ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ੇऽਧਿਕृਤੇऽਧ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ਃ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਵਹ੍ਨੀ ਵਿਭਾਵਸੂ । ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਰਾਦੌ ਵਿषੇ ਵੋਰ੍ਯ੍ਯੇ ਗੁਣੇ ਰਾਗੇ ਦ੍ਰਵੇ ਰਸਃ ।। ੩੬੨.

ਸਿੱਧਾ ਵੇਖਣ ਤੇ ਜਿੰਮੇਵਾਰ ਨੂੰ ਅਧਿਕਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਸੂਰਜ ਤੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਵਿਭਾਵਸੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ ਜ਼ਹਿਰ, ਵੋਰੀਆ ਘੋੜਾ, ਗੁਣ ਖਾਸੀਅਤ, ਰਾਗ ਲਗਾਵ, ਦ੍ਰਵ ਤਰਲ, ਤੇ ਰਸ ਸਵਾਦ।

ਤੇਜਃਪੁਰੀषਯੋਰ੍ਵਰ੍ਚ੍ਚ ਆਗਃ ਪਾਪਾਪਰਾਧਯੋਃ । ਛਨ੍ਦਃ ਪਦ੍ਯੇऽਭਿਲਾषੇ ਚ ਸਾਧੀਯਾਨ੍ ਸਾਧੁਵਾਢਯੋਃ ੩੬੨.

ਵਰਚਾ ਅੱਗ ਤੇ ਗੰਦ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਹੈ; ਆਗਹ ਪਾਪ ਤੇ ਗਲਤੀ; ਛੰਦ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਮਾਪ ਤੇ ਇੱਛਾ; ਸਾਧੀਆਂ ਵਧੀਆ, ਤੇ ਸਾਧੁ ਚੰਗਾ ਮਨੁੱਖ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਭੂਪੁਰਾਦ੍ਰਿਵਨੌषਧਿਸਿਂਹਾਦਿਵਰ੍ਗਕਾਨ੍ । ਭੂਰਨਨ੍ਤਾ ਕ੍ਸ਼ਮਾ ਧਾਤ੍ਰੀ ਕ੍ਸ਼੍ਮਾਪ੍ਯਾ ਕੁਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਧਰਿਤ੍ਰ੍ਯਪਿ ।। ੩੬੩.

ਅੱਗ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਧਰਤੀ, ਪਹਾੜ, ਜੰਗਲ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਸਿੰਘ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਭੂ, ਅਨੰਤਾ, ਖਮਾ, ਧਾਤਰੀ, ਖਮਾਪਿਆ, ਕੁਹ, ਤੇ ਧਰਿਤਰੀ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

ਮृਨ੍ਮृਤ੍ਤਿਕਾ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾ ਤੁ ਮृਤ੍ਸਾ ਮृਤ੍ਸ੍ਨਾ ਚ ਮृਤ੍ਤਿਕਾ । ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਿਪਿष੍ਟਪਂ ਲੋਕਂ ਭੁਵਨਂ ਜਗਤੀ ਸਮਾ ।। ੩੬੩.

ਮ੍ਰਣ, ਮ੍ਰਿਤਿਕਾ, ਪ੍ਰਸ਼ਸਤ, ਮ੍ਰਿਤਸਾ, ਮ੍ਰਿਤਸਨਾ, ਤੇ ਮ੍ਰਿਤਿਕਾ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ; ਜਗਤ, ਤ੍ਰਿਪਿਸ਼ਟਪ, ਲੋਕ, ਭੁਵਨ, ਤੇ ਜਗਤੀ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

ਅਯਨਂ ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਮਾਰ੍ਗਾਧ੍ਵਪਨ੍ਥਾਨਃ ਪਦਵੀ ਸृਤਿਃ । ਸਰਣਿਃ ਪਦ੍ਧਤਿਃ ਪਦ੍ਯਾ ਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਯੇਕਪਦੀਤਿ ਚ ।। ੩੬੩.

ਅਯਨ, ਵਰਤਮਾ, ਮਾਰਗ, ਅਧਵਾ, ਪੰਥਾਨਾ, ਪਦਵੀ, ਸ੍ਰਿਤੀ, ਸਰਣੀ, ਪੱਧਤੀ, ਪਦਿਆ, ਵਰਤਨੀ, ਤੇ ਏਕਪਦੀ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਾਹ ਜਾਂ ਪੰਥ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

ਪੂਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਪੁਰੀਨਗਰ੍ਯ੍ਯੌ ਵਾ ਪਤ੍ਤਨਂ ਪੁਟਭੇਦਨਮ੍ । ਸ੍ਯਾਨੀਯਂ ਨਿਗਮੋऽਨ੍ਯਤ੍ਤੁ ਯਨ੍ਮੂਲਨਗਰਾਤ੍ਪੁਰਮ੍ ।। ੩੬੩.

ਪੂਹ, ਪੁਰੀ, ਨਗਰੀ, ਪੱਤਨ, ਤੇ ਪੁਟਭੇਦਨ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ; ਨੀਆ ਤੇ ਨਿਗਮ ਹੋਰ ਨਾਮ ਹਨ; ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਹਿਰ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪੁਰਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤਚ੍ਛਾਸ਼ਾਨਗਰਂ ਵੇਸ਼ੋ ਵੇਸ਼੍ਯਾਜਨਸਮਾਸ਼੍ਰਯਃ । ਆਪਣਸ੍ਤੁ ਨਿषਦ੍ਯਾਯਾਂ ਵਿਪਣਿਃ ਪਣ੍ਯਵੀਥਿਕਾ ।। ੩੬੩.

ਤੱਚਾਸ਼ਾ-ਨਗਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ; ਵੇਸ਼ਾ ਵਾਸ, ਵੇਸ਼ਯਾਜਨਾ ਵਿਲਾਸ-ਘਰ; ਆਪਣ ਬੈਠਣ ਵਾਲਾ ਮੰਡੀ, ਵਿਪਣੀ ਦੁਕਾਨ, ਤੇ ਪਣਿਆ-ਵੀਥਿਕਾ ਮੰਡੀ ਦੀ ਗਲੀ।

ਰਥ੍ਯਾ ਪ੍ਰਤੋਲੀ ਵਿਸ਼ਿਖਾ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚਯੋ ਵਪ੍ਰਮਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ । ਪ੍ਰਾਕਾਰੋ ਵਰਣਃ ਸ਼ਾਲਃ ਪ੍ਰਾਚੀਰਂ ਪ੍ਰਾਨ੍ਤਤੋ ਵृਤਿਃ ।। ੩੬੩.

ਰਥਿਆ, ਪ੍ਰਤੋਲੀ, ਵਿਸ਼ਿਖਾ — ਇਹ ਸੜਕਾਂ ਹਨ; ਚਯਾ ਟੇਕ, ਵਪ੍ਰਾ ਕਿਲਾ, ਤੇ ਅਸ੍ਤਰੀਆ ਔਰਤ; ਪ੍ਰਾਕਾਰਾ ਕੰਧ, ਵਰਨਾ ਵਾੜ, ਸ਼ਾਲਾ ਹਾਲ, ਪ੍ਰਚੀਰਾ ਹੱਦ ਦੀ ਕੰਧ, ਤੇ ਵਰਤੀ ਕਿਨਾਰੇ ਦਾ ਘੇਰਾ।

ਭਿਤ੍ਤਿਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਕੁਡ੍ਯਮੇਡੂਕਂ ਯਦਨ੍ਤਰ੍ਨਸ੍ਤਕੀਕਸਂ । ਵਾਸਃ ਕੁਟੀ ਦ੍ਵਯੋਃ ਸ਼ਾਲਾ ਸਭਾ ਸਞ੍ਜਵਨਨ੍ਤ੍ਵਿਦਮ੍ ।। ੩੬੩.

ਭਿੱਤੀ ਕੰਧ, ਕੁਡਿਆ ਕੰਧ, ਏਡੂਕਾ ਅਨਾਜ-ਘਰ, ਤੇ ਅੰਦਰਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਸਤਕੀਕਾ; ਵਾਸਾ ਵਾਸ, ਕੁਟੀ ਝੋਪੜੀ, ਸ਼ਾਲਾ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਹਾਲ, ਸਭਾ ਇਕੱਠ, ਤੇ ਸੰਜਵਨ ਵੀ ਉਹੀ।

ਚਤੁਃਸ਼ਾਲਂ ਮੁਨੀਨਾਨ੍ਤੁ ਪਰ੍ਣਸ਼ਾਲੋਟਜੋऽਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ । ਚੈਤ੍ਯਮਾਯਤਨਨ੍ਤੁਲ੍ਯੇ ਵਾਜਿਸ਼ਾਲਾ ਤੁ ਮਨ੍ਦੁਰਾ ।। ੩੬੩.

ਚਤੁਹਸ਼ਾਲਾ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਢਾਬੀ ਹੈ; ਪਰਣਸ਼ਾਲਾ ਤੇ ਉਟਜਾ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਝੋਪੜੀ; ਚੈਤਯ ਤੇ ਆਯਤਨ ਦੋਵੇਂ ਧਾਰਮਿਕ ਥਾਂ ਹਨ; ਵਾਜੀਸ਼ਾਲਾ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਢਾਬੀ, ਮੰਦੁਰਾ ਵੀ ਉਹੀ।

ਹਰ੍ਮ੍ਯਾਦਿ ਧਨਿਨਾਂ ਵਾਸਃ ਪ੍ਰਾਸਾਦੋ ਦੇਵਭੂਭੁਜਾਂ । ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਦ੍ਵਾਰ੍ਦ੍ਵਾਰਂ ਪ੍ਰਤੀਹਾਰਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਤਰ੍ਦ੍ਦਿਸ੍ਤੁ ਵੇਦਿਕਾ ।। ੩੬੩.

ਹਰਮਿਆਦੀ ਧਨੀਆਂ ਦਾ ਵਾਸ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਸਾਦਾ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਮਹਲ; ਦਵਾਰ ਦਰਵਾਜਾ, ਪ੍ਰਤੀਹਾਰਾ ਦਰਬਾਨ, ਵਿਤਰਦੀ ਰੇਲਿੰਗ, ਤੇ ਵੇਦਿਕਾ ਚੌਕ।

ਕਪੋਤਪਾਲਿਕਾਯਾਨ੍ਤੁ ਵਿਟਙ੍ਕਂ ਪੁਂਨਪੁਂਸਕਂ । ਕਵਾਟਮਵਰਨ੍ਤੁਲ੍ਯੇ ਨਿਃਸ਼੍ਰੇਣਿਸ੍ਤ੍ਵਧਿਰੋਹਿਣੀ ।। ੩੬੩.

ਕਪੋਤ-ਪਾਲਿਕਾ ਕਬੂਤਰ-ਘਰ ਹੈ; ਵਿਟੰਕਾ ਬੈਠਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਪੁੰਨਪੁੰਸਕਾ ਦੋਹਰੀ ਲਿੰਗ ਵਾਲਾ; ਕਵਾਟ ਦਰਵਾਜਾ, ਅਵਰਾ ਵੀ ਉਹੀ; ਨਿਹਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸੀੜ੍ਹੀ, ਅਧਿਰੋਹਿਨੀ ਪੈੜੀ।

ਸਮ੍ਮਾਰ੍ਜਨੀ ਸੋਧਨੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਙ੍‌ਰੋऽਵਕਰਸ੍ਤਥਾ । ਅਦ੍ਰਿਗੋਤ੍ਰਗਿਰਿਗ੍ਰਾਵਾ ਗਹਨਂ ਕਾਨਨਂ ਵਨਂ ।। ੩੬੩.

ਸੰਮਾਰਜਨੀ ਝਾੜੂ, ਸੋਧਨੀ ਸਫਾਈ ਦਾ ਸਾਮਾਨ, ਸੰਗਰਾ ਧੂੜ-ਪਟ, ਅਵਕਰਾ ਵੀ ਉਹੀ; ਅਦ੍ਰਿ, ਗੋਤ੍ਰ, ਗਿਰਿਗ੍ਰਾਵਾ — ਇਹ ਪਹਾੜ ਹਨ; ਗਹਨਾ, ਕਾਨਨ, ਤੇ ਵਨ — ਇਹ ਜੰਗਲ ਹਨ।

ਆਰਾਮਃ ਸ੍ਯਾਦੁਪਵਨਂ ਕृਤ੍ਰਿਮਂ ਵਨਮੇਵ ਯਤ੍ । ਸ੍ਯਾਦੇਤਦੇਵ ਪ੍ਰਮਦਵਨਮਨ੍ਦਃ ਪੁਰੋਚਿਤਂ ।। ੩੬੩.

ਇੱਕ ਆਨੰਦ ਬਾਗ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਵੀ ਇੱਕ ਜੰਗਲ ਦੀ ਕਿਸਮ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਬਾਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਹਲ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਵੀਥ੍ਯਾਲਿਰਾਵਲਿਃ ਪਙ੍‌ਕ੍ਤਿਸ਼੍ਰੇਣੀਲੇਖਾਸ੍ਤੁ ਰਾਜਯਃ । ਵਾਨਸ੍ਪਤ੍ਯਃ ਫਲੈਃ ਪੁष੍ਪਾਤ੍ਤੈਰਪੁष੍ਪਾਦ੍ਵਨਸ੍ਪਤਿਃ ।। ੩੬੩.

ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਾਹਾਂ, ਲਾਈਨਾਂ, ਕਤਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਰੱਖਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਫਲ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਓषਧ੍ਯਃ ਫਲਪਾਕਾਨ੍ਤਾਃ ਪਲਾਸ਼ੀ ਦ੍ਰੁਦ੍ਰੁਮਾਗਮਾਃ । ਸ੍ਥਾਣੁ ਵਾ ਨਾ ਧ੍ਰੁਵਃ ਸ਼ਙ੍ਕੁਃ ਪ੍ਰਫੁਲ੍ਲੋਤ੍ਫੁਲ੍ਲਸਂਸ੍ਫੁਟਾਃ ।। ੩੬੩.

ਇਸ ਵਿੱਚ ਜੜੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਫਲ ਪੱਕਣ 'ਤੇ ਫਲ ਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਲਾਸ ਦੇ ਦਰੱਖਤ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਦਰੱਖਤ ਅਤੇ ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਦਰੱਖਤ ਹਨ। ਕੁਝ ਦਰੱਖਤ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਕੁਝ ਨੂੰ ਲੱਕੜੀ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਝ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ।

ਪਲਾਸ਼ਂ ਛਦਨਂ ਪਰ੍ਣਮਿਧ੍ਮਮੇਧਃ ਸਮਿਤ੍ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ । ਬੋਧਿਦ੍ਰੁਮਸ਼੍ਚਲਦਲੋ ਦਧਿਤ੍ਥਗ੍ਰਾਹਿਮਨ੍ਮਥਾਃ ।। ੩੬੩.

ਪਲਾਸ ਦੇ ਪੱਤੇ ਛਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪੱਤੇ ਅੱਗ ਲਈ ਤੇ ਹੋਮ ਦੇ ਸਮੱਗਰੀ ਵਜੋਂ, ਟਾਹਣੀਆਂ ਯਜਨ ਲਈ। ਬੋਧੀ ਦਰੱਖਤ ਜਿਸਦੇ ਪੱਤੇ ਹਿਲਦੇ ਹਨ, ਦਧਿਤਥਾ ਤੇ ਮਨਮਥਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਹਨ।

ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਦਧਿਫਲਃ ਪੁष੍ਪਫਲਦਨ੍ਤਸ਼ਠਾਵਪਿ । ਉਡੁਮ੍ਬਰੇ ਹੇਮਦੁਗ੍ਧਃ ਕੋਵਿਦਾਰੇ ਦ੍ਵਿਪਤ੍ਰਕਃ ।। ੩੬੩.

ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਦਰੱਖਤ ਹਨ ਜੋ ਦਹੀਂ ਵਰਗਾ ਫਲ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਦੋਵੇਂ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੰਤਸ਼ਠਾ ਦਾ ਦਰੱਖਤ। ਉਡੁੰਬਰ ਦਾ ਦਰੱਖਤ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਰਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕੋਵਿਦਾਰਾ ਦਾ ਦਰੱਖਤ ਦੋ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਸਪ੍ਤਪਰ੍ਣੋ ਵਿਸ਼ਾਲਤ੍ਵਕ੍ ਕृਤਮਾਲਂ ਸੁਵਰ੍ਣਕਃ । ਆਰੇਵਤਵ੍ਯਾਧਿਘਾਤਸਮ੍ਪਾਕ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਾਃ ।। ੩੬੩.

ਸਪਤਪਰਨਾ ਜਿਸਦੀ ਛਾਲ ਚੌੜੀ ਹੈ, ਕ੍ਰਿਤਮਾਲਾ, ਸੁਵਰਨਕਾ, ਆਰੇਵਤਕਾ, ਵਿਆਧਘਾਤ, ਸੰਪਾਕਾ ਤੇ ਚਤੁਰਅੰਗੁਲਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਹਨ।

ਸ੍ਯਾਜ੍ਜਮ੍ਬੀਰੇ ਦਨ੍ਤਸ਼ਠੋ ਵਰੁਣੇ ਤਿਕ੍ਤਸ਼ਾਵਕਃ । ਪੁਨ੍ਨਾਗੇ ਪੁਰੁषਸ੍ਤੁਙ੍ਗਃ ਕੇਸ਼ਰੋ ਦੇਵਵਲ੍ਲਭਃ ।। ੩੬੩.

ਜੰਬੀਰਾ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਦੰਤਸ਼ਠਾ, ਵਰੁਣ ਦੇ ਵਿੱਚ ਤਿੱਖਾ ਸ਼ਾਵਕਾ, ਪੁੰਨਾਗ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾ ਪੁਰੁਸ਼ਾ, ਤੇ ਕੇਸ਼ਰਾ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਦਰੱਖਤ ਹੈ।

ਪਾਰਿਭਦ੍ਰੇ ਨਿਮ੍ਬਤਰੁਰ੍ਮਨ੍ਦਾਰਃ ਪਾਰਿਜਾਤਕਃ । ਵਞ੍ਜੁਲਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਕृਚ੍ਚਾਥ ਦ੍ਵੌ ਪੀਤਨਕਪੀਤਨੌ ।। ੩੬੩.

ਪਾਰਿਭਦਰਾ ਵਿੱਚ ਨਿੰਬ ਦਾ ਦਰੱਖਤ, ਮੰਦਾਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਰਿਜਾਤਕ, ਵੰਜੁਲਾ, ਚਿਤ੍ਰਕ੍ਰਿਚ ਤੇ ਦੋ ਪੀਤਨਕਾ ਦੇ ਪੀਲੇ ਦਰੱਖਤ ਹਨ।

ਆਮ੍ਰਾਤਕੇ ਮਧੂਕੇ ਤੁ ਗੁਡਪੁष੍ਪਮਧੁਦ੍ਰੁਮੌ । ਪੀਲੌ ਗੁੜਫਲਃ ਸ੍ਰਂਸੀ ਨੀਦੇਯੀ ਚਾਮ੍ਬੁਵੇਤਸਃ ।। ੩੬੩.

ਆਮਰਾਤਕਾ ਤੇ ਮਧੂਕਾ ਵਿੱਚ ਗੁੜਫੁੱਲ ਤੇ ਮਧੁਦਰੁਮ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਹਨ। ਪੀਲਾ, ਭਾਰੀ ਫਲ ਵਾਲਾ ਸ੍ਰੰਸੀ, ਨੀਦੇਈ ਤੇ ਅੰਬੁਵੇਤਸਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਹਨ।

ਸ਼ੋਭਾਞ੍ਜਨੇ ਸ਼ਿਗ੍ਰੁਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਗਨ੍ਧਕਾਕ੍ਸ਼ੀਰਮੋਚਕਾਃ । ਰਕ੍ਤੋऽਸੌ ਮਧੁਸ਼ਿਗ੍ਰੁਃ ਸ੍ਯਾਦਰਿष੍ਟਃ ਫੇਣਿਲਃ ਸਮੌ ।। ੩੬੩.

ਸ਼ੋਭਾਂਜਨਾ, ਸ਼ਿਗਰੂ, ਤਿੱਖੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲਾ ਗੰਧਕਾਕਸ਼ੀਰਾ, ਤੇ ਮੋਚਕਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਹਨ। ਲਾਲ ਮਧੁਸ਼ਿਗਰੂ, ਅਰਿਸ਼ਟਾ ਤੇ ਫੇਣੀਲਾ ਸਮਉ ਵੀ ਹਨ।

ਗਾਲਵਃ ਸ਼ਾਵਰੋ ਲੋਧ੍ਰਸ੍ਤਿਰੀਟਸ੍ਤਿਲ੍ਵਮਾਰ੍ਜਨੌ । ਸ਼ੇਲੁਃ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਾਤਕਃ ਸ਼ੀਤ ਉਦ੍ਦਾਲੋ ਬਹੁਵਾਰਕਃ ।। ੩੬੩.

ਗਾਲਵਾ, ਸ਼ਾਵਰਾ, ਲੋਧਰਾ, ਤਿਰੀਟਾ, ਤਿਲਵਾ ਤੇ ਆਰਜਨਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਹਨ। ਸ਼ੇਲੂ, ਸ਼ਲੇਸ਼ਮਾਤਕਾ, ਠੰਢਾ, ਉਦਾਲਾ ਤੇ ਬਹੁਵਾਰਕਾ ਵੀ ਹਨ।

ਵੈਕਙ੍ਕਤਃ ਸ਼੍ਰੁਵਾਵृਕ੍ਸ਼ੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਲੋ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਪਾਦਪਿ । ਤਿਨ੍ਦੁਕਃ ਸ੍ਫੂਰ੍ਜਕਃ ਕਾਲੋ ਨਾਦੇਯੀ ਭੂਮਿਜਮ੍ਬੁਕਃ ।। ੩੬੩.

ਵੈਕੰਕਤਾ, ਸ਼੍ਰੁਵਾਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਗ੍ਰੰਥਿਲਾ, ਵਿਆਘਰਪਾਦ, ਟਿੰਦੁਕਾ, ਸਫੂਰਜਕਾ, ਕਾਲਾ, ਨਾਦੇਈ ਤੇ ਭੂਮਿਜੰਬੁਕਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਹਨ।

ਕਾਕਤਿਨ੍ਦੌ ਪੀਲੁਕਃ ਸ੍ਯਾਕਤ੍ ਪਾਟਲਿਰ੍ਮੋਕ੍ਸ਼ਮੁष੍ਕਕੌ । ਕ੍ਰਮੁਕਃ ਪਟ੍ਟਿਕਾਖ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕੁਮ੍ਭੀ ਕੈਟਰ੍ਯ੍ਯਕਟ੍ਫਲੇ ।। ੩੬੩.

ਕਾਕਤਿੰਦੁ, ਪੀਲੁਕਾ, ਸਿਆਕਤ, ਪਾਟਲੀ, ਮੋਖਸ਼, ਮੁਸ਼ਕਕਾ, ਕਰਮੁਕਾ, ਪੱਟਿਕਾ, ਕੁੰਭੀ, ਕੈਟਾਰਿਆ ਤੇ ਕਟਫਲਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਹਨ।

ਵੀਰਵृਕ੍ਸ਼ੋऽਰੁष੍ਕਰੋऽਗ੍ਨਿਮੁਖੀ ਭਲ੍ਲਾਤਕੀ ਤ੍ਰਿषੁ । ਸਰ੍ਜਕਾਸਨਜੀਵਸ਼੍ਚ ਪੀਤਸਾਲੇऽਥ ਮਾਲਕੇ ।। ੩੬੩.

ਵੀਰਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਅਰੁਸ਼ਕਰਾ, ਅਗਨਿਮੁਖੀ ਤੇ ਭਲਾਤਕੀ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ। ਸਰਜਕਾ, ਸਨਜੀਵਾ, ਪੀਤਸਾਲਾ ਤੇ ਮਾਲਕਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਹਨ।

ਸਰ੍ਜਾਸ਼੍ਵਕਰ੍ਣੌ ਵੀਰੇਨ੍ਦ੍ਰੌ ਇਨ੍ਦ੍ਰਦ੍ਰੁਃ ਕਕੁਭੋऽਰ੍ਜੁਨਃ । ਇਙ੍ਗੁਦੀ ਤਾਪਸਤਰਰ੍ਮੋਚਾ ਸ਼ਾਲ੍ਮਲਿਰੇਵ ਚ ।। ੩੬੩.

ਸਰਜਾ, ਅਸ਼ਵਕਰਨ, ਵੀਰੇਂਦਰਾ, ਇੰਦਰਦਰੁ, ਕਕੁਭਾ, ਅਰਜੁਨਾ, ਇੰਗੁਦੀ, ਤਾਪਸਤਰਾ, ਮੋਚਾ ਤੇ ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਹਨ।

ਚਿਰਵਿਲ੍ਵੋ ਨਕ੍ਤਮਾਲਃ ਕਰਜਸ਼੍ਚ ਕਰਞ੍ਚਕੇ । ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਯ੍ਯਃ ਪੂਤਿਕਰਜੋ ਮਰ੍ਕਟ੍ਯਙ੍ਗਰਵਲ੍ਲਰੀ ।। ੩੬੩.

ਚਿਰਵਿਲਵਾ, ਨਕਤਮਾਲਾ, ਕਰਜਾ ਤੇ ਕਰੰਜਕਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਹਨ। ਪ੍ਰਕੀਰਿਆ, ਪੂਤਿਕਰਜਾ ਤੇ ਮਰਕਟਯੰਗਰਾਵਲਰੀ ਵੀ ਹਨ।