ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਪਰ੍ਣਂ ਸ਼ੁਕਂ ਵਰ੍ਹਿ ਵਲਾ ਤੁ ਤ੍ਰਿਪੁਟਾ ਤ੍ਰੁਟਿਃ । ਸ਼ਿਵਾ ਤਾਮਲਕੀ ਚਾਥ ਹਨੁਰ੍ਹਟ੍ਟਵਿਲਾਸਿਨੀ ।। ੩੬੩.

ਗ੍ਰੰਥੀਪਰਨ, ਸ਼ੁਕਾ, ਵਰਹੀ, ਵਲਾ, ਤ੍ਰਿਪੁਟਾ, ਤ੍ਰੁਟੀ, ਸ਼ਿਵਾ, ਤਾਮਲਕੀ ਅਤੇ ਹਨੁਰਹੱਟਵਿਲਾਸਿਨੀ।

ਕੁਟਂ ਨਟਂ ਦਸ਼ਪੁਰਂ ਵਾਨੇਯਂ ਪਰਿਪੇਲਵਮ੍ । ਤਪਸ੍ਵਿਨੀ ਜਟਾਮਾਂਸੀ ਪृਕ੍ਕਾ ਦੇਵੀ ਲਤਾ ਲਕ੍ਸ਼ੂ ।। ੩੬੩.

ਕੁਟਾ, ਨਟਾ, ਦਸ਼ਪੁਰਾ, ਵਾਨੇਯਾ, ਪਰੀਪੇਲਵ, ਤਪਸਵਿਨੀ, ਜਟਾਮਾਂਸੀ, ਪ੍ਰਿਕਾ, ਦੇਵੀ, ਲਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ੂ।

ਕਰ੍ਚੁਰਕੋ ਦ੍ਰਾਵਿੜਕੋ ਗਨ੍ਧਮੂਲੀ ਸ਼ਠੀ ਸ੍ਮृਤਾ । ਸ੍ਯਾਦृਕ੍ਸ਼ਗਨ੍ਧਾ ਛਗਲਾਨ੍ਤ੍ਰਾ ਵੇਗੀ ਵृਦ੍ਧਦਾਰਕਃ ।। ੩੬੩.

ਕਰਚੁਰਕਾ, ਦ੍ਰਾਵਿਰਕਾ, ਗੰਧਮੂਲੀ, ਸ਼ਠੀ, ਰਿਕਸ਼ਗੰਧਾ, ਛਗਲਾਂਤਰਾ, ਵੇਗੀ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਧਦਾਰਕਾ।

ਤੁਣ੍ਡਿਕੇਰੀ ਰਕ੍ਤਫਲਾ ਵਿਮ੍ਬਿਕਾ ਪੀਲੁਪਰ੍ਣ੍ਯऽਪਿ । ਚਾਙ੍ਗੇਰੀ ਚੁਕ੍ਰਿਕਾਮ੍ਬष੍ਠਾ ਸ੍ਵਰ੍ਣਕ੍ਸ਼ੀਰੀ ਹਿਮਾਵਤੀ ।। ੩੬੩.

ਤੁੰਡਿਕੇਰੀ, ਰਕਤਫਲਾ, ਵਿਬਿਕਾ, ਪੀਲੁਪਰਨੀ, ਚਾਂਗੇਰੀ, ਚੁਕਰੀਕਾ, ਅੰਬਸ਼ਠਾ, ਸਵਰਨਖ਼ੀਰੀ ਅਤੇ ਹਿਮਾਵਤੀ।

ਸਹਸ੍ਰਵੇਧੀ ਚੁਕ੍ਰੋऽਮ੍ਲਵੇਤਸਃ ਸ਼ਤਵੇਧ੍ਯਪਿ । ਜੀਵਨ੍ਤੀ ਜੀਵਨੀ ਜੀਵਾ ਭੂਮਿਨਿਮ੍ਬਃ ਕਿਰਾਤਕਃ ।। ੩੬੩.

ਸਹਸਰਵੇਧੀ, ਚੁਕਰਾ, ਅਮਲਵੇਤਸਾ, ਸ਼ਤਵੇਧੀ, ਜੀਵੰਤੀ, ਜੀਵਨੀ, ਜੀਵਾ, ਭੂਮਿਨਿੰਬਾ ਅਤੇ ਕਿਰਾਤਕਾ।

ਕੂਰ੍ਚਸ਼ੀਰ੍षੋ ਮਧੁਕਰਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਃ ਕਪਿਵृਕਸ੍ਤਥਾ । ਦਦ੍ਰੁਘ੍ਨਃ ਸ੍ਯਾਦੇੜਗਜੋ ਵਰ੍षਾਭੂਃ ਸ਼ੋਥਹਾਰਿਣੀ ।। ੩੬੩.

ਕੂਰਚਸ਼ੀਰਸ਼ਾ, ਮਧੁਕਰਾ, ਚੰਦਰ, ਕਪਿਵ੍ਰਿਕ, ਦਦਰੁਘਨਾ, ਅਦੇਰਗਜਾ, ਵਰਸ਼ਾਭੂ ਅਤੇ ਸ਼ੋਥਹਾਰੀਣੀ।

ਵਾਰਾਹੀ ਵਦਰਾ ਗृष੍ਟਿਃ ਕਾਕਮਾਚੀ ਤੁ ਵਾਯਸੀ । ਸ਼ਤਪੁष੍ਪਾ ਸਿਚਚ੍ਛਤ੍ਰਾऽਤਿਚ੍ਛਤ੍ਰਾ ਮਧੁਰਾ ਮਿਸਿਃ ।। ੩੬੩.

ਵਾਰਾਹੀ, ਵਦਰਾ, ਗ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਕਾਕਮਾਚੀ, ਵਾਯਸੀ, ਸ਼ਤਪੁਸ਼ਪਾ, ਸਿਕਚਤਰਾ, ਅਤਿਚਤਰਾ, ਮਧੁਰਾ ਅਤੇ ਮਿਸੀ।

ਅਵਾਕ੍ਪੁष੍ਪੀ ਕਾਰਵੀ ਚ ਸਰਣਾ ਤੁ ਪ੍ਰਸਾਰਣੀ । ਕਟਮ੍ਭਰੀ ਭਦ੍ਰਵਲਾ ਕਰ੍ਵ੍ਵੂਰਸ਼੍ਚ ਸ਼ਟੀ ਹ੍ਯਥ ।। ੩੬੩.

ਅਵਾਕਪੁਸ਼ਪੀ, ਕਾਰਵੀ, ਸਰਣਾ, ਪ੍ਰਸਾਰਣੀ, ਕਟੰਭਰੀ, ਭਦਰਵਲਾ, ਕਰਵੂਰਾ ਤੇ ਸ਼ਟੀ — ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

ਪਟੋਲਃ ਕੁਲਕਸ੍ਤਿਕ੍ਤਃ ਕਾਰਵੇਲ੍ਲਃ ਕਟਿਲ੍ਲਕਃ । ਕੁष੍ਮਾਣ੍ਡਕਸ੍ਤੁ ਕਰ੍ਕਾਰੁਰਿਰ੍ਵਾਰੁਃ ਕਰ੍ਕਟੀ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੌ ।। ੩੬੩.

ਪਟੋਲਾ, ਕੁਲਕਾ, ਤਿਕਤਾ, ਕਾਰਵੇਲਾ, ਕਟਿਲਕਾ, ਕੁਸ਼ਮਾਂਡਕਾ, ਕਰਕਾਰੁ, ਵਾਰੁ ਤੇ ਕਰਕਟੀ — ਇਹ ਸਭ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।

ਇਕ੍ਸ਼੍ਵਾਕੁਃ ਕਟੁਤੁਮ੍ਬੀ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਤ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਾਵਰੁਣੀ । ਅਰ੍ਸ਼ੋਘ੍ਨਃ ਸ਼ੂਰਣਃ ਕਨ੍ਦੋ ਮੁਸ੍ਤਕਃ ਕੁਰੁਵਿਨ੍ਦਕਃ ।। ੩੬੩.

ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ, ਕਟੁਤੁੰਬੀ, ਵਿਸ਼ਾਲਾ, ਇੰਦਰਾਵਰੁਣੀ, ਅਰਸ਼ੋਘਨਾ, ਸ਼ੂਰਨ, ਕੰਦਾ, ਮੁਸਤਕਾ ਤੇ ਕੁਰਵਿੰਦਕਾ — ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

ਵਂਸ਼ੇ ਤ੍ਵਕ੍ਸਾਰਕਰ੍ਮ੍ਮਾਰਵੇਣੁਮਸ੍ਕਰਤੇਜਨਾਃ । ਛਤ੍ਰਾਤਿਚ੍ਛਤ੍ਰਪਾਲਘ੍ਨੀ ਮਾਲਾਤृਣਕਭੂਸ੍ਤृਣੇ ।। ੩੬੩.

ਬਾਂਸ ਵਿੱਚ ਟਵਕਸਾਰਾ, ਕਰਮਾਰਾ, ਵੇਣੂ, ਮਸਕਰਾ, ਤੇਜਨਾ; ਛਤਰਾ, ਅਤਿਛਤਰਾ, ਪਾਲਘਨੀ, ਮਾਲਾਤ੍ਰਿਣ ਤੇ ਭੂਤ੍ਰਿਣ — ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

ਤृਣਰਾਜਾਹ੍ਵਯਸ੍ਤਾਲੋ ਘੋਣ੍ਟਾ ਕ੍ਰਮੁਕਪੁਗਕੌ । ਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲਦ੍ਵੀਪਿਨੌ ਵ੍ਯਾਘ੍ਨੇ ਹਰ੍ਯ੍ਯਕ੍ਸ਼ਃ ਕੇਸ਼ਰੀ ਹਰਿਃ ।। ੩੬੩.

ਤ੍ਰਿਣਰਾਜਾ, ਤਾਲ, ਘੋੰਟਾ, ਕਰਮੁਕ, ਪੁਗਾ, ਸ਼ਾਰਦੂਲਾ, ਦਵੀਪਿਨ, ਵਿਆਘ੍ਰ, ਹਰਿਆਕਸ਼, ਕੇਸਰੀ ਤੇ ਹਰੀ — ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

ਕੋਲਃ ਪੋਤ੍ਰੀ ਵਰਾਹਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕੋਕ ਈਹਾਮृਗੋ ਵृਕਃ । ਲੂਤੋਰ੍ਣਨਾਭੌ ਤੁ ਸਮੌ ਤਨ੍ਤੁਵਾਯਸ਼੍ਚ ਮਰ੍ਕਟੇ ।। ੩੬੩.

ਕੋਲਾ, ਪੋਤਰੀ, ਵਰਾਹਾ, ਕੋਕਾ, ਈਹਾਮ੍ਰਿਗ, ਵ੍ਰਿਕਾ, ਲੂਤਾ, ਉਰਨਨਾਭਾ, ਤੰਤੁਵਾਇਆ ਤੇ ਮਰਕਟਾ — ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

ਵृਸ਼੍ਚਿਕਃ ਸ਼ੂਕਕੀਟਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਾਰਙ੍ਗਸ੍ਤੋਕਕੌ ਸਮੌ । ਕृਕਵਾਕੁਸ੍ਤਾਮ੍ਰਚੂੜਃ ਪਿਕਃ ਕੋਕਿਲ ਇਤ੍ਯਪਿ ।। ੩੬੩.

ਵ੍ਰਿਸ਼ਚਿਕਾ, ਸ਼ੂਕਕੀਟਾ, ਸਾਰੰਗਾ, ਤੋਕਕਾ, ਕ੍ਰਿਕਵਾਕੁ, ਤਾਮ੍ਰਚੂੜਾ, ਪਿਕਾ ਤੇ ਕੋਕਿਲਾ — ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

ਕਾਕੇ ਤੁ ਕਰਟਾਰਿष੍ਟੌ ਵਕਃ ਕਹ੍ਵ ਉਦਾਹृਤਃ । ਕੋਕਸ਼੍ਚਕ੍ਰਸ਼੍ਚਕ੍ਰਵਾਕੋ ਕਾਦਮ੍ਬਃ ਕਲਹਂਸਕਃ ।। ੩੬੩.

ਕਾਕਾ, ਕਰਟਾ, ਅਰਿਸ਼ਟਾ, ਵਕਾ, ਕਹਵਾ, ਕੋਕਾ, ਚਕਰਾ, ਚਕਰਵਾਕਾ, ਕਾਦੰਬਾ ਤੇ ਕਲਹੰਸਕਾ — ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

ਪਤਙ੍ਗਿਕਾ ਪੁਤ੍ਤਿਕਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਰਘਾ ਮਧੁਮਕ੍ਸ਼ਇਕਾ । ਦ੍ਵਿਰੇਫਪੁष੍ਪਲਿਡ੍‌ਭृਙ੍ਗषਟ੍ਪਦਭ੍ਰਮਰਾऽਲਯਃ ।। ੩੬੩.

ਪਤੰਗਿਕਾ, ਪੁਤਿਕਾ, ਸਰਘਾ, ਮਧੁਮੱਖੀ, ਦਵਿਰੇਫਾ, ਪੁਸ਼ਪਲਿਡ, ਭ੍ਰਿੰਗਾ, ਸ਼ਟਪਦਾ, ਭ੍ਰਮਰਾ ਤੇ ਆਲਯਾ — ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

ਕੇਕੀ ਸ਼ਿਖ੍ਯਸ੍ਯ ਵਾਕ੍ਕੇਕਾ ਸ਼ਕੁਨ੍ਤਿਸ਼ਕੁਨਿਦ੍ਵਿਜਾਃ । ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਪਕ੍ਸ਼ਤਿਃ ਪਕ੍ਸ਼ਮੂਲਞ੍ਚਞ੍ਚੂਸ੍ਤੋਟਿਰੁਭੇ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੌ ।। ੩੬੩.

ਕੇਕੀ, ਸ਼ਿਖੀ ਦੀ ਮਾਦਾ ਹੈ; ਵਾਕਕੇਕਾ, ਸ਼ਕੁੰਤੀ, ਸ਼ਕੁਨਿਦਵਿਜਾ, ਸਤਰੀ, ਪੱਖਤੀ, ਪੱਖਮੂਲਾ, ਚੰਚੂ ਤੇ ਟੋਟੀ — ਇਹ ਸਭ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।

ਗਤਿਰੁਡਡੀਨਸਣ੍ਡੀਨੌ ਕੁਲਾਯੋ ਨੀੜਮਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ । ਪੇਸ਼ੀ ਕੋषੋ ਦ੍ਵਿਹੀਨੇऽਣ੍ਡਂ ਪृਥੁਕਃ ਸ਼ਾਵਕਃ ਸ਼ਿਸ਼ੁ ।। ੩੬੩.

ਗਤੀ, ਰੁੜੜੀ, ਨਸੰਡੀ — ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਹਨ; ਕੁਲਾਇਆ ਨਪੁੰਸਕ ਹੈ; ਪੇਸ਼ੀ, ਕੋਸ਼ਾ, ਦਵਿਹੀਨਾ, ਅੰਡਾ, ਪਥੁਕਾ, ਸ਼ਾਵਕਾ ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ੂ — ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

ਪੋਤਃ ਪਾਕੋऽਰ੍ਭਕੋ ਡਿਮ੍ਭਃ ਸਨ੍ਦੋਹਵ੍ਯੂਹਕੋ ਗਣਃ । ਸ੍ਤੋਮੌਵਨਿਕਰਵ੍ਰਾਤਾ ਨਿਕੁਰਮ੍ਬਂ ਕਦਮ੍ਬਕਂ ੩੬੩.

ਪੋਤਾ, ਪਾਕਾ, ਅਰਭਕਾ, ਡਿੰਭਾ, ਸੰਦੋਹਾ, ਵਿਉਹਕਾ, ਗਣ, ਸਤੋਮਾ, ਵਣਿਕਰਾ, ਵਰਾਤਾ, ਨਿਕੁਰੰਬਾ ਤੇ ਕਦੰਬਕਾ — ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਨृਬ੍ਰਹ੍ਮਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਵਿਟ੍ਸ਼ੂਦ੍ਰਵਰ੍ਗਾਨ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇषऽਯ ਨਾਮਤਃ । ਨਰਃ ਪਞ੍ਚਜਨਾ ਮਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਾ ਯਦ੍‌ਯੋषਾऽਵਲਾ ਵਧੂਃ ।। ੩੬੪.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਵਰਗ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਨਰ, ਪੰਜ ਜਾਤੀਆਂ, ਮਰਣ ਵਾਲੇ, ਔਰਤ, ਕੁੜੀ ਤੇ ਵਧੂ।

ਕਾਨ੍ਤਾਰ੍ਥਿਨੀ ਤੁ ਯਾ ਯਾਤਿ ਸਙ੍ਕੇਤਂ ਸਾऽਭਿਸਾਰਿਕਾ । ਕੁਲਟਾ ਪੁਂਸ਼੍ਚਲ੍ਯਸਤੀ ਨਗ੍ਨਿਕਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਚ ਕੋਟਵੀ ।। ੩੬੪.

ਜੋ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਭਿਸਾਰਿਕਾ ਕਹੀਦੀ ਹੈ; ਕੁਲਟਾ, ਪੂੰਛਲ, ਅਸਤੀ, ਨੰਗੀ ਤੇ ਕੋਟਵੀ — ਇਹ ਸਭ ਔਰਤਾਂ ਹਨ।

ਕਾਤ੍ਯਾਯਨ੍ਯਰ੍ਦ੍ਧਵृਦ੍ਧਾ ਯਾ ਸੈਰਿਨ੍ਧ੍ਰੀ ਪਰਵੇਸ਼੍ਮਗਾ । ਅਸਿਕ੍ਨੀ ਸ੍ਯਾਦਵृਦ੍ਧਾ ਯਾ ਮਲਿਨੀ ਤੁ ਰਜਸ੍ਵਲਾ ।। ੩੬੪.

ਕਾਤਿਆਯਨੀ ਅੱਧੀ ਉਮਰ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਹੈ; ਸੈਰਿੰਦ੍ਰੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਘਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਸਿਕਨੀ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਹੈ; ਮਲੀਨੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਮਾਸਿਕ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ।

ਵਾਰਸ੍ਤ੍ਰੀ ਗਣਿਕਾ ਵੇਸ਼੍ਯਾ ਭ੍ਰਾਤृਜਾਯਾਸ੍ਤੁ ਯਾਤਰਃ । ਨਨਾਨ੍ਦਾ ਤੁ ਸ੍ਵਸਾ ਪਤ੍ਯੁਃ ਸਪਿਣ੍ਡਾਸ੍ਤੁ ਸਨਾਭਯਃ ।। ੩੬੪.

ਵਾਰਸਤਰੀ, ਗਣਿਕਾ, ਵੇਸ਼ਿਆ, ਭਰਾ ਦੀ ਵਹੁਟੀ — ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਹਨ; ਨਨੰਦ ਪਤੀ ਦੀ ਭੈਣ ਹੈ; ਸਪਿੰਡਾ ਇੱਕੋ ਵੰਸ਼ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਸਨਾਭਯਾ ਇੱਕੋ ਪੇਟ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਸਮਾਨੋਦਰ੍ਯ੍ਯਸੋਦਰ੍ਯ੍ਯਸਗਰ੍ਭਸਹਜਾਸ੍ਸਮਾਃ । ਯਗੋਤ੍ਰਬਨ੍ਧਵਜ੍ਞਾਤਿਬਨ੍ਧੁਸ੍ਵਸ੍ਵਜਨਾਃ ਸਮਾਃ ।। ੩੬੪.

ਜੋ ਇੱਕੋ ਪੇਟ, ਇੱਕੋ ਮਾਂ, ਇੱਕੋ ਗਰਭ ਜਾਂ ਇਕੱਠੇ ਜੰਮੇ ਹੋਣ — ਇਹ ਸਮਾਨ ਹਨ; ਗੋਤ੍ਰ-ਬੰਧੂ, ਵਜ੍ਯਾਤੀ, ਬੰਧੂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ — ਇਹ ਵੀ ਸਮਾਨ ਹਨ।

ਦਮ੍ਪਤੀ ਜਮ੍ਪਤੀ ਭਾਰ੍ਯ੍ਯਾਪਤੀ ਜਾਯਾਪਤੀ ਚ ਤੌ । ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯੋ ਜਰਾਯੁਃ ਸ੍ਯਾਦੁਲ੍ਵਞ੍ਚ ਕਲਲੋऽਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ ।। ੩੬੪.

ਦੰਪਤੀ, ਜੰਪਤੀ, ਭਾਰਿਆਪਤੀ, ਜਾਇਆਪਤੀ — ਇਹ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਹਨ; ਗਰਭਾਸ਼ਯ, ਜਰਾਯੂ, ਉਲਵਾ ਤੇ ਕਲਲ — ਇਹ ਸਭ ਔਰਤਾਂ ਹਨ।

ਗਰ੍ਭੋ ਭ੍ਰੁਣ ਇਮੌ ਤੁਲ੍ਯੌ ਕ੍ਲੀਵਂ ਸ਼ਣ੍ਡੋ ਨਪੁਂਸਕਮ੍ । ਸ੍ਯਾਦੁਤ੍ਤਾਨਸ਼੍ਯੋ ਡਿਮ੍ਭੋ ਬਾਲੋ ਮਾਣਵਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੬੪.

ਗਰਭ ਤੇ ਭ੍ਰੂਣ ਦੋਵੇਂ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਨਰ-ਨਾਰੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜਾਂ ਨਪੁੰਸਕ ਨੂੰ ਕਲੀਵ, ਸ਼ੰਡ ਜਾਂ ਨਪੁੰਸਕ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਨਵਜਾਤਾ ਡਿੰਬਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਛੋਟਾ ਬੱਚਾ ਬਾਲ ਜਾਂ ਮਾਣਵਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਿਚਿਣ੍ਡਿਲੋ ਵृਹਤ੍‌ਕੁਕ੍ਸ਼ਿਰਵਭ੍ਰਟੋ ਨਤਨਾਸਿਕੇ । ਵਿਕਲਾਙ੍ਗਸ੍ਤੁ ਪੋਗਣ੍ਡ ਆਰੋਗ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਦਨਾਮਯਮ੍ ।। ੩੬੪.

ਜਿਸ ਬੱਚੇ ਦਾ ਪੇਟ ਸੁੱਜਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਿਚਿੰਡਿਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਡਾ ਪੇਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵ੍ਰਿਹਤਕੁਕਸ਼ੀ, ਨਾਭੀ ਉਭਰੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਵਭ੍ਰਟਾ, ਚਪਟੀ ਨੱਕ ਵਾਲਾ ਨਤਨਾਸਿਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅੰਗ ਟਿੜ੍ਹੇ-ਮੇੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਵਿਕਲਾਂਗ, ਕੁੜਾ ਮੁੰਡਾ ਪੋਗੰਡ, ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ ਆਰੋਗਯ, ਬਿਮਾਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਨਾਮਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਯਾਦੇਡੇ ਵਧਿਰਃ ਕੁਬ੍ਜੇ ਗਡੁਲਃ ਕੁਕਰੇ ਕੁਨਿਃ । ਕ੍ਸ਼ਯਃ ਸ਼ੋषਸ਼੍ਚ ਯਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਸ੍ਤੁ ਪੀਨਸਃ ।। ੩੬੪.

ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਅੰਗ ਟਿੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇ ਉਹ ਏੜਾ, ਬਹਿਰਾ ਵਧਿਰਾ, ਕੁਬੜ ਵਾਲਾ ਕੁਬਜ, ਹਕਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਗਡੁਲਾ, ਰੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲਾ ਕੁਕਰਾ, ਟਿੜ੍ਹੇ ਹੱਥ ਵਾਲਾ ਕੁਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਘਟਣਾ ਕਸ਼ਯ, ਸੁੱਕਣਾ ਸ਼ੋਸ਼, ਯਕਸ਼ਮਾ, ਲੰਬਾ ਜੁਕਾਮ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਿਆ, ਨੱਕ ਬੰਦ ਹੋਣਾ ਪੀਨਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।