ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਲ੍ਪਂ ਸ਼ਯ੍ਯਾਟ੍ਟਦਾਰੇषੁ ਡਿਮ੍ਭੌ ਤੁ ਸ਼ਿਸ਼ੁਵਾਲਿਸ਼ੌ । ਸ੍ਤਮ੍ਭੌ ਸ੍ਥੂਣਾਜੜੀਭਾਵੌ ਸਭ੍ਯੇ ਸਂਸਦਿ ਵੈ ਸਭਾ ।। ੩੬੨.

ਖੱਟ, ਸੌਣ ਦੀਆਂ ਜਗ੍ਹਾਂ 'ਚ, ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਵਜਾਤ; ਢੰਡੀ ਤੇ ਪੋਸਟ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਭਾ ਤੇ ਮੀਟਿੰਗ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਕੱਠ।

ਕਿਰਣਪ੍ਰਗ੍ਰ੍ਹੌ ਰਸ਼੍ਮੀ ਧਰ੍ਮ੍ਮਾਃ ਪੁਣ੍ਯਯਮਾਦਯਃ । ਲਲਾਮਂ ਪੁਚ੍ਛਪੁਣ੍ਡ੍ਰਾਸ਼੍ਵਭੂषਾਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਕੇਤੁषੁ ।। ੩੬੨.

ਕਿਰਣ ਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਚੰਗੇ ਕੰਮ, ਪੁੰਨ ਦੇ ਸਰੋਤ; ਚੋਟੀ, ਪੂੰਛ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਿੰਗਾਰਾਂ ਵਿੱਚ।

ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋऽਧੀਨਸ਼ਪਥਜ੍ਞਾਨਵਿਸ੍ਵਾਸਹੇਤੁषੁ । ਸਮਯਾਃ ਸ਼ਪਥਾਚਾਰਕਾਲਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਸਂਵਿਦਃ ।। ੩੬੨.

ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਨਿਰਭਰਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਹੁੰ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਭਰੋਸਾ; ਸਮਝੌਤੇ, ਸਹੁੰ, ਚਲਣ, ਸਮਾਂ, ਪੱਕੀ ਸਿੱਧਾਂਤ ਤੇ ਸਮਝ।

ਅਤ੍ਯਯੋऽਤਿਕ੍ਰਮੇ ਕृਚ੍ਛ੍ਰੇ ਸਤ੍ਯਂ ਸ਼ਪਥਤਥ੍ਯਯੋਃ । ਵੀਰ੍ਯ੍ਯਂ ਬਲਪ੍ਰਭਾਵੌ ਚ ਰੂਪ੍ਯਂ ਰੂਪੇ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਕੇ ।। ੩੬੨.

ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਾ, ਮੁਸ਼ਕਲ, ਸਹੁੰ ਤੇ ਝੂਠ ਵਿੱਚ ਸੱਚ; ਤਾਕਤ, ਬਲ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਚਾਂਦੀ ਰੂਪ ਤੇ ਵਧੀਆ ਵਿੱਚ।

ਦੁਰੋਦਰੋ ਦ੍ਯੁਤਕਾਰੇ ਪਣੇ ਦ੍ਯੂਤੇ ਦੁਰੋਦਰਂ । ਮਹਾਰਣ੍ਯੇ ਦੁਰ੍ਗਪਥੇ ਕਾਨ੍ਤਾਰਃ ਪੁਨ੍ਨਪੁਂਸਕਂ ।। ੩੬੨.

ਜੂਏ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਪੇਟ, ਦਾਅ, ਜੂਏ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਪੇਟ; ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਔਖਾ ਰਸਤਾ, ਬਨ ਤੇ ਨਪੂੰਸਕ ਲਿੰਗ।

ਯਮਾਨਿਲੇਨ੍ਦ੍ਰਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕਵਿष੍ਣੁਸਿਂਹਾਦਿਕੇ ਹਰਿਃ । ਦਸ਼ੇऽਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ ਭਯੇ ਸ਼੍ਵਭ੍ਰੇ ਜਠਰਃ ਕਠਿਨੇऽਪਿ ਚ ।। ੩੬੨.

ਹਰੀ ਯਮ, ਹਵਾ, ਇੰਦ੍ਰ, ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਸਿੰਘ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਔਰਤ ਦੇ ਡਰ ਵਿੱਚ, ਖੱਡ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਸਖਤ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।

ਉਦਾਰੋ ਦਾਤृਮਹਤੋਰਿਤਰਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਯਨੀਚਯੋਃ । ਚੂੜਾ ਕਿਰੀਟਂ ਕੇਸ਼ਾਸ਼੍ਚ ਸਂਯਤਾ ਮੌਲਯਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ।। ੩੬੨.

ਵੱਡੇ ਦਾਨੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਿਲੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰ ਨੀਵਾਂ ਦਰਜੇ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੈ; ਸਿਰ ਦੀ ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਕਿਰੀਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਕੇਸ਼, ਤੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਮੌਲੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਬਲਿਃ ਕਰੋਪਹਾਰਾਦੌ ਸੈਨ੍ਯਸ੍ਥੈਰ੍ਯ੍ਯਾਦਿਕੇ ਬਲਂ । ਸ੍ਤ੍ਰੀਕਟੀਵਸ੍ਤ੍ਰਬਨ੍ਧੇऽਪਿ ਨੀਵੀ ਪਰਿਪਣੇऽਪਿ ਚ ।। ੩੬੨.

ਬਲੀ ਹੱਥ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਭੇਟ ਹੈ; ਬਲ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਰਹਿਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ; ਨੀਵੀ ਔਰਤ ਦੇ ਕਮਰ ਉੱਤੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਕਪੜਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੂਏ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਮਰਬੰਦ।

ਸ਼ੁਕ੍ਰਲੇ ਮੂषਿਕੇ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠੇ ਸੁਕृਤੇ ਵृषਭੇ ਵृषਃ । ਦ੍ਯੂਤਾਕ੍ਸ਼ੇ ਸਾਰਿਫਲਕੇऽਪ੍ਯਾਕਰ੍षੋऽਥਾऽਕ੍ਸ਼ਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇ ।। ੩੬੨.

ਸ਼ੁਕਰ ਨਰ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਮੂਸ਼ਿਕਾ ਚੂਹਾ ਹੈ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਾ ਬਲਦ ਹੈ; ਦਯੂਤ-ਅਕਸ਼ਾ ਜੂਏ ਦਾ ਪਾਸਾ ਹੈ, ਸਾਰੀ-ਫਲਕਾ ਜੂਏ ਦਾ ਪਟ ਹੈ; ਆਕਰਸ਼ਾ ਖਿੱਚ ਹੈ, ਅਕਸ਼ ਇੰਦ੍ਰੀ ਵੀ ਹੈ।

ਨਾ ਦ੍ਯੂਤਾਙ੍ਗੇ ਚ ਕਰ੍षੇ ਚ ਵ੍ਯਵਹਾਰੇ ਕਲਿਦ੍ਰੁਮੇ । ਉष੍ਣੀषਃ ਸ੍ਯਾਨ੍ ਕਿਰੀਟਾਦੌ ਕਰ੍षੂਃ ਕੁਲ੍ਯਾਭਿਧਾਯਿਨੀ ।। ੩੬੨.

ਜੂਏ, ਚਿੱਠਾ ਕੱਢਣ, ਮਾਮਲੇ, ਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਸ਼ਨੀਸ਼ਾ ਪੱਗ ਹੈ, ਕਿਰੀਟ ਤਾਜ, ਕਰਸੂ ਮਾਪ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਲਿਆ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਾਲੀ।

ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ੇऽਧਿਕृਤੇऽਧ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ਃ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਵਹ੍ਨੀ ਵਿਭਾਵਸੂ । ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਰਾਦੌ ਵਿषੇ ਵੋਰ੍ਯ੍ਯੇ ਗੁਣੇ ਰਾਗੇ ਦ੍ਰਵੇ ਰਸਃ ।। ੩੬੨.

ਸਿੱਧਾ ਵੇਖਣ ਤੇ ਜਿੰਮੇਵਾਰ ਨੂੰ ਅਧਿਕਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਸੂਰਜ ਤੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਵਿਭਾਵਸੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ ਜ਼ਹਿਰ, ਵੋਰੀਆ ਘੋੜਾ, ਗੁਣ ਖਾਸੀਅਤ, ਰਾਗ ਲਗਾਵ, ਦ੍ਰਵ ਤਰਲ, ਤੇ ਰਸ ਸਵਾਦ।

ਤੇਜਃਪੁਰੀषਯੋਰ੍ਵਰ੍ਚ੍ਚ ਆਗਃ ਪਾਪਾਪਰਾਧਯੋਃ । ਛਨ੍ਦਃ ਪਦ੍ਯੇऽਭਿਲਾषੇ ਚ ਸਾਧੀਯਾਨ੍ ਸਾਧੁਵਾਢਯੋਃ ੩੬੨.

ਵਰਚਾ ਅੱਗ ਤੇ ਗੰਦ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਹੈ; ਆਗਹ ਪਾਪ ਤੇ ਗਲਤੀ; ਛੰਦ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਮਾਪ ਤੇ ਇੱਛਾ; ਸਾਧੀਆਂ ਵਧੀਆ, ਤੇ ਸਾਧੁ ਚੰਗਾ ਮਨੁੱਖ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਭੂਪੁਰਾਦ੍ਰਿਵਨੌषਧਿਸਿਂਹਾਦਿਵਰ੍ਗਕਾਨ੍ । ਭੂਰਨਨ੍ਤਾ ਕ੍ਸ਼ਮਾ ਧਾਤ੍ਰੀ ਕ੍ਸ਼੍ਮਾਪ੍ਯਾ ਕੁਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਧਰਿਤ੍ਰ੍ਯਪਿ ।। ੩੬੩.

ਅੱਗ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਧਰਤੀ, ਪਹਾੜ, ਜੰਗਲ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਸਿੰਘ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਭੂ, ਅਨੰਤਾ, ਖਮਾ, ਧਾਤਰੀ, ਖਮਾਪਿਆ, ਕੁਹ, ਤੇ ਧਰਿਤਰੀ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

ਮृਨ੍ਮृਤ੍ਤਿਕਾ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾ ਤੁ ਮृਤ੍ਸਾ ਮृਤ੍ਸ੍ਨਾ ਚ ਮृਤ੍ਤਿਕਾ । ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਿਪਿष੍ਟਪਂ ਲੋਕਂ ਭੁਵਨਂ ਜਗਤੀ ਸਮਾ ।। ੩੬੩.

ਮ੍ਰਣ, ਮ੍ਰਿਤਿਕਾ, ਪ੍ਰਸ਼ਸਤ, ਮ੍ਰਿਤਸਾ, ਮ੍ਰਿਤਸਨਾ, ਤੇ ਮ੍ਰਿਤਿਕਾ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ; ਜਗਤ, ਤ੍ਰਿਪਿਸ਼ਟਪ, ਲੋਕ, ਭੁਵਨ, ਤੇ ਜਗਤੀ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

ਅਯਨਂ ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਮਾਰ੍ਗਾਧ੍ਵਪਨ੍ਥਾਨਃ ਪਦਵੀ ਸृਤਿਃ । ਸਰਣਿਃ ਪਦ੍ਧਤਿਃ ਪਦ੍ਯਾ ਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਯੇਕਪਦੀਤਿ ਚ ।। ੩੬੩.

ਅਯਨ, ਵਰਤਮਾ, ਮਾਰਗ, ਅਧਵਾ, ਪੰਥਾਨਾ, ਪਦਵੀ, ਸ੍ਰਿਤੀ, ਸਰਣੀ, ਪੱਧਤੀ, ਪਦਿਆ, ਵਰਤਨੀ, ਤੇ ਏਕਪਦੀ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਾਹ ਜਾਂ ਪੰਥ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

ਪੂਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਪੁਰੀਨਗਰ੍ਯ੍ਯੌ ਵਾ ਪਤ੍ਤਨਂ ਪੁਟਭੇਦਨਮ੍ । ਸ੍ਯਾਨੀਯਂ ਨਿਗਮੋऽਨ੍ਯਤ੍ਤੁ ਯਨ੍ਮੂਲਨਗਰਾਤ੍ਪੁਰਮ੍ ।। ੩੬੩.

ਪੂਹ, ਪੁਰੀ, ਨਗਰੀ, ਪੱਤਨ, ਤੇ ਪੁਟਭੇਦਨ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ; ਨੀਆ ਤੇ ਨਿਗਮ ਹੋਰ ਨਾਮ ਹਨ; ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਹਿਰ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪੁਰਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤਚ੍ਛਾਸ਼ਾਨਗਰਂ ਵੇਸ਼ੋ ਵੇਸ਼੍ਯਾਜਨਸਮਾਸ਼੍ਰਯਃ । ਆਪਣਸ੍ਤੁ ਨਿषਦ੍ਯਾਯਾਂ ਵਿਪਣਿਃ ਪਣ੍ਯਵੀਥਿਕਾ ।। ੩੬੩.

ਤੱਚਾਸ਼ਾ-ਨਗਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ; ਵੇਸ਼ਾ ਵਾਸ, ਵੇਸ਼ਯਾਜਨਾ ਵਿਲਾਸ-ਘਰ; ਆਪਣ ਬੈਠਣ ਵਾਲਾ ਮੰਡੀ, ਵਿਪਣੀ ਦੁਕਾਨ, ਤੇ ਪਣਿਆ-ਵੀਥਿਕਾ ਮੰਡੀ ਦੀ ਗਲੀ।

ਰਥ੍ਯਾ ਪ੍ਰਤੋਲੀ ਵਿਸ਼ਿਖਾ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚਯੋ ਵਪ੍ਰਮਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ । ਪ੍ਰਾਕਾਰੋ ਵਰਣਃ ਸ਼ਾਲਃ ਪ੍ਰਾਚੀਰਂ ਪ੍ਰਾਨ੍ਤਤੋ ਵृਤਿਃ ।। ੩੬੩.

ਰਥਿਆ, ਪ੍ਰਤੋਲੀ, ਵਿਸ਼ਿਖਾ — ਇਹ ਸੜਕਾਂ ਹਨ; ਚਯਾ ਟੇਕ, ਵਪ੍ਰਾ ਕਿਲਾ, ਤੇ ਅਸ੍ਤਰੀਆ ਔਰਤ; ਪ੍ਰਾਕਾਰਾ ਕੰਧ, ਵਰਨਾ ਵਾੜ, ਸ਼ਾਲਾ ਹਾਲ, ਪ੍ਰਚੀਰਾ ਹੱਦ ਦੀ ਕੰਧ, ਤੇ ਵਰਤੀ ਕਿਨਾਰੇ ਦਾ ਘੇਰਾ।

ਭਿਤ੍ਤਿਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਕੁਡ੍ਯਮੇਡੂਕਂ ਯਦਨ੍ਤਰ੍ਨਸ੍ਤਕੀਕਸਂ । ਵਾਸਃ ਕੁਟੀ ਦ੍ਵਯੋਃ ਸ਼ਾਲਾ ਸਭਾ ਸਞ੍ਜਵਨਨ੍ਤ੍ਵਿਦਮ੍ ।। ੩੬੩.

ਭਿੱਤੀ ਕੰਧ, ਕੁਡਿਆ ਕੰਧ, ਏਡੂਕਾ ਅਨਾਜ-ਘਰ, ਤੇ ਅੰਦਰਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਸਤਕੀਕਾ; ਵਾਸਾ ਵਾਸ, ਕੁਟੀ ਝੋਪੜੀ, ਸ਼ਾਲਾ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਹਾਲ, ਸਭਾ ਇਕੱਠ, ਤੇ ਸੰਜਵਨ ਵੀ ਉਹੀ।

ਚਤੁਃਸ਼ਾਲਂ ਮੁਨੀਨਾਨ੍ਤੁ ਪਰ੍ਣਸ਼ਾਲੋਟਜੋऽਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ । ਚੈਤ੍ਯਮਾਯਤਨਨ੍ਤੁਲ੍ਯੇ ਵਾਜਿਸ਼ਾਲਾ ਤੁ ਮਨ੍ਦੁਰਾ ।। ੩੬੩.

ਚਤੁਹਸ਼ਾਲਾ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਢਾਬੀ ਹੈ; ਪਰਣਸ਼ਾਲਾ ਤੇ ਉਟਜਾ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਝੋਪੜੀ; ਚੈਤਯ ਤੇ ਆਯਤਨ ਦੋਵੇਂ ਧਾਰਮਿਕ ਥਾਂ ਹਨ; ਵਾਜੀਸ਼ਾਲਾ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਢਾਬੀ, ਮੰਦੁਰਾ ਵੀ ਉਹੀ।

ਹਰ੍ਮ੍ਯਾਦਿ ਧਨਿਨਾਂ ਵਾਸਃ ਪ੍ਰਾਸਾਦੋ ਦੇਵਭੂਭੁਜਾਂ । ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਦ੍ਵਾਰ੍ਦ੍ਵਾਰਂ ਪ੍ਰਤੀਹਾਰਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਤਰ੍ਦ੍ਦਿਸ੍ਤੁ ਵੇਦਿਕਾ ।। ੩੬੩.

ਹਰਮਿਆਦੀ ਧਨੀਆਂ ਦਾ ਵਾਸ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਸਾਦਾ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਮਹਲ; ਦਵਾਰ ਦਰਵਾਜਾ, ਪ੍ਰਤੀਹਾਰਾ ਦਰਬਾਨ, ਵਿਤਰਦੀ ਰੇਲਿੰਗ, ਤੇ ਵੇਦਿਕਾ ਚੌਕ।

ਕਪੋਤਪਾਲਿਕਾਯਾਨ੍ਤੁ ਵਿਟਙ੍ਕਂ ਪੁਂਨਪੁਂਸਕਂ । ਕਵਾਟਮਵਰਨ੍ਤੁਲ੍ਯੇ ਨਿਃਸ਼੍ਰੇਣਿਸ੍ਤ੍ਵਧਿਰੋਹਿਣੀ ।। ੩੬੩.

ਕਪੋਤ-ਪਾਲਿਕਾ ਕਬੂਤਰ-ਘਰ ਹੈ; ਵਿਟੰਕਾ ਬੈਠਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਪੁੰਨਪੁੰਸਕਾ ਦੋਹਰੀ ਲਿੰਗ ਵਾਲਾ; ਕਵਾਟ ਦਰਵਾਜਾ, ਅਵਰਾ ਵੀ ਉਹੀ; ਨਿਹਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸੀੜ੍ਹੀ, ਅਧਿਰੋਹਿਨੀ ਪੈੜੀ।

ਸਮ੍ਮਾਰ੍ਜਨੀ ਸੋਧਨੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਙ੍‌ਰੋऽਵਕਰਸ੍ਤਥਾ । ਅਦ੍ਰਿਗੋਤ੍ਰਗਿਰਿਗ੍ਰਾਵਾ ਗਹਨਂ ਕਾਨਨਂ ਵਨਂ ।। ੩੬੩.

ਸੰਮਾਰਜਨੀ ਝਾੜੂ, ਸੋਧਨੀ ਸਫਾਈ ਦਾ ਸਾਮਾਨ, ਸੰਗਰਾ ਧੂੜ-ਪਟ, ਅਵਕਰਾ ਵੀ ਉਹੀ; ਅਦ੍ਰਿ, ਗੋਤ੍ਰ, ਗਿਰਿਗ੍ਰਾਵਾ — ਇਹ ਪਹਾੜ ਹਨ; ਗਹਨਾ, ਕਾਨਨ, ਤੇ ਵਨ — ਇਹ ਜੰਗਲ ਹਨ।

ਆਰਾਮਃ ਸ੍ਯਾਦੁਪਵਨਂ ਕृਤ੍ਰਿਮਂ ਵਨਮੇਵ ਯਤ੍ । ਸ੍ਯਾਦੇਤਦੇਵ ਪ੍ਰਮਦਵਨਮਨ੍ਦਃ ਪੁਰੋਚਿਤਂ ।। ੩੬੩.

ਇੱਕ ਆਨੰਦ ਬਾਗ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਵੀ ਇੱਕ ਜੰਗਲ ਦੀ ਕਿਸਮ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਬਾਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਹਲ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਵੀਥ੍ਯਾਲਿਰਾਵਲਿਃ ਪਙ੍‌ਕ੍ਤਿਸ਼੍ਰੇਣੀਲੇਖਾਸ੍ਤੁ ਰਾਜਯਃ । ਵਾਨਸ੍ਪਤ੍ਯਃ ਫਲੈਃ ਪੁष੍ਪਾਤ੍ਤੈਰਪੁष੍ਪਾਦ੍ਵਨਸ੍ਪਤਿਃ ।। ੩੬੩.

ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਾਹਾਂ, ਲਾਈਨਾਂ, ਕਤਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਰੱਖਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਫਲ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਓषਧ੍ਯਃ ਫਲਪਾਕਾਨ੍ਤਾਃ ਪਲਾਸ਼ੀ ਦ੍ਰੁਦ੍ਰੁਮਾਗਮਾਃ । ਸ੍ਥਾਣੁ ਵਾ ਨਾ ਧ੍ਰੁਵਃ ਸ਼ਙ੍ਕੁਃ ਪ੍ਰਫੁਲ੍ਲੋਤ੍ਫੁਲ੍ਲਸਂਸ੍ਫੁਟਾਃ ।। ੩੬੩.

ਇਸ ਵਿੱਚ ਜੜੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਫਲ ਪੱਕਣ 'ਤੇ ਫਲ ਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਲਾਸ ਦੇ ਦਰੱਖਤ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਦਰੱਖਤ ਅਤੇ ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਦਰੱਖਤ ਹਨ। ਕੁਝ ਦਰੱਖਤ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਕੁਝ ਨੂੰ ਲੱਕੜੀ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਝ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ।

ਪਲਾਸ਼ਂ ਛਦਨਂ ਪਰ੍ਣਮਿਧ੍ਮਮੇਧਃ ਸਮਿਤ੍ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ । ਬੋਧਿਦ੍ਰੁਮਸ਼੍ਚਲਦਲੋ ਦਧਿਤ੍ਥਗ੍ਰਾਹਿਮਨ੍ਮਥਾਃ ।। ੩੬੩.

ਪਲਾਸ ਦੇ ਪੱਤੇ ਛਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪੱਤੇ ਅੱਗ ਲਈ ਤੇ ਹੋਮ ਦੇ ਸਮੱਗਰੀ ਵਜੋਂ, ਟਾਹਣੀਆਂ ਯਜਨ ਲਈ। ਬੋਧੀ ਦਰੱਖਤ ਜਿਸਦੇ ਪੱਤੇ ਹਿਲਦੇ ਹਨ, ਦਧਿਤਥਾ ਤੇ ਮਨਮਥਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਹਨ।

ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਦਧਿਫਲਃ ਪੁष੍ਪਫਲਦਨ੍ਤਸ਼ਠਾਵਪਿ । ਉਡੁਮ੍ਬਰੇ ਹੇਮਦੁਗ੍ਧਃ ਕੋਵਿਦਾਰੇ ਦ੍ਵਿਪਤ੍ਰਕਃ ।। ੩੬੩.

ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਦਰੱਖਤ ਹਨ ਜੋ ਦਹੀਂ ਵਰਗਾ ਫਲ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਦੋਵੇਂ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੰਤਸ਼ਠਾ ਦਾ ਦਰੱਖਤ। ਉਡੁੰਬਰ ਦਾ ਦਰੱਖਤ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਰਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕੋਵਿਦਾਰਾ ਦਾ ਦਰੱਖਤ ਦੋ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਸਪ੍ਤਪਰ੍ਣੋ ਵਿਸ਼ਾਲਤ੍ਵਕ੍ ਕृਤਮਾਲਂ ਸੁਵਰ੍ਣਕਃ । ਆਰੇਵਤਵ੍ਯਾਧਿਘਾਤਸਮ੍ਪਾਕ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਾਃ ।। ੩੬੩.

ਸਪਤਪਰਨਾ ਜਿਸਦੀ ਛਾਲ ਚੌੜੀ ਹੈ, ਕ੍ਰਿਤਮਾਲਾ, ਸੁਵਰਨਕਾ, ਆਰੇਵਤਕਾ, ਵਿਆਧਘਾਤ, ਸੰਪਾਕਾ ਤੇ ਚਤੁਰਅੰਗੁਲਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਹਨ।