ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਵਿਧਿਰ੍ਵਿਧਾਨੇ ਦੈਵੇऽਪਿ ਪ੍ਰਣਿਧਿਃ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਨੇ ਚਰੇ । ਵਧੂਰ੍ਜਾਯਾ ਸ੍ਨੁषਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਚ ਸੁਧਾਲੇਪੋऽਮृਤਂ ਸ੍ਨੁਹੀ ।। ੩੬੨.

ਨਿਯਮ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨ, ਇਲਾਹੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵਹੁਟੀ, ਜੀਵਣੀ, ਪੁੱਤ ਦੀ ਵਹੁਟੀ, ਔਰਤ, ਮਿੱਠਾ ਰਸ ਤੇ ਸਨੁਹੀ ਦਾ ਰਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਹੈ।

ਸ੍ਪृਹਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਪਣਿਡਤਮ੍ਮਨ੍ਯਗਰ੍ਵ੍ਵਿਤੌ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਬਨ੍ਧੁਰਧਿਕ੍ਸ਼ੇਪੇ ਭਾਨੂਰਸ਼੍ਮਿਦਿਵਾਕਰੌ ।। ੩੬੨.

ਇੱਛਾ, ਪੱਕੀ ਯਕੀਨ, ਭਰੋਸਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਮਨ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ, ਸੂਰਜ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਤੇ ਦਿਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ।

ਦ੍ਕਾਲਾਣੌ ਸ਼ੈਲਪਾषਾਣੌ ਮੂਰ੍ਖਨੀਚੌ ਪृਥਗ੍ਜਨੌ । ਤਰੁਸ਼ੈਲੌ ਸ਼ਿਖਰਿਣੌ ਤਨੁਸ੍ਤ੍ਵਗ੍ਦੇਹਯੋਰਪਿ ।। ੩੬੨.

ਦੋ ਸਮੇਂ, ਦੋ ਪੱਥਰ, ਮੂਰਖ ਤੇ ਹੇਠਲੇ, ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕ; ਰੁੱਖ ਤੇ ਪਹਾੜ, ਚੋਟੀ ਤੇ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ, ਤੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਤੇ ਚਮੜੀ।

ਆਤ੍ਮਾ ਯਤ੍ਨੋ ਧृਤਿਰ੍ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਵਰ੍ष੍ਮ ਚ । ਉਤ੍ਥਾਨਂ ਪੌਰੁषੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਵ੍ਯੁਤ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧਨੇ ।। ੩੬੨.

ਆਤਮਾ, ਕੋਸ਼ਿਸ਼, ਡਿੱਠ, ਬੁੱਧੀ, ਸੁਭਾਵ, ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਹੌਂਸਲਾ; ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਉਠਣਾ, ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਉਠਣਾ।

ਨਿਰ੍ਯ੍ਯਾਤਨਂ ਵੈਰਸ਼ੁਦ੍ਧੌ ਦਾਨੇ ਨ੍ਯਾਸਾਰ੍ਪਣੇऽਪਿ ਚ । ਵ੍ਯਸਨਂ ਵਿਪਦਿ ਭ੍ਰਂਸ਼ੇ ਦੋषੇ ਕਾਮਜਕੋਪਜੇ ।। ੩੬੨.

ਵੈਰ ਦੀ ਸਫਾਈ, ਦਾਨ, ਸਮਰਪਣ ਤੇ ਨਿਵੇਦਨ ਵਿੱਚ ਵਿਦਾ ਹੋਣਾ; ਮੁਸੀਬਤ, ਹਾਨੀ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਗਲਤੀ।

ਮृਗਯਾਕ੍ਸ਼ੋ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਪਰਿਵਾਦਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋ ਮਦਃ । ਤੌਰ੍ਯ੍ਯਤ੍ਰਿਕਂ ਵृਥਾਟ੍ਯਾ ਚ ਕਾਮਜੋ ਦਸ਼ਕੋ ਗਣਃ ।। ੩੬੨.

ਸ਼ਿਕਾਰ, ਜੂਆ, ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੁਪਨਾ, ਨਿੰਦਾ, ਔਰਤਾਂ, ਨਸ਼ਾ; ਤਿੰਨ ਕਲਾਵਾਂ, ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਘੁੰਮਣਾ, ਤੇ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਦਸ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਟੋਲ।

ਪੈਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਸਾਹਸਂ ਦ੍ਰੋਹ ਈਰ੍ष੍ਯਾਸੂਯਾਰ੍ਥਦੂषਣਮ੍ । ਵਾਗ੍‌ਦਣ੍ਡਸ਼੍ਚੈਵ ਪਾਰੁष੍ਯਂ ਕ੍ਰੋਧਜੋऽਪਿ ਗਣੋऽष੍ਟਕਃ ।। ੩੬੨.

ਨਿੰਦਾ, ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ, ਈਰਖਾ, ਜਲਨ, ਧਨ ਦੀ ਗੜਬੜ; ਕਰੜਾ ਬੋਲ ਤੇ ਰੁਖਾਈ, ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅੱਠ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਟੋਲ।

ਅਕਰ੍ਮ੍ਮਗੁਹ੍ਯੇ ਕੌਪੀਨਂ ਮੈਥੁਨਂ ਸਙ੍ਗਤੌ ਰਤੌ । ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਪਰਮਾਰ੍ਥਾ ਧੀਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਨਂ ਬੁਦ੍ਧਿਚਿਹ੍ਨਯੋਃ ।। ੩੬੨.

ਗੁਪਤ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਲੰਗੋਟ, ਮਿਲਣ ਤੇ ਰੁਚੀ ਵਿੱਚ ਸੰਭੋਗ; ਅਸਲ ਮਤਲਬ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ, ਅਕਲ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ।

ਕ੍ਰਨ੍ਦਨੇ ਰੋਦਨਾਹ੍ਵਾਨੇ ਵष੍ਮ ਦੇਹਪ੍ਰਮਾਣਯੋਃ । ਆਰਾਧਨਂ ਸਾਧਨੇ ਸ੍ਯਾਦਵਾਪ੍ਤੌ ਤੋषਣੇऽਪਿ ਚ ।। ੩੬੨.

ਰੋਣਾ, ਸੱਦਣਾ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਮਾਪ; ਪੂਜਾ ਕਰਨਾ, ਸਫਲਤਾ ਵਿੱਚ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ।

ਰਤ੍ਨਂ ਸ੍ਵਜਾਤਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠੇऽਪਿ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮ ਚਿਹ੍ਨਿਪ੍ਰਧਾਨਯੋਃ । ਕਲਾਪੋ ਭੂषਣੇ ਵਰ੍ਹੇ ਤੂਣੀਰੇ ਸਂਹਤੇऽਪਿ ਚ ।। ੩੬੨.

ਮੋਤੀ, ਆਪਣੇ ਵਧੀਆ ਵਿਚ ਵੀ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਮੁੱਖ ਚਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ; ਗੁੱਝਾ ਸਿੰਗਾਰ ਵਿੱਚ, ਧਨੁ ਕਵਰ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਜੋ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ।

ਤਲ੍ਪਂ ਸ਼ਯ੍ਯਾਟ੍ਟਦਾਰੇषੁ ਡਿਮ੍ਭੌ ਤੁ ਸ਼ਿਸ਼ੁਵਾਲਿਸ਼ੌ । ਸ੍ਤਮ੍ਭੌ ਸ੍ਥੂਣਾਜੜੀਭਾਵੌ ਸਭ੍ਯੇ ਸਂਸਦਿ ਵੈ ਸਭਾ ।। ੩੬੨.

ਖੱਟ, ਸੌਣ ਦੀਆਂ ਜਗ੍ਹਾਂ 'ਚ, ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਵਜਾਤ; ਢੰਡੀ ਤੇ ਪੋਸਟ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਭਾ ਤੇ ਮੀਟਿੰਗ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਕੱਠ।

ਕਿਰਣਪ੍ਰਗ੍ਰ੍ਹੌ ਰਸ਼੍ਮੀ ਧਰ੍ਮ੍ਮਾਃ ਪੁਣ੍ਯਯਮਾਦਯਃ । ਲਲਾਮਂ ਪੁਚ੍ਛਪੁਣ੍ਡ੍ਰਾਸ਼੍ਵਭੂषਾਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਕੇਤੁषੁ ।। ੩੬੨.

ਕਿਰਣ ਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਚੰਗੇ ਕੰਮ, ਪੁੰਨ ਦੇ ਸਰੋਤ; ਚੋਟੀ, ਪੂੰਛ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਿੰਗਾਰਾਂ ਵਿੱਚ।

ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋऽਧੀਨਸ਼ਪਥਜ੍ਞਾਨਵਿਸ੍ਵਾਸਹੇਤੁषੁ । ਸਮਯਾਃ ਸ਼ਪਥਾਚਾਰਕਾਲਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਸਂਵਿਦਃ ।। ੩੬੨.

ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਨਿਰਭਰਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਹੁੰ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਭਰੋਸਾ; ਸਮਝੌਤੇ, ਸਹੁੰ, ਚਲਣ, ਸਮਾਂ, ਪੱਕੀ ਸਿੱਧਾਂਤ ਤੇ ਸਮਝ।

ਅਤ੍ਯਯੋऽਤਿਕ੍ਰਮੇ ਕृਚ੍ਛ੍ਰੇ ਸਤ੍ਯਂ ਸ਼ਪਥਤਥ੍ਯਯੋਃ । ਵੀਰ੍ਯ੍ਯਂ ਬਲਪ੍ਰਭਾਵੌ ਚ ਰੂਪ੍ਯਂ ਰੂਪੇ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਕੇ ।। ੩੬੨.

ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਾ, ਮੁਸ਼ਕਲ, ਸਹੁੰ ਤੇ ਝੂਠ ਵਿੱਚ ਸੱਚ; ਤਾਕਤ, ਬਲ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਚਾਂਦੀ ਰੂਪ ਤੇ ਵਧੀਆ ਵਿੱਚ।

ਦੁਰੋਦਰੋ ਦ੍ਯੁਤਕਾਰੇ ਪਣੇ ਦ੍ਯੂਤੇ ਦੁਰੋਦਰਂ । ਮਹਾਰਣ੍ਯੇ ਦੁਰ੍ਗਪਥੇ ਕਾਨ੍ਤਾਰਃ ਪੁਨ੍ਨਪੁਂਸਕਂ ।। ੩੬੨.

ਜੂਏ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਪੇਟ, ਦਾਅ, ਜੂਏ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਪੇਟ; ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਔਖਾ ਰਸਤਾ, ਬਨ ਤੇ ਨਪੂੰਸਕ ਲਿੰਗ।

ਯਮਾਨਿਲੇਨ੍ਦ੍ਰਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕਵਿष੍ਣੁਸਿਂਹਾਦਿਕੇ ਹਰਿਃ । ਦਸ਼ੇऽਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ ਭਯੇ ਸ਼੍ਵਭ੍ਰੇ ਜਠਰਃ ਕਠਿਨੇऽਪਿ ਚ ।। ੩੬੨.

ਹਰੀ ਯਮ, ਹਵਾ, ਇੰਦ੍ਰ, ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਸਿੰਘ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਔਰਤ ਦੇ ਡਰ ਵਿੱਚ, ਖੱਡ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਸਖਤ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।

ਉਦਾਰੋ ਦਾਤृਮਹਤੋਰਿਤਰਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਯਨੀਚਯੋਃ । ਚੂੜਾ ਕਿਰੀਟਂ ਕੇਸ਼ਾਸ਼੍ਚ ਸਂਯਤਾ ਮੌਲਯਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ।। ੩੬੨.

ਵੱਡੇ ਦਾਨੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਿਲੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰ ਨੀਵਾਂ ਦਰਜੇ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੈ; ਸਿਰ ਦੀ ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਕਿਰੀਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਕੇਸ਼, ਤੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਮੌਲੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਬਲਿਃ ਕਰੋਪਹਾਰਾਦੌ ਸੈਨ੍ਯਸ੍ਥੈਰ੍ਯ੍ਯਾਦਿਕੇ ਬਲਂ । ਸ੍ਤ੍ਰੀਕਟੀਵਸ੍ਤ੍ਰਬਨ੍ਧੇऽਪਿ ਨੀਵੀ ਪਰਿਪਣੇऽਪਿ ਚ ।। ੩੬੨.

ਬਲੀ ਹੱਥ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਭੇਟ ਹੈ; ਬਲ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਰਹਿਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ; ਨੀਵੀ ਔਰਤ ਦੇ ਕਮਰ ਉੱਤੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਕਪੜਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੂਏ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਮਰਬੰਦ।

ਸ਼ੁਕ੍ਰਲੇ ਮੂषਿਕੇ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠੇ ਸੁਕृਤੇ ਵृषਭੇ ਵृषਃ । ਦ੍ਯੂਤਾਕ੍ਸ਼ੇ ਸਾਰਿਫਲਕੇऽਪ੍ਯਾਕਰ੍षੋऽਥਾऽਕ੍ਸ਼ਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇ ।। ੩੬੨.

ਸ਼ੁਕਰ ਨਰ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਮੂਸ਼ਿਕਾ ਚੂਹਾ ਹੈ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਾ ਬਲਦ ਹੈ; ਦਯੂਤ-ਅਕਸ਼ਾ ਜੂਏ ਦਾ ਪਾਸਾ ਹੈ, ਸਾਰੀ-ਫਲਕਾ ਜੂਏ ਦਾ ਪਟ ਹੈ; ਆਕਰਸ਼ਾ ਖਿੱਚ ਹੈ, ਅਕਸ਼ ਇੰਦ੍ਰੀ ਵੀ ਹੈ।

ਨਾ ਦ੍ਯੂਤਾਙ੍ਗੇ ਚ ਕਰ੍षੇ ਚ ਵ੍ਯਵਹਾਰੇ ਕਲਿਦ੍ਰੁਮੇ । ਉष੍ਣੀषਃ ਸ੍ਯਾਨ੍ ਕਿਰੀਟਾਦੌ ਕਰ੍षੂਃ ਕੁਲ੍ਯਾਭਿਧਾਯਿਨੀ ।। ੩੬੨.

ਜੂਏ, ਚਿੱਠਾ ਕੱਢਣ, ਮਾਮਲੇ, ਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਸ਼ਨੀਸ਼ਾ ਪੱਗ ਹੈ, ਕਿਰੀਟ ਤਾਜ, ਕਰਸੂ ਮਾਪ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਲਿਆ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਾਲੀ।

ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ੇऽਧਿਕृਤੇऽਧ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ਃ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਵਹ੍ਨੀ ਵਿਭਾਵਸੂ । ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਰਾਦੌ ਵਿषੇ ਵੋਰ੍ਯ੍ਯੇ ਗੁਣੇ ਰਾਗੇ ਦ੍ਰਵੇ ਰਸਃ ।। ੩੬੨.

ਸਿੱਧਾ ਵੇਖਣ ਤੇ ਜਿੰਮੇਵਾਰ ਨੂੰ ਅਧਿਕਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਸੂਰਜ ਤੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਵਿਭਾਵਸੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ ਜ਼ਹਿਰ, ਵੋਰੀਆ ਘੋੜਾ, ਗੁਣ ਖਾਸੀਅਤ, ਰਾਗ ਲਗਾਵ, ਦ੍ਰਵ ਤਰਲ, ਤੇ ਰਸ ਸਵਾਦ।

ਤੇਜਃਪੁਰੀषਯੋਰ੍ਵਰ੍ਚ੍ਚ ਆਗਃ ਪਾਪਾਪਰਾਧਯੋਃ । ਛਨ੍ਦਃ ਪਦ੍ਯੇऽਭਿਲਾषੇ ਚ ਸਾਧੀਯਾਨ੍ ਸਾਧੁਵਾਢਯੋਃ ੩੬੨.

ਵਰਚਾ ਅੱਗ ਤੇ ਗੰਦ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਹੈ; ਆਗਹ ਪਾਪ ਤੇ ਗਲਤੀ; ਛੰਦ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਮਾਪ ਤੇ ਇੱਛਾ; ਸਾਧੀਆਂ ਵਧੀਆ, ਤੇ ਸਾਧੁ ਚੰਗਾ ਮਨੁੱਖ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਭੂਪੁਰਾਦ੍ਰਿਵਨੌषਧਿਸਿਂਹਾਦਿਵਰ੍ਗਕਾਨ੍ । ਭੂਰਨਨ੍ਤਾ ਕ੍ਸ਼ਮਾ ਧਾਤ੍ਰੀ ਕ੍ਸ਼੍ਮਾਪ੍ਯਾ ਕੁਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਧਰਿਤ੍ਰ੍ਯਪਿ ।। ੩੬੩.

ਅੱਗ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਧਰਤੀ, ਪਹਾੜ, ਜੰਗਲ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਸਿੰਘ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਭੂ, ਅਨੰਤਾ, ਖਮਾ, ਧਾਤਰੀ, ਖਮਾਪਿਆ, ਕੁਹ, ਤੇ ਧਰਿਤਰੀ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

ਮृਨ੍ਮृਤ੍ਤਿਕਾ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾ ਤੁ ਮृਤ੍ਸਾ ਮृਤ੍ਸ੍ਨਾ ਚ ਮृਤ੍ਤਿਕਾ । ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਿਪਿष੍ਟਪਂ ਲੋਕਂ ਭੁਵਨਂ ਜਗਤੀ ਸਮਾ ।। ੩੬੩.

ਮ੍ਰਣ, ਮ੍ਰਿਤਿਕਾ, ਪ੍ਰਸ਼ਸਤ, ਮ੍ਰਿਤਸਾ, ਮ੍ਰਿਤਸਨਾ, ਤੇ ਮ੍ਰਿਤਿਕਾ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ; ਜਗਤ, ਤ੍ਰਿਪਿਸ਼ਟਪ, ਲੋਕ, ਭੁਵਨ, ਤੇ ਜਗਤੀ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

ਅਯਨਂ ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਮਾਰ੍ਗਾਧ੍ਵਪਨ੍ਥਾਨਃ ਪਦਵੀ ਸृਤਿਃ । ਸਰਣਿਃ ਪਦ੍ਧਤਿਃ ਪਦ੍ਯਾ ਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਯੇਕਪਦੀਤਿ ਚ ।। ੩੬੩.

ਅਯਨ, ਵਰਤਮਾ, ਮਾਰਗ, ਅਧਵਾ, ਪੰਥਾਨਾ, ਪਦਵੀ, ਸ੍ਰਿਤੀ, ਸਰਣੀ, ਪੱਧਤੀ, ਪਦਿਆ, ਵਰਤਨੀ, ਤੇ ਏਕਪਦੀ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਾਹ ਜਾਂ ਪੰਥ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

ਪੂਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਪੁਰੀਨਗਰ੍ਯ੍ਯੌ ਵਾ ਪਤ੍ਤਨਂ ਪੁਟਭੇਦਨਮ੍ । ਸ੍ਯਾਨੀਯਂ ਨਿਗਮੋऽਨ੍ਯਤ੍ਤੁ ਯਨ੍ਮੂਲਨਗਰਾਤ੍ਪੁਰਮ੍ ।। ੩੬੩.

ਪੂਹ, ਪੁਰੀ, ਨਗਰੀ, ਪੱਤਨ, ਤੇ ਪੁਟਭੇਦਨ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ; ਨੀਆ ਤੇ ਨਿਗਮ ਹੋਰ ਨਾਮ ਹਨ; ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਹਿਰ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪੁਰਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤਚ੍ਛਾਸ਼ਾਨਗਰਂ ਵੇਸ਼ੋ ਵੇਸ਼੍ਯਾਜਨਸਮਾਸ਼੍ਰਯਃ । ਆਪਣਸ੍ਤੁ ਨਿषਦ੍ਯਾਯਾਂ ਵਿਪਣਿਃ ਪਣ੍ਯਵੀਥਿਕਾ ।। ੩੬੩.

ਤੱਚਾਸ਼ਾ-ਨਗਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ; ਵੇਸ਼ਾ ਵਾਸ, ਵੇਸ਼ਯਾਜਨਾ ਵਿਲਾਸ-ਘਰ; ਆਪਣ ਬੈਠਣ ਵਾਲਾ ਮੰਡੀ, ਵਿਪਣੀ ਦੁਕਾਨ, ਤੇ ਪਣਿਆ-ਵੀਥਿਕਾ ਮੰਡੀ ਦੀ ਗਲੀ।

ਰਥ੍ਯਾ ਪ੍ਰਤੋਲੀ ਵਿਸ਼ਿਖਾ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚਯੋ ਵਪ੍ਰਮਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ । ਪ੍ਰਾਕਾਰੋ ਵਰਣਃ ਸ਼ਾਲਃ ਪ੍ਰਾਚੀਰਂ ਪ੍ਰਾਨ੍ਤਤੋ ਵृਤਿਃ ।। ੩੬੩.

ਰਥਿਆ, ਪ੍ਰਤੋਲੀ, ਵਿਸ਼ਿਖਾ — ਇਹ ਸੜਕਾਂ ਹਨ; ਚਯਾ ਟੇਕ, ਵਪ੍ਰਾ ਕਿਲਾ, ਤੇ ਅਸ੍ਤਰੀਆ ਔਰਤ; ਪ੍ਰਾਕਾਰਾ ਕੰਧ, ਵਰਨਾ ਵਾੜ, ਸ਼ਾਲਾ ਹਾਲ, ਪ੍ਰਚੀਰਾ ਹੱਦ ਦੀ ਕੰਧ, ਤੇ ਵਰਤੀ ਕਿਨਾਰੇ ਦਾ ਘੇਰਾ।

ਭਿਤ੍ਤਿਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਕੁਡ੍ਯਮੇਡੂਕਂ ਯਦਨ੍ਤਰ੍ਨਸ੍ਤਕੀਕਸਂ । ਵਾਸਃ ਕੁਟੀ ਦ੍ਵਯੋਃ ਸ਼ਾਲਾ ਸਭਾ ਸਞ੍ਜਵਨਨ੍ਤ੍ਵਿਦਮ੍ ।। ੩੬੩.

ਭਿੱਤੀ ਕੰਧ, ਕੁਡਿਆ ਕੰਧ, ਏਡੂਕਾ ਅਨਾਜ-ਘਰ, ਤੇ ਅੰਦਰਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਸਤਕੀਕਾ; ਵਾਸਾ ਵਾਸ, ਕੁਟੀ ਝੋਪੜੀ, ਸ਼ਾਲਾ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਹਾਲ, ਸਭਾ ਇਕੱਠ, ਤੇ ਸੰਜਵਨ ਵੀ ਉਹੀ।