ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਵਂਸ਼ੇ ਤ੍ਵਕ੍ਸਾਰਕਰ੍ਮ੍ਮਾਰਵੇਣੁਮਸ੍ਕਰਤੇਜਨਾਃ । ਛਤ੍ਰਾਤਿਚ੍ਛਤ੍ਰਪਾਲਘ੍ਨੀ ਮਾਲਾਤृਣਕਭੂਸ੍ਤृਣੇ ।। ੩੬੩.

ਬਾਂਸ ਵਿੱਚ ਟਵਕਸਾਰਾ, ਕਰਮਾਰਾ, ਵੇਣੂ, ਮਸਕਰਾ, ਤੇਜਨਾ; ਛਤਰਾ, ਅਤਿਛਤਰਾ, ਪਾਲਘਨੀ, ਮਾਲਾਤ੍ਰਿਣ ਤੇ ਭੂਤ੍ਰਿਣ — ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

ਤृਣਰਾਜਾਹ੍ਵਯਸ੍ਤਾਲੋ ਘੋਣ੍ਟਾ ਕ੍ਰਮੁਕਪੁਗਕੌ । ਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲਦ੍ਵੀਪਿਨੌ ਵ੍ਯਾਘ੍ਨੇ ਹਰ੍ਯ੍ਯਕ੍ਸ਼ਃ ਕੇਸ਼ਰੀ ਹਰਿਃ ।। ੩੬੩.

ਤ੍ਰਿਣਰਾਜਾ, ਤਾਲ, ਘੋੰਟਾ, ਕਰਮੁਕ, ਪੁਗਾ, ਸ਼ਾਰਦੂਲਾ, ਦਵੀਪਿਨ, ਵਿਆਘ੍ਰ, ਹਰਿਆਕਸ਼, ਕੇਸਰੀ ਤੇ ਹਰੀ — ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

ਕੋਲਃ ਪੋਤ੍ਰੀ ਵਰਾਹਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕੋਕ ਈਹਾਮृਗੋ ਵृਕਃ । ਲੂਤੋਰ੍ਣਨਾਭੌ ਤੁ ਸਮੌ ਤਨ੍ਤੁਵਾਯਸ਼੍ਚ ਮਰ੍ਕਟੇ ।। ੩੬੩.

ਕੋਲਾ, ਪੋਤਰੀ, ਵਰਾਹਾ, ਕੋਕਾ, ਈਹਾਮ੍ਰਿਗ, ਵ੍ਰਿਕਾ, ਲੂਤਾ, ਉਰਨਨਾਭਾ, ਤੰਤੁਵਾਇਆ ਤੇ ਮਰਕਟਾ — ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

ਵृਸ਼੍ਚਿਕਃ ਸ਼ੂਕਕੀਟਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਾਰਙ੍ਗਸ੍ਤੋਕਕੌ ਸਮੌ । ਕृਕਵਾਕੁਸ੍ਤਾਮ੍ਰਚੂੜਃ ਪਿਕਃ ਕੋਕਿਲ ਇਤ੍ਯਪਿ ।। ੩੬੩.

ਵ੍ਰਿਸ਼ਚਿਕਾ, ਸ਼ੂਕਕੀਟਾ, ਸਾਰੰਗਾ, ਤੋਕਕਾ, ਕ੍ਰਿਕਵਾਕੁ, ਤਾਮ੍ਰਚੂੜਾ, ਪਿਕਾ ਤੇ ਕੋਕਿਲਾ — ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

ਕਾਕੇ ਤੁ ਕਰਟਾਰਿष੍ਟੌ ਵਕਃ ਕਹ੍ਵ ਉਦਾਹृਤਃ । ਕੋਕਸ਼੍ਚਕ੍ਰਸ਼੍ਚਕ੍ਰਵਾਕੋ ਕਾਦਮ੍ਬਃ ਕਲਹਂਸਕਃ ।। ੩੬੩.

ਕਾਕਾ, ਕਰਟਾ, ਅਰਿਸ਼ਟਾ, ਵਕਾ, ਕਹਵਾ, ਕੋਕਾ, ਚਕਰਾ, ਚਕਰਵਾਕਾ, ਕਾਦੰਬਾ ਤੇ ਕਲਹੰਸਕਾ — ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

ਪਤਙ੍ਗਿਕਾ ਪੁਤ੍ਤਿਕਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਰਘਾ ਮਧੁਮਕ੍ਸ਼ਇਕਾ । ਦ੍ਵਿਰੇਫਪੁष੍ਪਲਿਡ੍‌ਭृਙ੍ਗषਟ੍ਪਦਭ੍ਰਮਰਾऽਲਯਃ ।। ੩੬੩.

ਪਤੰਗਿਕਾ, ਪੁਤਿਕਾ, ਸਰਘਾ, ਮਧੁਮੱਖੀ, ਦਵਿਰੇਫਾ, ਪੁਸ਼ਪਲਿਡ, ਭ੍ਰਿੰਗਾ, ਸ਼ਟਪਦਾ, ਭ੍ਰਮਰਾ ਤੇ ਆਲਯਾ — ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

ਕੇਕੀ ਸ਼ਿਖ੍ਯਸ੍ਯ ਵਾਕ੍ਕੇਕਾ ਸ਼ਕੁਨ੍ਤਿਸ਼ਕੁਨਿਦ੍ਵਿਜਾਃ । ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਪਕ੍ਸ਼ਤਿਃ ਪਕ੍ਸ਼ਮੂਲਞ੍ਚਞ੍ਚੂਸ੍ਤੋਟਿਰੁਭੇ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੌ ।। ੩੬੩.

ਕੇਕੀ, ਸ਼ਿਖੀ ਦੀ ਮਾਦਾ ਹੈ; ਵਾਕਕੇਕਾ, ਸ਼ਕੁੰਤੀ, ਸ਼ਕੁਨਿਦਵਿਜਾ, ਸਤਰੀ, ਪੱਖਤੀ, ਪੱਖਮੂਲਾ, ਚੰਚੂ ਤੇ ਟੋਟੀ — ਇਹ ਸਭ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।

ਗਤਿਰੁਡਡੀਨਸਣ੍ਡੀਨੌ ਕੁਲਾਯੋ ਨੀੜਮਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ । ਪੇਸ਼ੀ ਕੋषੋ ਦ੍ਵਿਹੀਨੇऽਣ੍ਡਂ ਪृਥੁਕਃ ਸ਼ਾਵਕਃ ਸ਼ਿਸ਼ੁ ।। ੩੬੩.

ਗਤੀ, ਰੁੜੜੀ, ਨਸੰਡੀ — ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਹਨ; ਕੁਲਾਇਆ ਨਪੁੰਸਕ ਹੈ; ਪੇਸ਼ੀ, ਕੋਸ਼ਾ, ਦਵਿਹੀਨਾ, ਅੰਡਾ, ਪਥੁਕਾ, ਸ਼ਾਵਕਾ ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ੂ — ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

ਪੋਤਃ ਪਾਕੋऽਰ੍ਭਕੋ ਡਿਮ੍ਭਃ ਸਨ੍ਦੋਹਵ੍ਯੂਹਕੋ ਗਣਃ । ਸ੍ਤੋਮੌਵਨਿਕਰਵ੍ਰਾਤਾ ਨਿਕੁਰਮ੍ਬਂ ਕਦਮ੍ਬਕਂ ੩੬੩.

ਪੋਤਾ, ਪਾਕਾ, ਅਰਭਕਾ, ਡਿੰਭਾ, ਸੰਦੋਹਾ, ਵਿਉਹਕਾ, ਗਣ, ਸਤੋਮਾ, ਵਣਿਕਰਾ, ਵਰਾਤਾ, ਨਿਕੁਰੰਬਾ ਤੇ ਕਦੰਬਕਾ — ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਨृਬ੍ਰਹ੍ਮਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਵਿਟ੍ਸ਼ੂਦ੍ਰਵਰ੍ਗਾਨ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇषऽਯ ਨਾਮਤਃ । ਨਰਃ ਪਞ੍ਚਜਨਾ ਮਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਾ ਯਦ੍‌ਯੋषਾऽਵਲਾ ਵਧੂਃ ।। ੩੬੪.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਵਰਗ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਨਰ, ਪੰਜ ਜਾਤੀਆਂ, ਮਰਣ ਵਾਲੇ, ਔਰਤ, ਕੁੜੀ ਤੇ ਵਧੂ।

ਕਾਨ੍ਤਾਰ੍ਥਿਨੀ ਤੁ ਯਾ ਯਾਤਿ ਸਙ੍ਕੇਤਂ ਸਾऽਭਿਸਾਰਿਕਾ । ਕੁਲਟਾ ਪੁਂਸ਼੍ਚਲ੍ਯਸਤੀ ਨਗ੍ਨਿਕਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਚ ਕੋਟਵੀ ।। ੩੬੪.

ਜੋ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਭਿਸਾਰਿਕਾ ਕਹੀਦੀ ਹੈ; ਕੁਲਟਾ, ਪੂੰਛਲ, ਅਸਤੀ, ਨੰਗੀ ਤੇ ਕੋਟਵੀ — ਇਹ ਸਭ ਔਰਤਾਂ ਹਨ।

ਕਾਤ੍ਯਾਯਨ੍ਯਰ੍ਦ੍ਧਵृਦ੍ਧਾ ਯਾ ਸੈਰਿਨ੍ਧ੍ਰੀ ਪਰਵੇਸ਼੍ਮਗਾ । ਅਸਿਕ੍ਨੀ ਸ੍ਯਾਦਵृਦ੍ਧਾ ਯਾ ਮਲਿਨੀ ਤੁ ਰਜਸ੍ਵਲਾ ।। ੩੬੪.

ਕਾਤਿਆਯਨੀ ਅੱਧੀ ਉਮਰ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਹੈ; ਸੈਰਿੰਦ੍ਰੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਘਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਸਿਕਨੀ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਹੈ; ਮਲੀਨੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਮਾਸਿਕ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ।

ਵਾਰਸ੍ਤ੍ਰੀ ਗਣਿਕਾ ਵੇਸ਼੍ਯਾ ਭ੍ਰਾਤृਜਾਯਾਸ੍ਤੁ ਯਾਤਰਃ । ਨਨਾਨ੍ਦਾ ਤੁ ਸ੍ਵਸਾ ਪਤ੍ਯੁਃ ਸਪਿਣ੍ਡਾਸ੍ਤੁ ਸਨਾਭਯਃ ।। ੩੬੪.

ਵਾਰਸਤਰੀ, ਗਣਿਕਾ, ਵੇਸ਼ਿਆ, ਭਰਾ ਦੀ ਵਹੁਟੀ — ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਹਨ; ਨਨੰਦ ਪਤੀ ਦੀ ਭੈਣ ਹੈ; ਸਪਿੰਡਾ ਇੱਕੋ ਵੰਸ਼ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਸਨਾਭਯਾ ਇੱਕੋ ਪੇਟ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਸਮਾਨੋਦਰ੍ਯ੍ਯਸੋਦਰ੍ਯ੍ਯਸਗਰ੍ਭਸਹਜਾਸ੍ਸਮਾਃ । ਯਗੋਤ੍ਰਬਨ੍ਧਵਜ੍ਞਾਤਿਬਨ੍ਧੁਸ੍ਵਸ੍ਵਜਨਾਃ ਸਮਾਃ ।। ੩੬੪.

ਜੋ ਇੱਕੋ ਪੇਟ, ਇੱਕੋ ਮਾਂ, ਇੱਕੋ ਗਰਭ ਜਾਂ ਇਕੱਠੇ ਜੰਮੇ ਹੋਣ — ਇਹ ਸਮਾਨ ਹਨ; ਗੋਤ੍ਰ-ਬੰਧੂ, ਵਜ੍ਯਾਤੀ, ਬੰਧੂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ — ਇਹ ਵੀ ਸਮਾਨ ਹਨ।

ਦਮ੍ਪਤੀ ਜਮ੍ਪਤੀ ਭਾਰ੍ਯ੍ਯਾਪਤੀ ਜਾਯਾਪਤੀ ਚ ਤੌ । ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯੋ ਜਰਾਯੁਃ ਸ੍ਯਾਦੁਲ੍ਵਞ੍ਚ ਕਲਲੋऽਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ ।। ੩੬੪.

ਦੰਪਤੀ, ਜੰਪਤੀ, ਭਾਰਿਆਪਤੀ, ਜਾਇਆਪਤੀ — ਇਹ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਹਨ; ਗਰਭਾਸ਼ਯ, ਜਰਾਯੂ, ਉਲਵਾ ਤੇ ਕਲਲ — ਇਹ ਸਭ ਔਰਤਾਂ ਹਨ।

ਗਰ੍ਭੋ ਭ੍ਰੁਣ ਇਮੌ ਤੁਲ੍ਯੌ ਕ੍ਲੀਵਂ ਸ਼ਣ੍ਡੋ ਨਪੁਂਸਕਮ੍ । ਸ੍ਯਾਦੁਤ੍ਤਾਨਸ਼੍ਯੋ ਡਿਮ੍ਭੋ ਬਾਲੋ ਮਾਣਵਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੬੪.

ਗਰਭ ਤੇ ਭ੍ਰੂਣ ਦੋਵੇਂ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਨਰ-ਨਾਰੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜਾਂ ਨਪੁੰਸਕ ਨੂੰ ਕਲੀਵ, ਸ਼ੰਡ ਜਾਂ ਨਪੁੰਸਕ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਨਵਜਾਤਾ ਡਿੰਬਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਛੋਟਾ ਬੱਚਾ ਬਾਲ ਜਾਂ ਮਾਣਵਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਿਚਿਣ੍ਡਿਲੋ ਵृਹਤ੍‌ਕੁਕ੍ਸ਼ਿਰਵਭ੍ਰਟੋ ਨਤਨਾਸਿਕੇ । ਵਿਕਲਾਙ੍ਗਸ੍ਤੁ ਪੋਗਣ੍ਡ ਆਰੋਗ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਦਨਾਮਯਮ੍ ।। ੩੬੪.

ਜਿਸ ਬੱਚੇ ਦਾ ਪੇਟ ਸੁੱਜਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਿਚਿੰਡਿਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਡਾ ਪੇਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵ੍ਰਿਹਤਕੁਕਸ਼ੀ, ਨਾਭੀ ਉਭਰੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਵਭ੍ਰਟਾ, ਚਪਟੀ ਨੱਕ ਵਾਲਾ ਨਤਨਾਸਿਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅੰਗ ਟਿੜ੍ਹੇ-ਮੇੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਵਿਕਲਾਂਗ, ਕੁੜਾ ਮੁੰਡਾ ਪੋਗੰਡ, ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ ਆਰੋਗਯ, ਬਿਮਾਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਨਾਮਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਯਾਦੇਡੇ ਵਧਿਰਃ ਕੁਬ੍ਜੇ ਗਡੁਲਃ ਕੁਕਰੇ ਕੁਨਿਃ । ਕ੍ਸ਼ਯਃ ਸ਼ੋषਸ਼੍ਚ ਯਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਸ੍ਤੁ ਪੀਨਸਃ ।। ੩੬੪.

ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਅੰਗ ਟਿੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇ ਉਹ ਏੜਾ, ਬਹਿਰਾ ਵਧਿਰਾ, ਕੁਬੜ ਵਾਲਾ ਕੁਬਜ, ਹਕਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਗਡੁਲਾ, ਰੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲਾ ਕੁਕਰਾ, ਟਿੜ੍ਹੇ ਹੱਥ ਵਾਲਾ ਕੁਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਘਟਣਾ ਕਸ਼ਯ, ਸੁੱਕਣਾ ਸ਼ੋਸ਼, ਯਕਸ਼ਮਾ, ਲੰਬਾ ਜੁਕਾਮ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਿਆ, ਨੱਕ ਬੰਦ ਹੋਣਾ ਪੀਨਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਨਾਹਸ੍ਤੁ ਵਿਬਨ੍ਧਃ ਸ੍ਯਾਦ੍‌ਗ੍ਰਹਣੀ ਰੁਕ੍‌ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾ । ਵੀਜਵੀਰ੍ਯ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਪਲਲਂ ਕ੍ਰਵ੍ਯਮਾਮਿषਂ ।। ੩੬੪.

ਪੇਟ ਫੁਲਣਾ ਅਨਾਹ, ਪਖਾਨਾ ਰੁਕਣਾ ਵਿਬੰਧ, ਪਚਨ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਗ੍ਰਹਣੀ, ਦਰਦ ਰੁਕ, ਦਸਤ ਲੱਗ ਜਾਣਾ ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾ। ਬੀਜ, ਵੀਰਜ ਜਾਂ ਇੰਦ੍ਰਿਆ ਵੀਰਜ ਲਈ ਹਨ। ਸ਼ੁਕਰ ਵੀ ਵੀਰਜ ਹੈ। ਪਲਾਲਾ ਮਾਸ, ਕ੍ਰਵਯ ਕੱਚਾ ਮਾਸ, ਆਮਿਸ ਮਾਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵੁਕ੍ਕਾऽਗ੍ਰਮਾਂਸਂ ਹृਦਯਂ ਹृਨ੍ਮੇਦਸ੍ਤੁ ਵਪਾ ਵਸਾ । ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਗ੍ਰੀਵਾ ਸ਼ਿਰਾ ਮਨ੍ਯਾ ਨਾਡੀ ਤੁ ਧਮਨਿਃ ਸ਼ਿਰਾ ।। ੩੬੪.

ਜੁੱਬਾਨ ਦਾ ਆਗਾ ਵੁੱਕਾ, ਅੱਗੇ ਦਾ ਮਾਸ ਅਗ੍ਰਮਾਸ, ਦਿਲ ਹਿਰਦਾ, ਦਿਲ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਚਰਬੀ ਹਿਰਨਮੇਦ, ਪੇਟ ਦੀ ਚਰਬੀ ਵਪਾ, ਚਰਬੀ ਵਸਾ। ਗਰਦਨ ਦਾ ਪਿੱਛਲਾ ਹਿੱਸਾ ਪਛਾਦਗਰੀਵਾ, ਨਸਾਂ ਸ਼ਿਰਾ, ਧਮਨੀਆਂ ਮੰਯਾ, ਨਲੀ ਨਾਡੀ, ਧਮਨੀ, ਸ਼ਿਰਾ।

ਤਿਲਕਂ ਕ੍ਲੋਮ ਮਸ੍ਤਿष੍ਕਂ ਦੂषਿਕਾ ਨੇਤ੍ਰਯੋਰ੍ਮਲਮ੍ । ਅਨ੍ਤ੍ਰਂ ਪੁਰੀ ਤਦ੍‌ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਤੁ ਪ੍ਲੀਹਾ ਪੁਂਸ੍ਯऽਥ ਵਸ੍ਨਸਾ ।। ੩੬੪.

ਚਿੱਟਾ ਟਿੱਕਾ ਤਿਲਕ, ਅਗਨਾਸ ਕਲੋਮਾ, ਦਿਮਾਗ ਮਸਤਿਸਕ, ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਸ ਨਿਕਲਣਾ ਦੂਸ਼ਿਕਾ, ਅੱਖ ਦੀ ਗੰਦ ਮਲ। ਆਂਤ ਅੰਤ੍ਰ, ਪਾਖਾਨਾ ਪੁਰੀ, ਗੰਢ ਗੁਲਮਾ, ਤਲੀ ਪਲੀਹਾ, ਅੰਡਕੋਸ਼ ਪੁੰਸਿਆ, ਵੱਸ ਨਸਾ।

ਸ੍ਨਾਯੁਃ ਸ੍ਰਿਯਾਂ ਕਾਲਖਣ੍ਡਯਕृਤੀ ਤੁ ऽਸਮੇ ਇਮੇ । ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਰ੍ਪੂਰਃ ਕਪਾਲੋऽਸ੍ਤ੍ਰੀ ਕੀਕਸਙ੍ਕੁਲ੍ਯਮਸ੍ਥਿ ਚ ।। ੩੬੪.

ਸਰੀਰ ਦੀ ਨਸ ਸਨਾਯੂ, ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਯਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਕਾਲਖੰਡ, ਮੱਜਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਯਕ੍ਰਿਤ। ਕਪੂਰ ਕਰਪੂਰ, ਖੋਪੜੀ ਕਪਾਲ, ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸ੍ਤ੍ਰੀ, ਗਰਦਾਸਾ ਕੀਕਾ, ਜੋੜਾਂ ਦਾ ਗੁੱਛਾ ਸੰਗੁਲੀ, ਹੱਡੀ ਅਸਥੀ।

ਸ੍ਯਾਚ੍ਛਰੀਰਾਸ੍ਥਿਨ ਕਙ੍ਕਾਲਃ ਪृष੍ਠਾਸ੍ਥਿਨ ਤੁ ਕਸ਼ੇਰੁਕਾ । ਸ਼ਿਰੋऽਲ੍ਥਨਿ ਕਰੋਟਿਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਸ੍ਥਨਿ ਤੁ ਪਰ੍ਸ਼ੁਕਾ ।। ੩੬੪.

ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਕੰਗਕਾਲ, ਪਿੱਠ ਦੀ ਹੱਡੀ ਕਸ਼ੇਰੁਕਾ, ਸਿਰ ਦੀ ਖੋਪੜੀ ਕਰੋਟੀ, ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਸੇ ਦੀ ਹੱਡੀ ਪਰਸ਼ੁਕਾ।

ਅਙ੍ਗਂ ਪ੍ਰਤੀਕੋऽਵਯਵਃ ਸ਼ਰੀਰਂ ਵਰ੍ष੍ਮ ਵਿਗ੍ਰਹਃ । ਕਟੋ ਨਾ ਸ਼੍ਰੋਣਿਫਲਕਂ ਕਟਿਃ ਸ਼੍ਰੋਣਿਃ ਕਕੁਦ੍ਮਤੀ ।। ੩੬੪.

ਅੰਗ, ਪ੍ਰਤੀਕ ਜਾਂ ਅਵਯਵ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸ਼ਰੀਰ, ਵਰਸ਼ਮ ਜਾਂ ਵਿਗ੍ਰਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਮਰ ਦੀ ਹੱਡੀ ਕਟ, ਪੈਲਵਿਕ ਪਲੇਟ ਸ਼੍ਰੋਣੀਫਲਕ, ਕਮਰ ਕਟੀ, ਸ਼੍ਰੋਣੀ, ਕੁਬੜ ਵਾਲੀ ਕਕੁਦਮਤੀ।

ਪਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਿਤਮ੍ਵਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਕਟ੍ਯਾਃ ਕ੍ਲੀਵੇ ਤੁ ਜਘਨਂ ਪੁਰਃ । ਕੂਪਕੌ ਤੁ ਨਿਤਮ੍ਬਸ੍ਥੌ ਦ੍ਵਯਹੀਨੇ ਕਕੁਨ੍ਦਰੇ ।। ੩੬੪.

ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਪਾਸੇ ਦੀਆਂ ਨਿਤੰਬ ਹਨ। ਨਪੁੰਸਕ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਾਲਾ ਜਘਨ। ਕਮਰ ਦੇ ਪਾਸੇ ਦੋ ਖੱਡਾਂ ਨੂੰ ਕੂਪਕਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੇ ਦੋਵੇਂ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਕਕੁੰਦਰ।

ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ ਸ੍ਪਿਚੌ ਕਟਿਪ੍ਰੋਥਾਵੁਪਸ੍ਥੋ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਮਾਣਯੋਃ । ਭਗਂ ਯੋਨਿਰ੍ਦ੍ਵਯੋਃ ਸ਼ਿਸ਼੍ਨੋ ਮੇਢ੍ਰੋ ਮੇਹਨਸ਼ੇਫਸੀ ।। ੩੬੪.

ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਰ ਦੇ ਦੋ ਉੱਭਰੇ ਹਿੱਸੇ ਸਪਿਕਾ ਤੇ ਕਟਿਪ੍ਰੋਥਾ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਉਪਸਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਅੱਗੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਭਗ ਜਾਂ ਯੋਨੀ ਔਰਤ ਦਾ ਅੰਗ ਹੈ। ਮਰਦ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਸ਼ਿਸ਼ਨ, ਮੇਢਰ ਜਾਂ ਮੇਹਨਸ਼ੇਫਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪਿਚਿਣ੍ਡਕੁਕ੍ਸ਼ੀ ਜਠਰੋਦਰਂ ਤੁਨ੍ਦਂ ਕੁਚੌ ਸ੍ਤਨੌ । ਚੂਚੁਕਨ੍ਤੁ ਕੁਚਾਗ੍ਰਂ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨ ਨਾ ਕ੍ਰੋਡਂ ਭੁਜਾਨ੍ਤਰਮ੍ ।। ੩੬੪.੨೦ ।। ਸ੍ਕਨ੍ਧੋ ਭੁਜਸ਼ਿਰੋਂऽਸ਼ੋऽਸ੍ਤ੍ਰੀ ਸਨ੍ਧੀ ਤਸ੍ਯੈਵ ਜਤ੍ਰੁਣੀ । ਪੁਨਰ੍ਭਵਃ ਕਰਰੁਹੋ ਨਖੋऽਸ੍ਤ੍ਰੀ ਨਖਰੋऽਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ ।। ੩੬੪.

ਸੁੱਜੇ ਪੇਟ ਵਾਲਾ ਬੱਚਾ ਪਿਚਿੰਡਕੁਕਸ਼ੀ, ਉਭਰਿਆ ਪੇਟ ਜਠਰੋਦਰ, ਪੇਟ ਤੁੰਡ, ਛਾਤੀਆਂ ਕੁਚ ਜਾਂ ਸਤਨ, ਨਿੱਪਲ ਕੁਚਾਗ੍ਰ। ਬਾਂਹ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਭੁਜਾਂਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕ੍ਰੋੜਾ। ਮੋਢਾ ਸਕੰਧ, ਬਾਂਹ ਦਾ ਉੱਪਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਭੁਜਸ਼ਿਰ, ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਸੰਧੀ, ਗਲ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਜਤ੍ਰੁਣੀ। ਨਖੀਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਪੁਨਰਭਵ, ਨਖ ਕਰਰੁਹ, ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਖਰਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਤਾਲਗੋਕਰ੍ਣਾਸ੍ਤਰ੍ਜਨ੍ਯਾਦਿਯੁਤੇ ਤਤੇ । ਅਙ੍ਗੁष੍ਠੇ ਸਕਨਿष੍ਠੋ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਤਸ੍ਤਿਰ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਃ ।। ੩੬੪.

ਹਥੇਲੀ, ਪੈਰ ਦੀ ਤਲੀ ਤੇ ਕੰਨ ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼, ਤਾਲਾ ਤੇ ਗੋਕਰਨ ਹਨ। ਤर्जਨੀ ਤੇ ਹੋਰ ਉਂਗਲਾਂ ਤਟ ਹਨ। ਅੰਗੂਠਾ ਤੇ ਛੋਟੀ ਉਂਗਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਕਨਿਸ਼ਠਾ। ਇਕ ਬਾਹੁਲੀ ਵਿਤਸਤਿ, ਜੋ ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।