ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਵਿਨ੍ਯਸ੍ਤਸਂਹਤੌ ਵ੍ਯੂੜ੍ਹੌ ਕृष੍ਣੋ ਵ੍ਯਾਸੇऽਰ੍ਜ੍ਜੁਨੇ ਹਰੌ । ਪਣੋ ਦ੍ਯਤਾਦਿषੂਤ੍ਸृष੍ਟੇ ਭृਤੌ ਮੂਲ੍ਯੇ ਧਨऽਪਿ ਚ ।। ੩੬੨.

'ਵਿਨਯਸਤ' ਵਿਵਸਥਾ; 'ਸੰਹਤ' ਇਕੱਠ; 'ਵਿਊਹ' ਲੜੀ; 'ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ' ਵਿਆਸ; 'ਅਰਜੁਨ' ਅਰਜੁਨ; 'ਹਰ' ਸ਼ਿਵ; 'ਪਣ' ਜੂਏ ਦੀ ਰਕਮ; 'ਉਤਸ੍ਰਿਸ਼ਟ' ਛੱਡਿਆ; 'ਭ੍ਰਿਤ' ਕੀਮਤ; 'ਧਨ' ਦੌਲਤ।

ਮੌਰ੍ਵ੍ਯਾਂ ਦ੍ਰ੍ਵ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤੇ ਸ੍ਤ੍ਵਸ਼ੁਕ੍ਤਸਨ੍ਧ੍ਯਾਦਿਕੇ ਗੁਣਃ । ਸ਼੍ਰੇष੍ਠੇऽਧਿਪੇ ਗ੍ਰਾਮਣੀਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਜੁਗੁਪ੍ਸਾਕਰੁਣੇ ਘृਣੋ ।। ੩੬੨.

'ਮੌਰਵੀ' ਤੀਰ ਦੀ ਡੋਰ; 'ਦ੍ਰਵਯ' ਪਦਾਰਥ; 'ਅਸ਼ੁਕਤ' ਨਾ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ; 'ਸੰਧਿਆ' ਸ਼ਾਮ ਆਦਿ; 'ਗੁਣ' ਗੁਣ; 'ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ' ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ; 'ਅਧਿਪ' ਮਾਲਕ; 'ਗ੍ਰਾਮਣੀ' ਪਿੰਡ ਦਾ ਮੁਖੀ; 'ਜੁਗੁਪਸਾ' ਨਫ਼ਰਤ; 'ਕਰੁਣਾ' ਦਇਆ; 'ਘ੍ਰਿਣਾ' ਵੀ ਦਇਆ।

ਤृष੍ਣਾ ਸ੍ਪृਹਾਪਿਪਾਸੇ ਦ੍ਵੇ ਵਿਪਣਿਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਣਿਕ੍ਪਥੇ । ਵਿषਾਭਿਸਰਲੋਹੇषੁ ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਂ ਕ੍ਲੀਵੇ ਖਰੇ ਤ੍ਰਿषੁ ।। ੩੬੨.

'ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ' ਪਿਆਸ; 'ਸਪ੍ਰਹਾ' ਇੱਛਾ; 'ਪਿਪਾਸਾ' ਵੀ ਪਿਆਸ; 'ਵਿਪਣੀ' ਮੰਡੀ; 'ਵਣਿਕਪਥ' ਵਪਾਰੀ ਦਾ ਰਾਸਤਾ; ਜ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ 'ਵਿਸ਼', ਲੋਹੇ ਵਿੱਚ 'ਅਭਿਸਰ', ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ 'ਤੀਖ਼ਣ'; 'ਕਲੀਵ' ਨਪੁੰਸਕ; 'ਖਰ' ਗਧਾ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ।

ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਹੇਤੁਮਰ੍ਯ੍ਯਾਦਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਯਤ੍ਤਾਪ੍ਰਮਾਤृषੁ । ਕਰਣਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਗਾਤ੍ਰਾਦਾਵੀਰਿਣਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਮੂਪਰਂ ।। ੩੬੨.

'ਪ੍ਰਮਾਣ' ਮਾਪ, ਕਾਰਨ, ਹੱਦ, ਅਧਿਕਾਰ, ਵਿਆਪਕਤਾ, ਤੇ ਮਾਪਣ ਵਾਲਾ; 'ਕਰਣ' ਸਾਧਨ, ਖੇਤ, ਸਰੀਰ ਆਦਿ; 'ਈਰਿਨ' ਰੇਤ, ਖਾਲੀ, ਉਪਰਲਾ।

ਯਨ੍ਤਾ ਹਸ੍ਤਿਪਕੇ ਸੂਤੇ ਵਹ੍ਨਿਜ੍ਵਾਲਾ ਚ ਹੇਤਯਃ । ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਵਧृਤਯੋਰ੍ਯੁਗਪਰ੍ਯ੍ਯਾਪ੍ਤਯੋਃ ਕृਤਂ ।। ੩੬੨.

'ਯੰਤਾ' ਹਾਥੀ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ; 'ਹਾਥੀਪਕ' ਵੀ ਹਾਥੀ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ; 'ਸੂਤਾ' ਰਥ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ; 'ਵਹਿਨਿ' ਅੱਗ; 'ਜਵਾਲਾ' ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟ; 'ਹੇਤੁ' ਕਾਰਨ; 'ਸ਼੍ਰੁਤ' ਸੁਣਿਆ; 'ਸ਼ਾਸਤਰ' ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ; 'ਅਵਧ੍ਰਿਤ' ਨਿਸ਼ਚਿਤ; 'ਯੁਗ' ਜੋੜਾ; 'ਪਰਿਆਪਤ' ਪੂਰਾ; 'ਕ੍ਰਿਤ' ਕੀਤਾ।

ਖ੍ਯਾਤੇ ਹृष੍ਟੇ ਪ੍ਰਤੀਤੋऽਭਿਜਾਤਸ੍ਤੁ ਕੁਲਜੇ ਬੁਧੇ । ਵਿਵਿਕ੍ਤੌ ਪੂਤਵਿਜਨੌ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤੌ ਮੂੜ੍ਹਸੋਚ੍ਛ੍ਰਯੌ ।। ੩੬੨.

'ਖਿਆਤ' ਪ੍ਰਸਿੱਧ; 'ਹਰਿਸ਼ਟ' ਖੁਸ਼; 'ਪ੍ਰਤੀਤ' ਭਰੋਸੇਵਾਲਾ; 'ਅਭਿਜਾਤ' ਚੰਗੀ ਜਾਤ; 'ਕੁਲਜ' ਚੰਗੀ ਕੁਲ; 'ਬੁਧ' ਗਿਆਨਵਾਨ; 'ਵਿਵਿਕਤ' ਇਕੱਲਾ; 'ਪੂਤ' ਪਵਿੱਤਰ; 'ਵਿਜਨ' ਸੁੰਨ; 'ਮੂਰਚਿਤ' ਬੇਹੋਸ਼; 'ਮੂਰਖ' ਮੂਰਖ; 'ਉਚਰਯ' ਆਸਰਾ।

ਅਰ੍ਥੋऽਭਿਧੇਯਰੈਵਸ੍ਤੁਪ੍ਰਯੋਜਨਨਿਵਤ੍ਤਿषੁ । ਨਿਦਾਨਾਗਮਯੋਸ੍ਤੀਰ੍ਥਮृषਿਜੁष੍ਟਜਲੇ ਗੁਰੌ ।। ੩੬੨.

'ਅਰਥ' ਅਰਥ; 'ਅਭਿਧੇਯ' ਜਿਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੋਵੇ; 'ਰੈਵ' ਮਕਸਦ; 'ਪ੍ਰਯੋਜਨ' ਲਕੜ; 'ਨਿਵੱਤੀ' ਮੁਕਤੀ; 'ਨਿਦਾਨ' ਕਾਰਨ; 'ਆਗਮ' ਪਰੰਪਰਾ; 'ਤੀਰਥ' ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ; 'ਰਿਸ਼ੀ' ਰਿਸ਼ੀ; 'ਜੁਸ਼ਟ' ਪਸੰਦ; 'ਜਲ' ਪਾਣੀ; 'ਗੁਰੂ' ਅਧਿਆਪਕ।

ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇ ਰਾਜਲਿਙ੍ਗੇ ਚ ਵृषਾਙ੍ਗੇ ਕਕੁਦਾऽਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ । ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਸਮ੍ਬਿਜ੍ਜ੍ਞਾਨਸਮ੍ਭਾषਾਕ੍ਰਿਯਾਕਾਰਾਜਿਨਾਮਸੁ ।। ੩੬੨.

ਪਹਿਲੇ ਪੱਧਰ, ਰਾਜ ਚਿਨ੍ਹ੍ਹਾ, ਵੱਛਾ ਦੀ ਪਿੱਠ ਤੇ ਔਰਤ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ, ਬੋਲ, ਕਰਤੂਤਾਂ ਤੇ ਨਾਂਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਧਰ੍ਮ੍ਮੇ ਰਹਸ੍ਯੁਪਨਿषਤ੍ ਸ੍ਯਾਦृਤੌ ਵਤ੍ਸਰੇ ਸ਼ਰਤ੍ । ਪਦਂ ਵ੍ਯਵਸਿਤਿਤ੍ਰਾਣਸ੍ਥਾਨਲਕ੍ਸ਼੍ਮਾਙ੍‌ਘ੍ਰਿਵਸ੍ਤੁषੁ ।। ੩੬੨.

ਧਰਮ, ਗੁਪਤ ਗਿਆਨ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਸਹੀ ਚਲਣ, ਸਾਲ ਤੇ ਸਰਤ ਵਿੱਚ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਫੈਸਲੇ, ਰੱਖਿਆ, ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਤੇ ਚੀਜ਼ਾਂ 'ਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿष੍ਵਿष੍ਟਮਧੁਰੌ ਸ੍ਵਾਦੂ ਮृਦੂ ਚਾਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਕੋਮਲੌ । ਸਤ੍ਯੇ ਸਾਧੌ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤੇऽਭ੍ਯਰ੍ਹਿਤੇ ਚ ਸਤ੍ ।।੩੬੨.

ਤਿੰਨ ਵਿਚੋਂ ਮਿੱਠਾ, ਸੁਆਦਲਾ, ਨਰਮ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਕੋਮਲ; ਸੱਚ, ਚੰਗੇ ਕੰਮ, ਮੌਜੂਦ ਚੀਜ਼, ਵਧਾਈ ਹੋਈ ਤੇ ਜੋ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਹੈ।

ਵਿਧਿਰ੍ਵਿਧਾਨੇ ਦੈਵੇऽਪਿ ਪ੍ਰਣਿਧਿਃ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਨੇ ਚਰੇ । ਵਧੂਰ੍ਜਾਯਾ ਸ੍ਨੁषਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਚ ਸੁਧਾਲੇਪੋऽਮृਤਂ ਸ੍ਨੁਹੀ ।। ੩੬੨.

ਨਿਯਮ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨ, ਇਲਾਹੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵਹੁਟੀ, ਜੀਵਣੀ, ਪੁੱਤ ਦੀ ਵਹੁਟੀ, ਔਰਤ, ਮਿੱਠਾ ਰਸ ਤੇ ਸਨੁਹੀ ਦਾ ਰਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਹੈ।

ਸ੍ਪृਹਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਪਣਿਡਤਮ੍ਮਨ੍ਯਗਰ੍ਵ੍ਵਿਤੌ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਬਨ੍ਧੁਰਧਿਕ੍ਸ਼ੇਪੇ ਭਾਨੂਰਸ਼੍ਮਿਦਿਵਾਕਰੌ ।। ੩੬੨.

ਇੱਛਾ, ਪੱਕੀ ਯਕੀਨ, ਭਰੋਸਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਮਨ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ, ਸੂਰਜ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਤੇ ਦਿਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ।

ਦ੍ਕਾਲਾਣੌ ਸ਼ੈਲਪਾषਾਣੌ ਮੂਰ੍ਖਨੀਚੌ ਪृਥਗ੍ਜਨੌ । ਤਰੁਸ਼ੈਲੌ ਸ਼ਿਖਰਿਣੌ ਤਨੁਸ੍ਤ੍ਵਗ੍ਦੇਹਯੋਰਪਿ ।। ੩੬੨.

ਦੋ ਸਮੇਂ, ਦੋ ਪੱਥਰ, ਮੂਰਖ ਤੇ ਹੇਠਲੇ, ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕ; ਰੁੱਖ ਤੇ ਪਹਾੜ, ਚੋਟੀ ਤੇ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ, ਤੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਤੇ ਚਮੜੀ।

ਆਤ੍ਮਾ ਯਤ੍ਨੋ ਧृਤਿਰ੍ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਵਰ੍ष੍ਮ ਚ । ਉਤ੍ਥਾਨਂ ਪੌਰੁषੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਵ੍ਯੁਤ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧਨੇ ।। ੩੬੨.

ਆਤਮਾ, ਕੋਸ਼ਿਸ਼, ਡਿੱਠ, ਬੁੱਧੀ, ਸੁਭਾਵ, ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਹੌਂਸਲਾ; ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਉਠਣਾ, ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਉਠਣਾ।

ਨਿਰ੍ਯ੍ਯਾਤਨਂ ਵੈਰਸ਼ੁਦ੍ਧੌ ਦਾਨੇ ਨ੍ਯਾਸਾਰ੍ਪਣੇऽਪਿ ਚ । ਵ੍ਯਸਨਂ ਵਿਪਦਿ ਭ੍ਰਂਸ਼ੇ ਦੋषੇ ਕਾਮਜਕੋਪਜੇ ।। ੩੬੨.

ਵੈਰ ਦੀ ਸਫਾਈ, ਦਾਨ, ਸਮਰਪਣ ਤੇ ਨਿਵੇਦਨ ਵਿੱਚ ਵਿਦਾ ਹੋਣਾ; ਮੁਸੀਬਤ, ਹਾਨੀ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਗਲਤੀ।

ਮृਗਯਾਕ੍ਸ਼ੋ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਪਰਿਵਾਦਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋ ਮਦਃ । ਤੌਰ੍ਯ੍ਯਤ੍ਰਿਕਂ ਵृਥਾਟ੍ਯਾ ਚ ਕਾਮਜੋ ਦਸ਼ਕੋ ਗਣਃ ।। ੩੬੨.

ਸ਼ਿਕਾਰ, ਜੂਆ, ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੁਪਨਾ, ਨਿੰਦਾ, ਔਰਤਾਂ, ਨਸ਼ਾ; ਤਿੰਨ ਕਲਾਵਾਂ, ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਘੁੰਮਣਾ, ਤੇ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਦਸ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਟੋਲ।

ਪੈਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਸਾਹਸਂ ਦ੍ਰੋਹ ਈਰ੍ष੍ਯਾਸੂਯਾਰ੍ਥਦੂषਣਮ੍ । ਵਾਗ੍‌ਦਣ੍ਡਸ਼੍ਚੈਵ ਪਾਰੁष੍ਯਂ ਕ੍ਰੋਧਜੋऽਪਿ ਗਣੋऽष੍ਟਕਃ ।। ੩੬੨.

ਨਿੰਦਾ, ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ, ਈਰਖਾ, ਜਲਨ, ਧਨ ਦੀ ਗੜਬੜ; ਕਰੜਾ ਬੋਲ ਤੇ ਰੁਖਾਈ, ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅੱਠ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਟੋਲ।

ਅਕਰ੍ਮ੍ਮਗੁਹ੍ਯੇ ਕੌਪੀਨਂ ਮੈਥੁਨਂ ਸਙ੍ਗਤੌ ਰਤੌ । ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਪਰਮਾਰ੍ਥਾ ਧੀਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਨਂ ਬੁਦ੍ਧਿਚਿਹ੍ਨਯੋਃ ।। ੩੬੨.

ਗੁਪਤ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਲੰਗੋਟ, ਮਿਲਣ ਤੇ ਰੁਚੀ ਵਿੱਚ ਸੰਭੋਗ; ਅਸਲ ਮਤਲਬ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ, ਅਕਲ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ।

ਕ੍ਰਨ੍ਦਨੇ ਰੋਦਨਾਹ੍ਵਾਨੇ ਵष੍ਮ ਦੇਹਪ੍ਰਮਾਣਯੋਃ । ਆਰਾਧਨਂ ਸਾਧਨੇ ਸ੍ਯਾਦਵਾਪ੍ਤੌ ਤੋषਣੇऽਪਿ ਚ ।। ੩੬੨.

ਰੋਣਾ, ਸੱਦਣਾ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਮਾਪ; ਪੂਜਾ ਕਰਨਾ, ਸਫਲਤਾ ਵਿੱਚ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ।

ਰਤ੍ਨਂ ਸ੍ਵਜਾਤਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠੇऽਪਿ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮ ਚਿਹ੍ਨਿਪ੍ਰਧਾਨਯੋਃ । ਕਲਾਪੋ ਭੂषਣੇ ਵਰ੍ਹੇ ਤੂਣੀਰੇ ਸਂਹਤੇऽਪਿ ਚ ।। ੩੬੨.

ਮੋਤੀ, ਆਪਣੇ ਵਧੀਆ ਵਿਚ ਵੀ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਮੁੱਖ ਚਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ; ਗੁੱਝਾ ਸਿੰਗਾਰ ਵਿੱਚ, ਧਨੁ ਕਵਰ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਜੋ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ।

ਤਲ੍ਪਂ ਸ਼ਯ੍ਯਾਟ੍ਟਦਾਰੇषੁ ਡਿਮ੍ਭੌ ਤੁ ਸ਼ਿਸ਼ੁਵਾਲਿਸ਼ੌ । ਸ੍ਤਮ੍ਭੌ ਸ੍ਥੂਣਾਜੜੀਭਾਵੌ ਸਭ੍ਯੇ ਸਂਸਦਿ ਵੈ ਸਭਾ ।। ੩੬੨.

ਖੱਟ, ਸੌਣ ਦੀਆਂ ਜਗ੍ਹਾਂ 'ਚ, ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਵਜਾਤ; ਢੰਡੀ ਤੇ ਪੋਸਟ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਭਾ ਤੇ ਮੀਟਿੰਗ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਕੱਠ।

ਕਿਰਣਪ੍ਰਗ੍ਰ੍ਹੌ ਰਸ਼੍ਮੀ ਧਰ੍ਮ੍ਮਾਃ ਪੁਣ੍ਯਯਮਾਦਯਃ । ਲਲਾਮਂ ਪੁਚ੍ਛਪੁਣ੍ਡ੍ਰਾਸ਼੍ਵਭੂषਾਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਕੇਤੁषੁ ।। ੩੬੨.

ਕਿਰਣ ਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਚੰਗੇ ਕੰਮ, ਪੁੰਨ ਦੇ ਸਰੋਤ; ਚੋਟੀ, ਪੂੰਛ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਿੰਗਾਰਾਂ ਵਿੱਚ।

ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋऽਧੀਨਸ਼ਪਥਜ੍ਞਾਨਵਿਸ੍ਵਾਸਹੇਤੁषੁ । ਸਮਯਾਃ ਸ਼ਪਥਾਚਾਰਕਾਲਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਸਂਵਿਦਃ ।। ੩੬੨.

ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਨਿਰਭਰਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਹੁੰ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਭਰੋਸਾ; ਸਮਝੌਤੇ, ਸਹੁੰ, ਚਲਣ, ਸਮਾਂ, ਪੱਕੀ ਸਿੱਧਾਂਤ ਤੇ ਸਮਝ।

ਅਤ੍ਯਯੋऽਤਿਕ੍ਰਮੇ ਕृਚ੍ਛ੍ਰੇ ਸਤ੍ਯਂ ਸ਼ਪਥਤਥ੍ਯਯੋਃ । ਵੀਰ੍ਯ੍ਯਂ ਬਲਪ੍ਰਭਾਵੌ ਚ ਰੂਪ੍ਯਂ ਰੂਪੇ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਕੇ ।। ੩੬੨.

ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਾ, ਮੁਸ਼ਕਲ, ਸਹੁੰ ਤੇ ਝੂਠ ਵਿੱਚ ਸੱਚ; ਤਾਕਤ, ਬਲ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਚਾਂਦੀ ਰੂਪ ਤੇ ਵਧੀਆ ਵਿੱਚ।

ਦੁਰੋਦਰੋ ਦ੍ਯੁਤਕਾਰੇ ਪਣੇ ਦ੍ਯੂਤੇ ਦੁਰੋਦਰਂ । ਮਹਾਰਣ੍ਯੇ ਦੁਰ੍ਗਪਥੇ ਕਾਨ੍ਤਾਰਃ ਪੁਨ੍ਨਪੁਂਸਕਂ ।। ੩੬੨.

ਜੂਏ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਪੇਟ, ਦਾਅ, ਜੂਏ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਪੇਟ; ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਔਖਾ ਰਸਤਾ, ਬਨ ਤੇ ਨਪੂੰਸਕ ਲਿੰਗ।

ਯਮਾਨਿਲੇਨ੍ਦ੍ਰਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕਵਿष੍ਣੁਸਿਂਹਾਦਿਕੇ ਹਰਿਃ । ਦਸ਼ੇऽਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ ਭਯੇ ਸ਼੍ਵਭ੍ਰੇ ਜਠਰਃ ਕਠਿਨੇऽਪਿ ਚ ।। ੩੬੨.

ਹਰੀ ਯਮ, ਹਵਾ, ਇੰਦ੍ਰ, ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਸਿੰਘ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਔਰਤ ਦੇ ਡਰ ਵਿੱਚ, ਖੱਡ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਸਖਤ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।

ਉਦਾਰੋ ਦਾਤृਮਹਤੋਰਿਤਰਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਯਨੀਚਯੋਃ । ਚੂੜਾ ਕਿਰੀਟਂ ਕੇਸ਼ਾਸ਼੍ਚ ਸਂਯਤਾ ਮੌਲਯਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ।। ੩੬੨.

ਵੱਡੇ ਦਾਨੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਿਲੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰ ਨੀਵਾਂ ਦਰਜੇ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੈ; ਸਿਰ ਦੀ ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਕਿਰੀਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਕੇਸ਼, ਤੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਮੌਲੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਬਲਿਃ ਕਰੋਪਹਾਰਾਦੌ ਸੈਨ੍ਯਸ੍ਥੈਰ੍ਯ੍ਯਾਦਿਕੇ ਬਲਂ । ਸ੍ਤ੍ਰੀਕਟੀਵਸ੍ਤ੍ਰਬਨ੍ਧੇऽਪਿ ਨੀਵੀ ਪਰਿਪਣੇऽਪਿ ਚ ।। ੩੬੨.

ਬਲੀ ਹੱਥ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਭੇਟ ਹੈ; ਬਲ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਰਹਿਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ; ਨੀਵੀ ਔਰਤ ਦੇ ਕਮਰ ਉੱਤੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਕਪੜਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੂਏ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਮਰਬੰਦ।

ਸ਼ੁਕ੍ਰਲੇ ਮੂषਿਕੇ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠੇ ਸੁਕृਤੇ ਵृषਭੇ ਵृषਃ । ਦ੍ਯੂਤਾਕ੍ਸ਼ੇ ਸਾਰਿਫਲਕੇऽਪ੍ਯਾਕਰ੍षੋऽਥਾऽਕ੍ਸ਼ਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇ ।। ੩੬੨.

ਸ਼ੁਕਰ ਨਰ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਮੂਸ਼ਿਕਾ ਚੂਹਾ ਹੈ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਾ ਬਲਦ ਹੈ; ਦਯੂਤ-ਅਕਸ਼ਾ ਜੂਏ ਦਾ ਪਾਸਾ ਹੈ, ਸਾਰੀ-ਫਲਕਾ ਜੂਏ ਦਾ ਪਟ ਹੈ; ਆਕਰਸ਼ਾ ਖਿੱਚ ਹੈ, ਅਕਸ਼ ਇੰਦ੍ਰੀ ਵੀ ਹੈ।