ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਉਭਯਦ੍ਯੁਸ਼੍ਚੋਭਯੇਦ੍ਯੁਃ ਪਰੇ ਤ੍ਵਹ੍ਨਿ ਪਰੇਦ੍ਯਵਿ । ਹ੍ਯੋ ਗਤੇऽਨਾਗਤੇऽਹ੍ਨਿ ਸ੍ਵਃ ਪਰਸ਼੍ਵਃ ਸ਼੍ਵਃ ਪਰੇऽਹਨਿ ।। ੩੬੧.

ਦੋਵੇਂ ਦਿਨ, ਦੋਵੇਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਦਿਨ; ਅਗਲੇ ਦਿਨ, ਪਰਸੋਂ; ਕਲ, ਲੰਘ ਚੁੱਕਾ ਦਿਨ, ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਦਿਨ; ਪਰਸੋਂ, ਕੱਲ੍ਹ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਦਿਨ।

ਤਦਾ ਤਦਾਨੀਂ ਯੁਗਪਦੇਕਦਾ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਦਾ । ਪਤਰ੍ਹਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤੀਦਾਨੀਮਧੁਨਾ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਨ੍ਤਥਾ ।। ੩੬੧.

ਉਸ ਵੇਲੇ, ਉਸ ਸਮੇਂ, ਇਕੱਠੇ, ਇਕ ਵਾਰ, ਹਮੇਸ਼ਾ, ਸਦਾ; ਉਸ ਪਲ, ਹੁਣ, ਇਸ ਵੇਲੇ, ਅੱਜ, ਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਆਕਾਸ਼ੇ ਤ੍ਰਿਦਿਵੇ ਨਾਕੋ ਲੋਕਸ੍ਤੁ ਭੁਵਨੇ ਜਨੇ । ਪਦ੍ਯੇ ਯਸ਼ਸਿ ਚ ਸ਼ਲੋਕਃ ਸ਼ਰੇ ਖਡ੍ਗੇ ਚ ਸਾਯਕਃ ।। ੩੬੨.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ 'ਆਕਾਸ਼', ਤੀਜੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ 'ਤ੍ਰਿਦਿਵ', 'ਨਾਕ' ਦੁਨੀਆਂ, 'ਲੋਕ' ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ; ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ 'ਪਦ', ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵਿੱਚ 'ਯਸ਼', 'ਸ਼ਲੋਕ' ਪਦ; ਤੀਰ ਵਿੱਚ 'ਸ਼ਰ', ਤਲਵਾਰ ਵਿੱਚ 'ਖੜਗ', ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਵਿੱਚ 'ਸਾਯਕ'।

ਆਨਕਃ ਪਟਹੋ ਭੇਰੀ ਕਲਙ੍ਕੋऽਙ੍ਕਾਪਵਾਦਯੋਃ । ਮਾਰੁਤੇ ਵੇਧਸਿ ਵ੍ਰਧ੍ਨੇ ਪੁਂਸਿ ਕਃ ਕਂ ਸ਼ਿਰੋऽਮ੍ਬੁਨੋਃ ।। ੩੬੨.

'ਆਨਕ' ਡੋਲ, 'ਪਟਹ' ਨਗਾੜਾ, 'ਭੇਰੀ' ਵੱਡਾ ਡੋਲ; 'ਕਲੰਕ' ਦਾਗ, 'ਅੰਕ' ਨਿਸ਼ਾਨ; ਹਵਾ ਵਿੱਚ 'ਮਾਰੁਤ', ਛੇਦ ਵਿੱਚ 'ਵੇਧ', ਨਰ ਵਿੱਚ 'ਕ', ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ 'ਕੰ', ਸਿਰ ਵਿੱਚ 'ਸ਼ਿਰ'।

ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪੁਲਾਕਸ੍ਤੁਚ੍ਛਧਾਨ੍ਯੇ ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪੇ ਭਕ੍ਤਸਿਕ੍ਥਕੇ । ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਗੁਗ੍ਗੁਲੂਲੂਕਵ੍ਯਾਲਗ੍ਰਾਹਿषੁ ਕੌਸ਼ਿਕਃ ।। ੩੬੨.

'ਪੁਲਾਕ' ਖਾਲੀ ਦਾਣਾ, 'ਤੁੱਚ' ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਦਾਣਾ; ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ 'ਸੰਖੇਪ', ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ 'ਭਕਤ', ਆਟੇ ਵਿੱਚ 'ਸਿਖਥਕ'; ਮਹਿੰਦਰ, ਗੁੱਗਲੂ, ਉਲੂ, ਸੱਪ, ਤੇ ਗ੍ਰਾਹੀ ਵਿੱਚ 'ਕੌਸ਼ਿਕ'।

ਸ਼ਾਲਾਵृਕੌ ਕਪਿਸ਼੍ਵਾਨੌ ਮਾਨਂ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਿਤਿਸਾਧਨਂ । ਸਰ੍ਗਃ ਸ੍ਵਭਾਵਨਿਰ੍ਮੋਕ੍ਸ਼ਨਿਸ਼੍ਚਯਾਧ੍ਯਾਯਸृष੍ਟਿषੁ ।। ੩੬੨.

'ਸ਼ਾਲਾ' ਤੇ 'ਵ੍ਰਿਕ' ਭੇਡੀਆ; 'ਕਪੀ' ਤੇ 'ਸ਼ਵਾਨ' ਬਾਂਦਰ ਤੇ ਕੁੱਤਾ; 'ਮਾਨ' ਮਾਪ ਜਾਂ ਮਾਪਣ ਦਾ ਸਾਧਨ; 'ਸਰਗ' ਰਚਨਾ; 'ਸਵਭਾਵ' ਕੁਦਰਤ; 'ਨਿਰਮੋਖ' ਛੁਟਕਾਰਾ; 'ਨਿਸ਼ਚੈ' ਪੱਕਾ; 'ਅਧਿਆਇ' ਅਧਿਆਇ; 'ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ' ਰਚਨਾ।

ਯੋਗਃ ਸਨ੍ਨਹਨੋਪਾਯਧ੍ਯਾਨਸਙ੍ਗਤਿਯੁਕ੍ਤਿषੁ । ਭੋਗਃ ਸੁਖੇ ਸ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਦਿਭृਤਾਵਵ੍ਜੌ ਸ਼ਙ੍ਖਨਿਸ਼ਾਕਰੌ ।। ੩੬੨.

'ਯੋਗ' ਮਿਲਾਪ, ਕਵਚ, ਤਰੀਕਾ, ਧਿਆਨ, ਜੋੜ, ਢੰਗ; 'ਭੋਗ' ਆਨੰਦ, ਖੁਸ਼ੀ, ਪਤਨੀ ਆਦਿ; 'ਭ੍ਰਿਤ' ਨੌਕਰ; 'ਅਵਜ' ਹੰਸ; 'ਸ਼ੰਖ' ਸਾਂਪ; 'ਨਿਸ਼ਾਕਰ' ਚੰਦ।

ਕਾਕੇਭਗਣ੍ਡੌ ਕਰਟੌ ਦੁਸ਼੍ਚਰ੍ਮਾ ਸ਼ਿਪਿਵਿष੍ਟਕਃ । ਰਿष੍ਟਂ ਕ੍ਸ਼ਏਮਾਸ਼ੁਭਾਭਾਵੇष੍ਵਰਿष੍ਟੇ ਤੁ ਸ਼ੁਭਾऽਸ਼ੁਭੇ ।। ੩੬੨.

'ਕਾਕ' ਤੇ 'ਭਗੰਡ' ਕਾਂ ਤੇ ਅੰਡ; 'ਕਰਟ' ਬਾਂਦਰ; 'ਦੁਸ਼ਚਰਮਨ' ਮਾੜੀ ਚਮੜੀ ਵਾਲਾ; 'ਸ਼ਿਪਿਵਿਸ਼ਟਕ' ਕੋੜੀ; 'ਅਰਿਸ਼ਟ' ਅਪਸ਼ਕੁਨ; 'ਕਸ਼ੇਮ' ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ; ਜਦ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, 'ਅਰਿਸ਼ਟ' ਦੋਵੇਂ ਲਈ।

ਵ੍ਯੁष੍ਟਿਃ ਫਲੇ ਸਮृਦ੍ਧੌ ਚ ਦृष੍ਟਿਰ੍ਜ੍ਞਾਨੇऽਕ੍ਸ਼ਿਣ ਦਰ੍ਸ਼ਨੇ । ਨਿष੍ਠਾਨਿष੍ਪਤ੍ਤਿਨਾਸ਼ਾਨ੍ਤਾਃ ਕਾष੍ਠੋਤ੍ਕਰ੍षੇ ਸ੍ਥਿਤੌ ਦਿਸ਼ਿ ।। ੩੬੨.

'ਵਿਉਸ਼ਟੀ' ਫਲ ਤੇ ਤਰੱਕੀ; 'ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ' ਗਿਆਨ, ਅੱਖ, ਤੇ ਵੇਖਣਾ; 'ਨਿਸ਼ਠਾ' ਪੂਰਾ ਹੋਣਾ, ਨਾਸ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਲੱਕੜ, ਉੱਚਾ, ਟਿਕਣਾ, ਤੇ ਦਿਸ਼ਾ।

ਭੂਗੋਵਾਚਸ੍ਤ੍ਵਿੜਾ ਇਲਾਃ ਪ੍ਰਗਾੜ੍ਹਂ ਭृਸ਼ਕृਚ੍ਛ੍ਰਯੋਃ । ਭृਸ਼ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਯੋਰ੍ਵਾੜ੍ਹਂ ਸ਼ਕ੍ਤਸ੍ਥੂਲੌ ਦृੜ੍ਹੌ ਤ੍ਰਿषੁ ।। ੩੬੨.

'ਭੂਗ' ਬੋਲ; 'ਵਾਚ' ਵੀ ਬੋਲ; 'ਇਲਾ' ਧਰਤੀ; 'ਪ੍ਰਗਾਢ' ਡੂੰਘਾ; 'ਭ੍ਰਿਸ਼' ਕਠਿਨ; 'ਭ੍ਰਿਸ਼ਪ੍ਰਤਿਜ्ञਾ' ਪੱਕਾ ਵਾਅਦਾ; 'ਵਾਰ੍ਹ' ਤਾਕਤਵਰ; 'ਸ਼ਕਤ' ਤਾਕਤਵਰ; 'ਸਥੂਲ' ਮੋਟਾ; 'ਦ੍ਰਿੜ' ਪੱਕਾ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ।

ਵਿਨ੍ਯਸ੍ਤਸਂਹਤੌ ਵ੍ਯੂੜ੍ਹੌ ਕृष੍ਣੋ ਵ੍ਯਾਸੇऽਰ੍ਜ੍ਜੁਨੇ ਹਰੌ । ਪਣੋ ਦ੍ਯਤਾਦਿषੂਤ੍ਸृष੍ਟੇ ਭृਤੌ ਮੂਲ੍ਯੇ ਧਨऽਪਿ ਚ ।। ੩੬੨.

'ਵਿਨਯਸਤ' ਵਿਵਸਥਾ; 'ਸੰਹਤ' ਇਕੱਠ; 'ਵਿਊਹ' ਲੜੀ; 'ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ' ਵਿਆਸ; 'ਅਰਜੁਨ' ਅਰਜੁਨ; 'ਹਰ' ਸ਼ਿਵ; 'ਪਣ' ਜੂਏ ਦੀ ਰਕਮ; 'ਉਤਸ੍ਰਿਸ਼ਟ' ਛੱਡਿਆ; 'ਭ੍ਰਿਤ' ਕੀਮਤ; 'ਧਨ' ਦੌਲਤ।

ਮੌਰ੍ਵ੍ਯਾਂ ਦ੍ਰ੍ਵ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤੇ ਸ੍ਤ੍ਵਸ਼ੁਕ੍ਤਸਨ੍ਧ੍ਯਾਦਿਕੇ ਗੁਣਃ । ਸ਼੍ਰੇष੍ਠੇऽਧਿਪੇ ਗ੍ਰਾਮਣੀਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਜੁਗੁਪ੍ਸਾਕਰੁਣੇ ਘृਣੋ ।। ੩੬੨.

'ਮੌਰਵੀ' ਤੀਰ ਦੀ ਡੋਰ; 'ਦ੍ਰਵਯ' ਪਦਾਰਥ; 'ਅਸ਼ੁਕਤ' ਨਾ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ; 'ਸੰਧਿਆ' ਸ਼ਾਮ ਆਦਿ; 'ਗੁਣ' ਗੁਣ; 'ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ' ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ; 'ਅਧਿਪ' ਮਾਲਕ; 'ਗ੍ਰਾਮਣੀ' ਪਿੰਡ ਦਾ ਮੁਖੀ; 'ਜੁਗੁਪਸਾ' ਨਫ਼ਰਤ; 'ਕਰੁਣਾ' ਦਇਆ; 'ਘ੍ਰਿਣਾ' ਵੀ ਦਇਆ।

ਤृष੍ਣਾ ਸ੍ਪृਹਾਪਿਪਾਸੇ ਦ੍ਵੇ ਵਿਪਣਿਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਣਿਕ੍ਪਥੇ । ਵਿषਾਭਿਸਰਲੋਹੇषੁ ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਂ ਕ੍ਲੀਵੇ ਖਰੇ ਤ੍ਰਿषੁ ।। ੩੬੨.

'ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ' ਪਿਆਸ; 'ਸਪ੍ਰਹਾ' ਇੱਛਾ; 'ਪਿਪਾਸਾ' ਵੀ ਪਿਆਸ; 'ਵਿਪਣੀ' ਮੰਡੀ; 'ਵਣਿਕਪਥ' ਵਪਾਰੀ ਦਾ ਰਾਸਤਾ; ਜ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ 'ਵਿਸ਼', ਲੋਹੇ ਵਿੱਚ 'ਅਭਿਸਰ', ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ 'ਤੀਖ਼ਣ'; 'ਕਲੀਵ' ਨਪੁੰਸਕ; 'ਖਰ' ਗਧਾ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ।

ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਹੇਤੁਮਰ੍ਯ੍ਯਾਦਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਯਤ੍ਤਾਪ੍ਰਮਾਤृषੁ । ਕਰਣਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਗਾਤ੍ਰਾਦਾਵੀਰਿਣਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਮੂਪਰਂ ।। ੩੬੨.

'ਪ੍ਰਮਾਣ' ਮਾਪ, ਕਾਰਨ, ਹੱਦ, ਅਧਿਕਾਰ, ਵਿਆਪਕਤਾ, ਤੇ ਮਾਪਣ ਵਾਲਾ; 'ਕਰਣ' ਸਾਧਨ, ਖੇਤ, ਸਰੀਰ ਆਦਿ; 'ਈਰਿਨ' ਰੇਤ, ਖਾਲੀ, ਉਪਰਲਾ।

ਯਨ੍ਤਾ ਹਸ੍ਤਿਪਕੇ ਸੂਤੇ ਵਹ੍ਨਿਜ੍ਵਾਲਾ ਚ ਹੇਤਯਃ । ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਵਧृਤਯੋਰ੍ਯੁਗਪਰ੍ਯ੍ਯਾਪ੍ਤਯੋਃ ਕृਤਂ ।। ੩੬੨.

'ਯੰਤਾ' ਹਾਥੀ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ; 'ਹਾਥੀਪਕ' ਵੀ ਹਾਥੀ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ; 'ਸੂਤਾ' ਰਥ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ; 'ਵਹਿਨਿ' ਅੱਗ; 'ਜਵਾਲਾ' ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟ; 'ਹੇਤੁ' ਕਾਰਨ; 'ਸ਼੍ਰੁਤ' ਸੁਣਿਆ; 'ਸ਼ਾਸਤਰ' ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ; 'ਅਵਧ੍ਰਿਤ' ਨਿਸ਼ਚਿਤ; 'ਯੁਗ' ਜੋੜਾ; 'ਪਰਿਆਪਤ' ਪੂਰਾ; 'ਕ੍ਰਿਤ' ਕੀਤਾ।

ਖ੍ਯਾਤੇ ਹृष੍ਟੇ ਪ੍ਰਤੀਤੋऽਭਿਜਾਤਸ੍ਤੁ ਕੁਲਜੇ ਬੁਧੇ । ਵਿਵਿਕ੍ਤੌ ਪੂਤਵਿਜਨੌ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤੌ ਮੂੜ੍ਹਸੋਚ੍ਛ੍ਰਯੌ ।। ੩੬੨.

'ਖਿਆਤ' ਪ੍ਰਸਿੱਧ; 'ਹਰਿਸ਼ਟ' ਖੁਸ਼; 'ਪ੍ਰਤੀਤ' ਭਰੋਸੇਵਾਲਾ; 'ਅਭਿਜਾਤ' ਚੰਗੀ ਜਾਤ; 'ਕੁਲਜ' ਚੰਗੀ ਕੁਲ; 'ਬੁਧ' ਗਿਆਨਵਾਨ; 'ਵਿਵਿਕਤ' ਇਕੱਲਾ; 'ਪੂਤ' ਪਵਿੱਤਰ; 'ਵਿਜਨ' ਸੁੰਨ; 'ਮੂਰਚਿਤ' ਬੇਹੋਸ਼; 'ਮੂਰਖ' ਮੂਰਖ; 'ਉਚਰਯ' ਆਸਰਾ।

ਅਰ੍ਥੋऽਭਿਧੇਯਰੈਵਸ੍ਤੁਪ੍ਰਯੋਜਨਨਿਵਤ੍ਤਿषੁ । ਨਿਦਾਨਾਗਮਯੋਸ੍ਤੀਰ੍ਥਮृषਿਜੁष੍ਟਜਲੇ ਗੁਰੌ ।। ੩੬੨.

'ਅਰਥ' ਅਰਥ; 'ਅਭਿਧੇਯ' ਜਿਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੋਵੇ; 'ਰੈਵ' ਮਕਸਦ; 'ਪ੍ਰਯੋਜਨ' ਲਕੜ; 'ਨਿਵੱਤੀ' ਮੁਕਤੀ; 'ਨਿਦਾਨ' ਕਾਰਨ; 'ਆਗਮ' ਪਰੰਪਰਾ; 'ਤੀਰਥ' ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ; 'ਰਿਸ਼ੀ' ਰਿਸ਼ੀ; 'ਜੁਸ਼ਟ' ਪਸੰਦ; 'ਜਲ' ਪਾਣੀ; 'ਗੁਰੂ' ਅਧਿਆਪਕ।

ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇ ਰਾਜਲਿਙ੍ਗੇ ਚ ਵृषਾਙ੍ਗੇ ਕਕੁਦਾऽਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ । ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਸਮ੍ਬਿਜ੍ਜ੍ਞਾਨਸਮ੍ਭਾषਾਕ੍ਰਿਯਾਕਾਰਾਜਿਨਾਮਸੁ ।। ੩੬੨.

ਪਹਿਲੇ ਪੱਧਰ, ਰਾਜ ਚਿਨ੍ਹ੍ਹਾ, ਵੱਛਾ ਦੀ ਪਿੱਠ ਤੇ ਔਰਤ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ, ਬੋਲ, ਕਰਤੂਤਾਂ ਤੇ ਨਾਂਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਧਰ੍ਮ੍ਮੇ ਰਹਸ੍ਯੁਪਨਿषਤ੍ ਸ੍ਯਾਦृਤੌ ਵਤ੍ਸਰੇ ਸ਼ਰਤ੍ । ਪਦਂ ਵ੍ਯਵਸਿਤਿਤ੍ਰਾਣਸ੍ਥਾਨਲਕ੍ਸ਼੍ਮਾਙ੍‌ਘ੍ਰਿਵਸ੍ਤੁषੁ ।। ੩੬੨.

ਧਰਮ, ਗੁਪਤ ਗਿਆਨ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਸਹੀ ਚਲਣ, ਸਾਲ ਤੇ ਸਰਤ ਵਿੱਚ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਫੈਸਲੇ, ਰੱਖਿਆ, ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਤੇ ਚੀਜ਼ਾਂ 'ਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿष੍ਵਿष੍ਟਮਧੁਰੌ ਸ੍ਵਾਦੂ ਮृਦੂ ਚਾਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਕੋਮਲੌ । ਸਤ੍ਯੇ ਸਾਧੌ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤੇऽਭ੍ਯਰ੍ਹਿਤੇ ਚ ਸਤ੍ ।।੩੬੨.

ਤਿੰਨ ਵਿਚੋਂ ਮਿੱਠਾ, ਸੁਆਦਲਾ, ਨਰਮ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਕੋਮਲ; ਸੱਚ, ਚੰਗੇ ਕੰਮ, ਮੌਜੂਦ ਚੀਜ਼, ਵਧਾਈ ਹੋਈ ਤੇ ਜੋ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਹੈ।

ਵਿਧਿਰ੍ਵਿਧਾਨੇ ਦੈਵੇऽਪਿ ਪ੍ਰਣਿਧਿਃ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਨੇ ਚਰੇ । ਵਧੂਰ੍ਜਾਯਾ ਸ੍ਨੁषਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਚ ਸੁਧਾਲੇਪੋऽਮृਤਂ ਸ੍ਨੁਹੀ ।। ੩੬੨.

ਨਿਯਮ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨ, ਇਲਾਹੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵਹੁਟੀ, ਜੀਵਣੀ, ਪੁੱਤ ਦੀ ਵਹੁਟੀ, ਔਰਤ, ਮਿੱਠਾ ਰਸ ਤੇ ਸਨੁਹੀ ਦਾ ਰਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਹੈ।

ਸ੍ਪृਹਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਪਣਿਡਤਮ੍ਮਨ੍ਯਗਰ੍ਵ੍ਵਿਤੌ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਬਨ੍ਧੁਰਧਿਕ੍ਸ਼ੇਪੇ ਭਾਨੂਰਸ਼੍ਮਿਦਿਵਾਕਰੌ ।। ੩੬੨.

ਇੱਛਾ, ਪੱਕੀ ਯਕੀਨ, ਭਰੋਸਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਮਨ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ, ਸੂਰਜ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਤੇ ਦਿਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ।

ਦ੍ਕਾਲਾਣੌ ਸ਼ੈਲਪਾषਾਣੌ ਮੂਰ੍ਖਨੀਚੌ ਪृਥਗ੍ਜਨੌ । ਤਰੁਸ਼ੈਲੌ ਸ਼ਿਖਰਿਣੌ ਤਨੁਸ੍ਤ੍ਵਗ੍ਦੇਹਯੋਰਪਿ ।। ੩੬੨.

ਦੋ ਸਮੇਂ, ਦੋ ਪੱਥਰ, ਮੂਰਖ ਤੇ ਹੇਠਲੇ, ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕ; ਰੁੱਖ ਤੇ ਪਹਾੜ, ਚੋਟੀ ਤੇ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ, ਤੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਤੇ ਚਮੜੀ।

ਆਤ੍ਮਾ ਯਤ੍ਨੋ ਧृਤਿਰ੍ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਵਰ੍ष੍ਮ ਚ । ਉਤ੍ਥਾਨਂ ਪੌਰੁषੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਵ੍ਯੁਤ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧਨੇ ।। ੩੬੨.

ਆਤਮਾ, ਕੋਸ਼ਿਸ਼, ਡਿੱਠ, ਬੁੱਧੀ, ਸੁਭਾਵ, ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਹੌਂਸਲਾ; ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਉਠਣਾ, ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਉਠਣਾ।

ਨਿਰ੍ਯ੍ਯਾਤਨਂ ਵੈਰਸ਼ੁਦ੍ਧੌ ਦਾਨੇ ਨ੍ਯਾਸਾਰ੍ਪਣੇऽਪਿ ਚ । ਵ੍ਯਸਨਂ ਵਿਪਦਿ ਭ੍ਰਂਸ਼ੇ ਦੋषੇ ਕਾਮਜਕੋਪਜੇ ।। ੩੬੨.

ਵੈਰ ਦੀ ਸਫਾਈ, ਦਾਨ, ਸਮਰਪਣ ਤੇ ਨਿਵੇਦਨ ਵਿੱਚ ਵਿਦਾ ਹੋਣਾ; ਮੁਸੀਬਤ, ਹਾਨੀ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਗਲਤੀ।

ਮृਗਯਾਕ੍ਸ਼ੋ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਪਰਿਵਾਦਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋ ਮਦਃ । ਤੌਰ੍ਯ੍ਯਤ੍ਰਿਕਂ ਵृਥਾਟ੍ਯਾ ਚ ਕਾਮਜੋ ਦਸ਼ਕੋ ਗਣਃ ।। ੩੬੨.

ਸ਼ਿਕਾਰ, ਜੂਆ, ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੁਪਨਾ, ਨਿੰਦਾ, ਔਰਤਾਂ, ਨਸ਼ਾ; ਤਿੰਨ ਕਲਾਵਾਂ, ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਘੁੰਮਣਾ, ਤੇ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਦਸ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਟੋਲ।

ਪੈਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਸਾਹਸਂ ਦ੍ਰੋਹ ਈਰ੍ष੍ਯਾਸੂਯਾਰ੍ਥਦੂषਣਮ੍ । ਵਾਗ੍‌ਦਣ੍ਡਸ਼੍ਚੈਵ ਪਾਰੁष੍ਯਂ ਕ੍ਰੋਧਜੋऽਪਿ ਗਣੋऽष੍ਟਕਃ ।। ੩੬੨.

ਨਿੰਦਾ, ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ, ਈਰਖਾ, ਜਲਨ, ਧਨ ਦੀ ਗੜਬੜ; ਕਰੜਾ ਬੋਲ ਤੇ ਰੁਖਾਈ, ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅੱਠ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਟੋਲ।

ਅਕਰ੍ਮ੍ਮਗੁਹ੍ਯੇ ਕੌਪੀਨਂ ਮੈਥੁਨਂ ਸਙ੍ਗਤੌ ਰਤੌ । ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਪਰਮਾਰ੍ਥਾ ਧੀਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਨਂ ਬੁਦ੍ਧਿਚਿਹ੍ਨਯੋਃ ।। ੩੬੨.

ਗੁਪਤ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਲੰਗੋਟ, ਮਿਲਣ ਤੇ ਰੁਚੀ ਵਿੱਚ ਸੰਭੋਗ; ਅਸਲ ਮਤਲਬ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ, ਅਕਲ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ।

ਕ੍ਰਨ੍ਦਨੇ ਰੋਦਨਾਹ੍ਵਾਨੇ ਵष੍ਮ ਦੇਹਪ੍ਰਮਾਣਯੋਃ । ਆਰਾਧਨਂ ਸਾਧਨੇ ਸ੍ਯਾਦਵਾਪ੍ਤੌ ਤੋषਣੇऽਪਿ ਚ ।। ੩੬੨.

ਰੋਣਾ, ਸੱਦਣਾ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਮਾਪ; ਪੂਜਾ ਕਰਨਾ, ਸਫਲਤਾ ਵਿੱਚ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ।