ ਹਾਰਮਧਯਗ।

ਕਰ੍ਣਿਕਾ ਤਾਲਪਤ੍ਰਂ ਸ੍ਯਾਲ੍ਲਮ੍ਬਨਂ ਸ੍ਯਾਲ੍ਲਲਨ੍ਤਿਕਾ । ਮਞ੍ਜੀਰੋ ਨੂਪੁਰਂ ਪਾਦੇ ਕਿਙ੍ਗਿਣੀ ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਘਣ੍ਟਿਕਾ ।। ੩੬੪.

ਕੰਨਿਕਾ ਫੁੱਲ ਦੀ ਪੱਤੀ ਹੈ; ਤਾਲਪੱਤਰ ਪੱਤਾ ਹੈ; ਲਟਕਣ ਵਾਲਾ ਗਹਿਣਾ ਹੈ; ਲਲੰਤਿਕਾ ਮੱਥੇ ਦੀ ਪੱਟੀ ਹੈ। ਮੰਜੀਰੋ ਪੈਰ ਦੀ ਪੈਜੈਬ ਹੈ; ਕਿੰਗਣੀ ਛੋਟੀ ਘੰਟੀ ਹੈ।

ਦੈਰ੍ਘ੍ਯਮਾਯਾਮ ਆਰੋਹਃ ਪਰਿਣਾਹੋ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ । ਪਟਚ੍ਚਰਂ ਜੀਰ੍ਣਵਸ੍ਤ੍ਰਂ ਸਂਵ੍ਯਾਨਞ੍ਚੋਤ੍ਤਰੀਯਕਮ੍ ।। ੩੬੪.

ਲੰਬਾਈ, ਚੌੜਾਈ, ਉਚਾਈ, ਘੇਰਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ; ਪੱਟੇ ਦੀ ਥਾਂ, ਪੁਰਾਣਾ ਕਪੜਾ, ਉਪਰਲਾ ਕਵਰ ਅਤੇ ਕੰਧੇ ਦੀ ਚਾਦਰ।

ਰਚਨਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦ ਆਭੋਗਃ ਪਰਿਪੂਰ੍ਣਤਾ । ਸਮੁਦ੍‌ਗਕਃ ਸਮ੍ਪੁਟਕਃ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਾਹਃ ਪਤਦ੍ਗ੍ਰਹਃ ।। ੩੬੪.

ਰਚਨਾ ਬਣਾਵਟ ਹੈ; ਪਰਿਸ਼ਪੰਦ ਹਿਲਚਲ ਹੈ; ਆਭੋਗ ਘੇਰਨਾ ਹੈ; ਪਰਿਪੂਰਨਤਾ ਪੂਰਾ ਹੋਣਾ। ਸਮੁਦਗਕ ਡੱਬਾ, ਸੰਪੁਟਕ ਪੇਟੀ, ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਾਹਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਬਰਤਨ, ਪਤਦਗ੍ਰਾਹਾ ਫੜਨ ਵਾਲਾ ਬਰਤਨ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਵਂਸ਼ੋऽਨ੍ਵਵਾਯੋ ਗੋਤ੍ਰਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕੁਲਾਨ੍ਯਭਿਜਨਾਨ੍ਵਯੌ । ਮਨ੍ਤ੍ਰਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਕृਦਾਚਾਰ੍ਯ੍ਯ ਆਦੇष੍ਟ ਤ੍ਵਧ੍ਵਰੇ ਵ੍ਰਤੀ ।। ੩੬੫.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵੰਸ਼ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਲੜੀ ਹੈ; ਗੋਤਰਾ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹੈ; ਕੁਲ ਅਤੇ ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਹਨ। ਮੰਤਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਚਾਰਯ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਸਮ ਸਿਖਾਉਣ ਵਾਲਾ ਉਪਦੇਸ਼ਕ; ਵ੍ਰਤੀ ਵਚਨ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਯष੍ਟਾ ਚ ਯਜਮਾਨਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾਰਮ੍ਭ ਉਪਕ੍ਰਮਃ । ਸਤੀਰ੍ਥ੍ਯਾਸ਼੍ਚੈਕਗੁਰਵਃ ਸਭ੍ਯਾਃ ਸਾਮਾਜਿਕਾਸ੍ਤਥਾ ।। ੩੬੫.

ਯਜਮਾਨ ਯਜਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜਾਣਨਾ ਅਰੰਭ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੀ ਅਧਿਆਪਕ ਕੋਲ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਸਹਿਚਰ ਹਨ; ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰ ਵੀ।

ਸਭਾਸਦਃ ਸਭਾਸ੍ਤਾਰਾ ऋਤ੍ਵਿਜੋ ਯਾਜਕਾਸ਼੍ਚ ਤੇ । ਅਦ੍ਵਰ੍ਥੂਦ੍‌ਗਾਤृਹੋਤਾਰੋ ਯਜੁਃਸਾਮਰ੍ਗ੍ਵਿਦਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ।। ੩੬੫.

ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ, ਸਭਾ ਦੇ ਮੁੱਖ, ਰਿਤਵਿਕ ਅਤੇ ਯਜਕ; ਉਦਗਾਤਾ, ਹੋਤਾ, ਅਤੇ ਯਜੁਰ ਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ।

ਚषਾਲੋ ਯੂਪਕਟਕਃ ਸਮੇ ਸ੍ਥਣ੍ਡਿਲਚਤ੍ਵਰੇ । ਆਮਿਕ੍ਸ਼ਾ ਸਾ ਸ਼੍ਰृਤੋष੍ਣੇ ਯਾ ਕ੍ਸ਼ਈਰੇ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦਧਿਯੋਗਤਃ ।। ੩੬੫.

ਚਮਚਾ, ਯਜਨਾ ਦਾ ਥੰਮ, ਸਮਤਲ ਜਗ੍ਹਾ, ਚੌਕ; ਘਰਮਾਇਆ ਘੀ, ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਦਹੀਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ।

ਪृषਦਾਜ੍ਯਂ ਸਦਧ੍ਯਾਜ੍ਯੇ ਪਰਮਾਨ੍ਨਨ੍ਤੁ ਪਾਯਸਮ੍ । ਉਪਾਕृਤਃ ਪਸ਼ੁਰਸੌ ਯੋऽਭਿਮਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯ ਕ੍ਰਤੌ ਹਤਃ ।। ੩੬੫.

ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਘੀ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਚੌਲ ਦਾ ਭੋਜਨ ਪਾਯਸ ਹੈ; ਯਜਨਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਪਸ਼ੂ, ਜੋ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਕੁਰਬਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਰਮ੍ਪਰਾਕਂ ਸਮਨਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਸ਼ਣਞ੍ਚ ਬਵਾਰ੍ਥਕਮ੍ । ਪੂਜਾ ਨਮਸ੍ਯਾऽਪਚਿਤਿਃ ਸਪਰ੍ਯ੍ਯਾਰ੍ਚਾਰ੍ਹਣਾਃ ਸਮਾਃ ।। ੩੬੫.

ਕ੍ਰਮ, ਸਾਥ, ਛਿੜਕਾਅ, ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਕੰਮ; ਪੂਜਾ, ਨਮਸਕਾਰ, ਆਦਰ, ਸੇਵਾ, ਸਤਕਾਰ ਅਤੇ ਅਰਪਣ ਸਭ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ।

ਵਰਿਵਸ੍ਯਾ ਤੁ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषਾ ਪਰਿਚਰ੍ਯ੍ਯਾਪ੍ਯੁਪਾਸਨਮ੍ । ਨਿਯਮੋ ਵ੍ਰਤਮਸ੍ਤ੍ਰੀ ਤਚ੍ਚੋਪਵਾਸਾਦਿ ਪੁਣ੍ਯਕਮ੍ ।। ੩੬੫.

ਵਰਿਵਸਿਆ ਸੇਵਾ ਹੈ, ਪਰਿਚਰਿਆ ਵੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹੈ; ਨਿਯਮ ਵ੍ਰਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਪਵਾਸ ਆਦਿ ਪੁੰਨ ਕੰਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਮੁਖ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਥਮਃ ਕਲ੍ਪੋऽਨੁਕਲ੍ਪਸ੍ਤੁ ਤਤੋऽਧਮਃ । ਕਲ੍ਪੇ ਵਿਧਿਕ੍ਰਮੌ ਜ੍ਞੇਯੌ ਵਿਵੇਕਃ ਪृਥਗਾਤ੍ਮਤਾ ।। ੩੬੫.

ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਥਮ ਕਲਪ ਹੈ; ਅਨੁਕਲਪ ਉਸ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ। ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮ, ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਭਾਵ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਂਸ੍ਕਾਰਪੂਰ੍ਵਂ ਗ੍ਰਹਣਂ ਸ੍ਯਾਦੁਪਾਕਰਣਂ ਸ਼੍ਰੁਤੇਃ । ਭਿਕ੍ਸ਼ੁਃ ਪਰਿਵ੍ਰਾਟ੍ ਕਰ੍ਮਨ੍ਦੋ ਪਾਰਾਸ਼ਰ੍ਯ੍ਯਪਿ ਮਸ੍ਕਰੀ ।। ੩੬੫.

ਸੰਸਕਾਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੈਣਾ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰੀ ਹੈ। ਭਿਖਖੂ, ਪਰਿਵ੍ਰਾਜਕ, ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਵਿਆਸ ਦਾ ਚੇਲਾ, ਅਤੇ ਲਾਠੀ ਵਾਲਾ।

ऋषਯਃ ਸਤ੍ਯਵਚਸਃ ਸ੍ਨਾਤਕਸ਼੍ਚਾਪ੍ਲੁਤਬ੍ਰਤੀ । ਯੇ ਨਿਰ੍ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਮਾ ਯਤਿਨੋ ਯਤਯਸ਼੍ਚ ਤੇ ।। ੩੬੫.

ਰਿਸ਼ੀ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਸਨਾਤਕ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਵ੍ਰਤ ਵਾਲਾ; ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਯਤੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ ਉਹ ਵੀ।

ਸ਼ਰੀਰਸਾਧਨਾਪੇਕ੍ਸ਼ਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਯਤ੍ ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਤਦ੍ਯਮਃ । ਨਿਯਮਸ੍ਤੁ ਸ ਯਤ੍ ਕਰ੍ਮ੍ਮਾਨਿਤ੍ਯਮਾਗਨ੍ਤੁਸਾਧਨਮ੍ ੩੬੫.

ਜੋ ਕੰਮ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯਮ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਸੇ ਮਕਸਦ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਯਮ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਾਭਿषਿਕ੍ਤੋ ਰਾਜਨ੍ਯੋ ਬਾਹੁਜਃ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯੋ ਵਿਰਾਟ੍ । ਰਾਜਾ ਤੁ ਪ੍ਰਣਤਾਸ਼ੇਪਸਾਮਨ੍ਤਃ । ਸ੍ਯਾਦਧੀਸ਼੍ਵਰਃ ।। ੩੬੬.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਰਾਜਨ ਹੈ; ਬਾਹੋਂ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਕਸ਼ਤਰੀ, ਵੱਡਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਨੌਕਰਾਂ ਦਾ ਉਪ-ਮਾਲਕ, ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਹੈ।

ਚਕ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤੀ ਸਾਰ੍ਵਭੌਮੋ ਨृਪੋऽਨ੍ਯੋ ਮਣ੍ਡਲੇਸ਼੍ਵਰਃ । ਮਨ੍ਤ੍ਰੀ ਧੀਸਚਿਵੋऽਮਾਤ੍ਯੋ ਮਹਾਮਾਤ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਧਾਨਕਾਃ ।। ੩੬੬.

ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਸਭ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਰਾਜਾ ਖੇਤਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਮੰਤਰੀ, ਬੁਧੀਮਾਨ ਸਲਾਹਕਾਰ, ਮੁੱਖ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਰਮਚਾਰੀ।

ਦ੍ਰष੍ਟਰਿ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਣਾਂ ਪ੍ਰਾਡ੍‌ਵਿਵਾਕਾऽਕ੍ਸ਼ਦਰ੍ਸ਼ਕੌ । ਭੌਰਿਕਃ ਕਨਕਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ੋऽਥਾਦ੍ਯਕ੍ਸ਼ਾਧਿਕृਤੌ ਸਮੌ ।। ੩੬੬.

ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਨਿਗਰਾਨ, ਮੁੱਖ ਨਿਆਂਧੀਸ਼ ਅਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਦਾ ਨਿਰੀਖਕ; ਖਜਾਨਾ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲਾ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ, ਅਤੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਅਧਿਕਾਰੀ।

ਅਨ੍ਤਃਪੁਰੇ ਤ੍ਵਧਿਕृਤਃ ਸ੍ਯਾਦਨ੍ਤਰ੍ਵਂਸ਼ਿਕੋ ਜਨਃ । ਸੌਵਿਦਲ੍ਲਾਃ ਕਞ੍ਚੁਕਿਨਃ ਸ੍ਥਾਪਤ੍ਯਾਃ ਸੌਵਿਦਾਸ਼੍ਚ ਤੇ ।। ੩੬੬.

ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅੰਦਰਲੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ; ਰਖਵਾਲੇ, ਕੰਚੁਕੀਨ, ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਮਾਹਿਰ, ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ।

षਣ੍ਡੋ ਵਰ੍षਵਰਸ੍ਤੁਲ੍ਯਾਃ ਸੇਵਕਾਰ੍ਥ੍ਯਨੁਜੀਵਿਨਃ । ਵਿषਯਾਨਨ੍ਤਰੋ ਰਾਜਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਮਿਤ੍ਰਮਤਃ ਪਰਂ ।। ੩੬੬.

ਖੋਜੀ, ਇਕ ਸਾਲ ਦੇ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ — ਇਹ ਸਭ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ, ਫਿਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਤੇ ਮਿਤਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਉਦਾਸੀਨਃ ਪਰਤਰਃ ਪਾਰ੍ष੍ਣਿਗ੍ਰਾਹਸ੍ਤੁ ਪृष੍ਠਤਃ । ਚਰਃ ਸ੍ਪਸ਼ਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਣਿਧਿਰੁਤ੍ਤਰਃ ਕਾਲ ਆਯਤਿਃ ।। ੩੬੬.

ਨਿਰਪੱਖ ਹੋਰ ਦੂਰ ਹੈ; ਪਿੱਛੋਂ ਵਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਾਸੂਸ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਖਬਰ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਮਾਂ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਤਤ੍ਕਾਲਸ੍ਤੁ ਤਦਾਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਦੁਦਰ੍ਕਃ ਫਲਮੁਤ੍ਤਰਂ । ਅਦृष੍ਟਂ ਵਹ੍ਨਿਤੋਯਾਦਿ ਦृष੍ਟਂ ਸ੍ਵਪਰਚਕ੍ਰਜਮ੍ ।। ੩੬੬.

ਉਹ ਸਮਾਂ ਆਪਣਾ ਹੀ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਤੀਜਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅੱਗ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਆਪਣੇ ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਭਦ੍ਰਕੁਮ੍ਭਃ ਪੂਰ੍ਣਕੁਮ੍ਭੋ ਭृਙ੍ਗਾਰਃ ਕਨਕਾਲੁਕਾ । ਪ੍ਰਭਿਨ੍ਨੋ ਗਰ੍ਜਿਤੋ ਮਤ੍ਤੋ ਵਮਥੁਃ ਕਰਸ਼ੀਕਰਃ ।। ੩੬੬.

ਚੰਗਾ ਘੜਾ, ਭਰਿਆ ਘੜਾ, ਕੋਲਾ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਭਾਂਡਾ, ਟੁੱਟਿਆ, ਗੂੰਜਦਾ, ਪਾਗਲ, ਉਲਟੀ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਹੱਥ-ਸਰੂਪ ਭਾਂਡਾ।

ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ ਸ਼੍ਰृਣਿਸ੍ਤ੍ਵਙ੍ਕੁਸ਼ੋऽਸ੍ਤ੍ਰੀ ਪਰਿਸ੍ਤੋਮਃ ਕੁਥੋ ਦ੍ਵਯੋਃ । ਕਰ੍ਣੀਰਥਃ ਪ੍ਰਵਹਣਂ ਦੋਲਾ ਪ੍ਰੇਙ੍‌ਖਾਦਿਕਾ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ ।। ੩੬੬.

ਇਕ ਔਰਤ ਲਈ: ਦਰਾਤੀ, ਹਾਥੀ ਦਾ ਅੰਕੁਸ਼; ਮਰਦ ਲਈ: ਸਤਿਕਾਰ ਦਾ ਗੀਤ, ਗੱਡਾ; ਦੋਵਾਂ ਲਈ: ਕੰਨ, ਰਥ, ਵਾਹਨ, ਝੂਲਾ, ਤੇ ਔਰਤ ਲਈ ਹੋਰ ਐਸੇ ਚੀਜ਼ਾਂ।

ਆਧੋਰਣਾ ਹਸ੍ਤਿਪਕਾ ਹਸ੍ਤ੍ਯਾਰੋਹਾ ਨਿषਾਦਿਨਃ । ਭਟਾ ਯੋਧਾਸ਼੍ਚ ਯੋਦ੍ਧਾਰਃ ਕਞ੍ਚੁਕੋ ਵਾਰਣੋऽਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ ।। ੩੬੬.

ਹਾਥੀ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਹਾਥੀ ਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਸਿਪਾਹੀ, ਯੋਧੇ, ਲੜਾਕੂ, ਬਚਾਓ ਵਾਲਾ ਜੰਗੀ ਜਾਮਾ, ਤੇ ਔਰਤ ਲਈ ਡਾਲ।

ਸ਼ੀਰ੍षਣ੍ਯਞ੍ਚ ਸ਼ਿਰਸ੍ਤ੍ਰੇऽਥ ਤਨੁਤ੍ਰਂ ਵਰ੍ਮ੍ਮ ਦਂਸ਼ਨਂ । ਆਮੁਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤਿਮੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਪਿਨਦ੍ਧਸ਼੍ਚਾਪਿਨਦ੍ਧਵਤ੍ ।। ੩੬੬.

ਸਿਰ ਦੀ ਟੋਪੀ, ਸਿਰ ਤੇ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ, ਸਰੀਰ ਦਾ ਜੰਗੀ ਜਾਮਾ, ਡਾਲ, ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਅੱਧਾ ਢੱਕਿਆ, ਬੰਨਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਅਣਬੰਨਿਆ ਵਰਗਾ।

ਵ੍ਯੂਹਸ੍ਤੁ ਬਲਵਿਨ੍ਯਾਸਸ਼੍ਚਕ੍ਰਞ੍ਚਾਨੀਕਮਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ । ਏਕੇਭੈਕਰਥਾ ਤ੍ਰ੍ਯਸ਼੍ਵਾਃ ਪਤ੍ਤਿਃ ਵਞ੍ਚਪਦਾਤਿਕਾਃ ।। ੩੬੬.

ਸਫ਼ ਬਨਾਉਣੀ ਫੌਜ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ; ਚੱਕਰ ਤੇ ਅੱਗੇ ਦੀ ਲਾਈ ਔਰਤ ਲਈ; ਇਕ ਹਾਥੀ, ਇਕ ਰਥ, ਤਿੰਨ ਘੋੜੇ, ਪੈਦਲ ਫੌਜ, ਤੇ ਚਲਾਕ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀ।