ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਭਾਵੇ ਨਹ੍ਯਨੋ ਨਾਪਿ ਮਾਸ੍ਮ ਮਾਲਞ੍ਚ ਵਾਰਣੇ । ਪਕ੍ਸ਼ਾਨ੍ਤਰੇ ਚੇਦ੍ਯਦਿ ਚ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਤ੍ਵऽਦ੍ਧਾऽਞ੍ਚਸਾ ਦ੍ਵਯਮ੍ ।। ੩੬੧.

'ਅਭਾਵੇ' ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ; 'ਨਹ੍ਯਨੋ', 'ਨਾਪਿ' ਕਦੇ ਨਹੀਂ; 'ਮਾ', 'ਮਾਲੰਚ' ਮਨਾਹੀ; 'ਵਾਰਣੇ' ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ; 'ਪਕਸ਼ਾਂਤਰੇ' ਹੋਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ; 'ਚੇਦ', 'ਯਦੀ' ਜੇ; 'ਤਤ੍ਵੇ' ਅਸਲ ਵਿੱਚ; 'ਤ੍ਵਾ', 'ਧਾ', 'ਅੰਜਸਾ' ਪੱਕਾ ਜਾਂ ਯਕੀਨ ਨਾਲ; 'ਦ੍ਵਯੰ' ਦੋਵੇਂ।

ਪ੍ਰਾਕਾਸ਼੍ਯੇ ਪ੍ਰਾਦੁਰਾਵਿਃ ਸ੍ਯਾਦੋਮੇਵਂ ਪਰਮਂ ਮਤੇ । ਸਮਨ੍ਤਤਸ੍ਤੁ ਪਰਿਤਃ ਸਰ੍ਵਤੋ ਵਿਸ਼੍ਵਗਿਤ੍ਯਪਿ ।। ੩੬੧.

'ਪ੍ਰਾਕਾਸ਼੍ਯੇ' ਚਾਨਣ ਜਾਂ ਸਾਫ਼; 'ਪ੍ਰਾਦੁਰਾਵਿਹ' ਜ਼ਾਹਰ; 'ਏਵੰ' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ; 'ਪਰਮੰ ਮਤੇ' ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਾਏ; 'ਸਮੰਤਤਸ', 'ਪਰਿਤਹ', 'ਸਰਵਤਹ' ਚਾਰ ਪਾਸੇ; 'ਵਿਸ਼ਵਗ' ਹਰ ਥਾਂ।

ਅਕਾਮਾਨੁਮਤੌ ਕਾਮਮਸੂਯੋਪਗਮੇऽਸ੍ਤੁ ਚ । ਨਨੁ ਚ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਰੋਧੋਕ੍ਤੌ ਕ੍ਕਚ੍ਚਿਤ੍ ਕਾਮਪ੍ਰਵੇਦਨੇ ।। ੩੬੧.

'ਅਕਾਮ' ਬਿਨਾ ਇੱਛਾ; 'ਅਨੁਮਤਉ' ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ; 'ਕਾਮ' ਇੱਛਾ; 'ਅਸੂਯਾ' ਈਰਖਾ; 'ਉਪਗਮੇ' ਮੰਨਣ ਵਿੱਚ; 'ਨਨੁ' ਪੁੱਛਣ ਲਈ; 'ਸ੍ਯਾਤ' ਹੋ ਸਕਦਾ; 'ਵਿਰੋਧ' ਵਿਰੋਧ; 'ਉਕਤਉ' ਕਹਿਣ ਵਿੱਚ; 'ਕਕਚਿਤ' ਕਿਤੇ; 'ਕਾਮਪ੍ਰਵੇਦਨੇ' ਇੱਛਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ।

ਨਿਃषਮਂ ਦੁਃषਮਂ ਗਰ੍ਹ੍ਯੇ ਯਥਾਸ੍ਵਲਨ੍ਤੁ ਯਥਾਯਥਂ । ਮृषਾ ਮਿਥ੍ਯਾ ਚ ਵਿਤਥੇ ਯਥਾਰ੍ਥਨ੍ਤੁ ਯਥਾਤਥਂ ।। ੩੬੧.

'ਨਿਃਸ਼ਮੰ', 'ਦੁਸ਼ਮੰ' ਮਾੜਾ ਜਾਂ ਠੀਕ ਨਹੀਂ; 'ਗਰ੍ਹਯੇ' ਦੋਸ਼ਯੋਗ; 'ਯਥਾਸ੍ਵਲੰ', 'ਯਥਾਯਥੰ' ਢੰਗ ਨਾਲ; 'ਮ੍ਰਿਸ਼ਾ', 'ਮਿਥਿਆ' ਝੂਠ; 'ਵਿਤਥੇ' ਗਲਤ; 'ਯਥਾਰਥੰ', 'ਯਥਾਤਥੰ' ਸੱਚ ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਹੈ।

ਸ੍ਯੁਰੇਵਨ੍ਤੁ ਪੁਨਰ੍ਵੈਵੇਤ੍ਯਵਧਾਰਣਵਾਚਕਾਃ । ਪ੍ਰਾਗਤੀਤਾਰ੍ਥਕਂ ਨੂਨਮਵਸ਼੍ਯਂ ਨਿਸ਼੍ਚਯੇ ਦ੍ਵਯਂ ।। ੩੬੧.

'ਸ੍ਯੁਰੇਵੰ', 'ਪੁਨਰਵੈ' ਪੱਕੇ ਜਾਂ ਯਕੀਨ ਨਾਲ; 'ਅਵਧਾਰਣਵਾਚਕਾ' ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ; 'ਪ੍ਰਾਗ', 'ਅਤੀਤ' ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਪਿਛਲੇ; 'ਅਰਥਕੰ' ਮਤਲਬ ਵਿੱਚ; 'ਨੂਨਮ' ਪੱਕਾ; 'ਅਵਸ਼ਯੰ' ਲਾਜ਼ਮੀ; 'ਨਿਸ਼ਚੇ' ਯਕੀਨ; 'ਦ੍ਵਯੰ' ਦੋਵੇਂ।

ਸਂਵਦ੍ਵਰ੍षੇऽਵਰੇ ਤ੍ਵਰ੍ਵਾਗਾਮੇਵਂ ਸ੍ਵਯਮਾਤ੍ਮਨਾ । ਅਲ੍ਪੇ ਨੀਚੈਰ੍ਮਹਤ੍ਯੁਚ੍ਚੈਃ ਪ੍ਰਾਯੋਭੂਮ੍ਨ੍ਯऽਦ੍ਰੁਤੇ ਸ਼ਨੈਃ ।। ੩੬੧.

'ਸੰਵਦਵਰਸ਼ੇ' ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ; 'ਅਵਰੇ' ਹੇਠਲੇ; 'ਤਵਰਵਾਗਾਮੇਵੰ' ਆਉਣ ਵਾਲੇ; 'ਸਵਯੰ', 'ਆਤਮਨਾ' ਆਪਣੇ ਆਪ; 'ਅਲਪੇ' ਥੋੜ੍ਹੇ; 'ਨੀਚੈ' ਹੇਠਾਂ; 'ਮਹਤਿ', 'ਉੱਚੈ' ਵੱਡੇ ਤੇ ਉੱਚੇ; 'ਪ੍ਰਾਯੋ' ਜ਼ਿਆਦातर; 'ਭੂਮਨਿ' ਧਰਤੀ ਤੇ; 'ਅਦ੍ਰੁਤੇ' ਸਹਾਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ; 'ਸ਼ਨੈ' ਹੌਲੀ।

ਸਨਾ ਨਿਤ੍ਯੇ ਵਹਿਰ੍ਵਾਹ੍ਯੇ ਸ੍ਮਾਤੀਤੇऽਸ੍ਤਮਦਰ੍ਸ਼ਨੇ । ਅਸ੍ਤਿ ਸਚ੍ਚਵੇ ਰੁषੋਕ੍ਤਾਵੂਮੁਂ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੇऽਨੁਨਯੇ ਤ੍ਵਯਿ ।। ੩੬੧.

'ਸਨਾ' ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਂ ਸਦੀਵੀ; 'ਨਿਤ੍ਯੇ' ਸਦਾ; 'ਵਹਿਰ', 'ਵਾਹ੍ਯੇ' ਬਾਹਰ; 'ਸਮਾਤੀਤੇ' ਪਿਛਲੇ ਤੋਂ; 'ਅਸਤਮਦਰਸ਼ਨੇ' ਗਾਇਬ ਹੋਣ ਵਿੱਚ; 'ਅਸਤੀ', 'ਸਤ' ਹੈ; 'ਚਵੇ' ਪੱਕਾ; 'ਰੁਸ਼ੋਕਤਾਉ' ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ; 'ਊਮੁੰ' ਵਿਅੰਜਨ; 'ਪ੍ਰਸ਼ਨੇ' ਸਵਾਲ ਵਿੱਚ; 'ਅਨੁਨਯੇ' ਮੰਗਣ ਵਿੱਚ; 'ਤਵਯਿ' ਤੇਰੇ ਲਈ।

ਹੂਂ ਤਰ੍ਕੇ ਸ੍ਯਾਦੁषਾ ਰਾਤ੍ਰੇਕਰਵਸਾਨੇ ਨਮੋ ਨਤੌ । ਪੁਨਰਰ੍ਥੇऽਙ੍ਗਨਿਨ੍ਦਾਯਾਂ ਦੁष੍ਠੁ ਸੁष੍ਠੁ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਨੇ ।। ੩੬੧.

'ਹੂੰ' ਤਰਕ ਵਿੱਚ; 'ਤਰਕੇ' ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ; 'ਉਸ਼ਾ' ਸਵੇਰੇ; 'ਰਾਤ੍ਰੇ' ਰਾਤ; 'ਕਰਵਸਾਨੇ' ਹੱਥ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ; 'ਨਮੋ' ਨਮਸਕਾਰ ਵਿੱਚ; 'ਨਤਉ' ਨਮਣ ਵਿੱਚ; 'ਪੁਨਰਅਰਥੇ' ਮੁੜ; 'ਅੰਗਨਿੰਦਾਯਾਂ' ਔਰਤ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਣ ਵਿੱਚ; 'ਦੁਸ਼ਠੁ', 'ਸੁਸ਼ਠੁ' ਮਾੜਾ ਤੇ ਚੰਗਾ; 'ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੇ' ਵਧਾਈ ਵਿੱਚ।

ਸਾਯਂ ਸਾਯੇ ਪ੍ਰਗੇ ਪ੍ਰਾਤਃ ਪ੍ਰਭਾਤੇ ਨਿਕषਾऽਨ੍ਤਿਕੇ । ਪਰੁਤ੍ਪਰਾਰ੍ਯ੍ਯੈषਮੋऽਬ੍ਦੇ ਪੂਰ੍ਵੇ ਪੂਰ੍ਵਤਰੇ ਯਤਿ ।। ੩੬੧.

'ਸਾਯੰ', 'ਸਾਏ' ਸ਼ਾਮ; 'ਪ੍ਰਗੇ', 'ਪ੍ਰਾਤਹ', 'ਪ੍ਰਭਾਤੇ' ਸਵੇਰ ਜਾਂ ਉਗਣ ਵੇਲੇ; 'ਨਿਕਸ਼ਾ' ਨੇੜੇ; 'ਅੰਤਿਕੇ' ਕੋਲ; 'ਪਰੁਤ', 'ਪਰਾਰਯ', 'ਐਸ਼ਮੋ' ਪਾਰ ਜਾਂ ਹੋਰ; 'ਅਬਦੇ' ਸਾਲ ਵਿੱਚ; 'ਪੂਰਵੇ', 'ਪੂਰਵਤਰੇ' ਪਹਿਲਾਂ; 'ਯਤੀ' ਜਤਨ ਵਿੱਚ।

ਅਦ੍ਯਾਤ੍ਰਾਹ੍ਨ੍ਯऽਥ ਪੂਰ੍ਵਲਹ੍ਨੀਤ੍ਯਦੌ ਪੂਰ੍ਵੋਤ੍ਤਰਾ ਪਰਾਤ੍ । ਤਥਾऽਧਰਾਨ੍ਯਾਨ੍ਯਤਰੇਤਰਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵ੍ਵੋਦੁਰਾਦਯਃ ।। ੩੬੧.

ਅੱਜ, ਕੱਲ੍ਹ, ਪਰਸੋਂ; ਪਹਿਲਾ ਦਿਨ, ਦੁਪਹਿਰ ਤੇ ਹੋਰ; ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਬਾਅਦ, ਵਧੀਆ ਤੇ ਘੱਟ, ਤੇ ਹੋਰ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਹਿਲਾ, ਪਿੱਛਲਾ, ਦੂਰ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ।

ਉਭਯਦ੍ਯੁਸ਼੍ਚੋਭਯੇਦ੍ਯੁਃ ਪਰੇ ਤ੍ਵਹ੍ਨਿ ਪਰੇਦ੍ਯਵਿ । ਹ੍ਯੋ ਗਤੇऽਨਾਗਤੇऽਹ੍ਨਿ ਸ੍ਵਃ ਪਰਸ਼੍ਵਃ ਸ਼੍ਵਃ ਪਰੇऽਹਨਿ ।। ੩੬੧.

ਦੋਵੇਂ ਦਿਨ, ਦੋਵੇਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਦਿਨ; ਅਗਲੇ ਦਿਨ, ਪਰਸੋਂ; ਕਲ, ਲੰਘ ਚੁੱਕਾ ਦਿਨ, ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਦਿਨ; ਪਰਸੋਂ, ਕੱਲ੍ਹ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਦਿਨ।

ਤਦਾ ਤਦਾਨੀਂ ਯੁਗਪਦੇਕਦਾ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਦਾ । ਪਤਰ੍ਹਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤੀਦਾਨੀਮਧੁਨਾ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਨ੍ਤਥਾ ।। ੩੬੧.

ਉਸ ਵੇਲੇ, ਉਸ ਸਮੇਂ, ਇਕੱਠੇ, ਇਕ ਵਾਰ, ਹਮੇਸ਼ਾ, ਸਦਾ; ਉਸ ਪਲ, ਹੁਣ, ਇਸ ਵੇਲੇ, ਅੱਜ, ਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਆਕਾਸ਼ੇ ਤ੍ਰਿਦਿਵੇ ਨਾਕੋ ਲੋਕਸ੍ਤੁ ਭੁਵਨੇ ਜਨੇ । ਪਦ੍ਯੇ ਯਸ਼ਸਿ ਚ ਸ਼ਲੋਕਃ ਸ਼ਰੇ ਖਡ੍ਗੇ ਚ ਸਾਯਕਃ ।। ੩੬੨.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ 'ਆਕਾਸ਼', ਤੀਜੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ 'ਤ੍ਰਿਦਿਵ', 'ਨਾਕ' ਦੁਨੀਆਂ, 'ਲੋਕ' ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ; ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ 'ਪਦ', ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵਿੱਚ 'ਯਸ਼', 'ਸ਼ਲੋਕ' ਪਦ; ਤੀਰ ਵਿੱਚ 'ਸ਼ਰ', ਤਲਵਾਰ ਵਿੱਚ 'ਖੜਗ', ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਵਿੱਚ 'ਸਾਯਕ'।

ਆਨਕਃ ਪਟਹੋ ਭੇਰੀ ਕਲਙ੍ਕੋऽਙ੍ਕਾਪਵਾਦਯੋਃ । ਮਾਰੁਤੇ ਵੇਧਸਿ ਵ੍ਰਧ੍ਨੇ ਪੁਂਸਿ ਕਃ ਕਂ ਸ਼ਿਰੋऽਮ੍ਬੁਨੋਃ ।। ੩੬੨.

'ਆਨਕ' ਡੋਲ, 'ਪਟਹ' ਨਗਾੜਾ, 'ਭੇਰੀ' ਵੱਡਾ ਡੋਲ; 'ਕਲੰਕ' ਦਾਗ, 'ਅੰਕ' ਨਿਸ਼ਾਨ; ਹਵਾ ਵਿੱਚ 'ਮਾਰੁਤ', ਛੇਦ ਵਿੱਚ 'ਵੇਧ', ਨਰ ਵਿੱਚ 'ਕ', ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ 'ਕੰ', ਸਿਰ ਵਿੱਚ 'ਸ਼ਿਰ'।

ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪੁਲਾਕਸ੍ਤੁਚ੍ਛਧਾਨ੍ਯੇ ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪੇ ਭਕ੍ਤਸਿਕ੍ਥਕੇ । ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਗੁਗ੍ਗੁਲੂਲੂਕਵ੍ਯਾਲਗ੍ਰਾਹਿषੁ ਕੌਸ਼ਿਕਃ ।। ੩੬੨.

'ਪੁਲਾਕ' ਖਾਲੀ ਦਾਣਾ, 'ਤੁੱਚ' ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਦਾਣਾ; ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ 'ਸੰਖੇਪ', ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ 'ਭਕਤ', ਆਟੇ ਵਿੱਚ 'ਸਿਖਥਕ'; ਮਹਿੰਦਰ, ਗੁੱਗਲੂ, ਉਲੂ, ਸੱਪ, ਤੇ ਗ੍ਰਾਹੀ ਵਿੱਚ 'ਕੌਸ਼ਿਕ'।

ਸ਼ਾਲਾਵृਕੌ ਕਪਿਸ਼੍ਵਾਨੌ ਮਾਨਂ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਿਤਿਸਾਧਨਂ । ਸਰ੍ਗਃ ਸ੍ਵਭਾਵਨਿਰ੍ਮੋਕ੍ਸ਼ਨਿਸ਼੍ਚਯਾਧ੍ਯਾਯਸृष੍ਟਿषੁ ।। ੩੬੨.

'ਸ਼ਾਲਾ' ਤੇ 'ਵ੍ਰਿਕ' ਭੇਡੀਆ; 'ਕਪੀ' ਤੇ 'ਸ਼ਵਾਨ' ਬਾਂਦਰ ਤੇ ਕੁੱਤਾ; 'ਮਾਨ' ਮਾਪ ਜਾਂ ਮਾਪਣ ਦਾ ਸਾਧਨ; 'ਸਰਗ' ਰਚਨਾ; 'ਸਵਭਾਵ' ਕੁਦਰਤ; 'ਨਿਰਮੋਖ' ਛੁਟਕਾਰਾ; 'ਨਿਸ਼ਚੈ' ਪੱਕਾ; 'ਅਧਿਆਇ' ਅਧਿਆਇ; 'ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ' ਰਚਨਾ।

ਯੋਗਃ ਸਨ੍ਨਹਨੋਪਾਯਧ੍ਯਾਨਸਙ੍ਗਤਿਯੁਕ੍ਤਿषੁ । ਭੋਗਃ ਸੁਖੇ ਸ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਦਿਭृਤਾਵਵ੍ਜੌ ਸ਼ਙ੍ਖਨਿਸ਼ਾਕਰੌ ।। ੩੬੨.

'ਯੋਗ' ਮਿਲਾਪ, ਕਵਚ, ਤਰੀਕਾ, ਧਿਆਨ, ਜੋੜ, ਢੰਗ; 'ਭੋਗ' ਆਨੰਦ, ਖੁਸ਼ੀ, ਪਤਨੀ ਆਦਿ; 'ਭ੍ਰਿਤ' ਨੌਕਰ; 'ਅਵਜ' ਹੰਸ; 'ਸ਼ੰਖ' ਸਾਂਪ; 'ਨਿਸ਼ਾਕਰ' ਚੰਦ।

ਕਾਕੇਭਗਣ੍ਡੌ ਕਰਟੌ ਦੁਸ਼੍ਚਰ੍ਮਾ ਸ਼ਿਪਿਵਿष੍ਟਕਃ । ਰਿष੍ਟਂ ਕ੍ਸ਼ਏਮਾਸ਼ੁਭਾਭਾਵੇष੍ਵਰਿष੍ਟੇ ਤੁ ਸ਼ੁਭਾऽਸ਼ੁਭੇ ।। ੩੬੨.

'ਕਾਕ' ਤੇ 'ਭਗੰਡ' ਕਾਂ ਤੇ ਅੰਡ; 'ਕਰਟ' ਬਾਂਦਰ; 'ਦੁਸ਼ਚਰਮਨ' ਮਾੜੀ ਚਮੜੀ ਵਾਲਾ; 'ਸ਼ਿਪਿਵਿਸ਼ਟਕ' ਕੋੜੀ; 'ਅਰਿਸ਼ਟ' ਅਪਸ਼ਕੁਨ; 'ਕਸ਼ੇਮ' ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ; ਜਦ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, 'ਅਰਿਸ਼ਟ' ਦੋਵੇਂ ਲਈ।

ਵ੍ਯੁष੍ਟਿਃ ਫਲੇ ਸਮृਦ੍ਧੌ ਚ ਦृष੍ਟਿਰ੍ਜ੍ਞਾਨੇऽਕ੍ਸ਼ਿਣ ਦਰ੍ਸ਼ਨੇ । ਨਿष੍ਠਾਨਿष੍ਪਤ੍ਤਿਨਾਸ਼ਾਨ੍ਤਾਃ ਕਾष੍ਠੋਤ੍ਕਰ੍षੇ ਸ੍ਥਿਤੌ ਦਿਸ਼ਿ ।। ੩੬੨.

'ਵਿਉਸ਼ਟੀ' ਫਲ ਤੇ ਤਰੱਕੀ; 'ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ' ਗਿਆਨ, ਅੱਖ, ਤੇ ਵੇਖਣਾ; 'ਨਿਸ਼ਠਾ' ਪੂਰਾ ਹੋਣਾ, ਨਾਸ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਲੱਕੜ, ਉੱਚਾ, ਟਿਕਣਾ, ਤੇ ਦਿਸ਼ਾ।

ਭੂਗੋਵਾਚਸ੍ਤ੍ਵਿੜਾ ਇਲਾਃ ਪ੍ਰਗਾੜ੍ਹਂ ਭृਸ਼ਕृਚ੍ਛ੍ਰਯੋਃ । ਭृਸ਼ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਯੋਰ੍ਵਾੜ੍ਹਂ ਸ਼ਕ੍ਤਸ੍ਥੂਲੌ ਦृੜ੍ਹੌ ਤ੍ਰਿषੁ ।। ੩੬੨.

'ਭੂਗ' ਬੋਲ; 'ਵਾਚ' ਵੀ ਬੋਲ; 'ਇਲਾ' ਧਰਤੀ; 'ਪ੍ਰਗਾਢ' ਡੂੰਘਾ; 'ਭ੍ਰਿਸ਼' ਕਠਿਨ; 'ਭ੍ਰਿਸ਼ਪ੍ਰਤਿਜ्ञਾ' ਪੱਕਾ ਵਾਅਦਾ; 'ਵਾਰ੍ਹ' ਤਾਕਤਵਰ; 'ਸ਼ਕਤ' ਤਾਕਤਵਰ; 'ਸਥੂਲ' ਮੋਟਾ; 'ਦ੍ਰਿੜ' ਪੱਕਾ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ।

ਵਿਨ੍ਯਸ੍ਤਸਂਹਤੌ ਵ੍ਯੂੜ੍ਹੌ ਕृष੍ਣੋ ਵ੍ਯਾਸੇऽਰ੍ਜ੍ਜੁਨੇ ਹਰੌ । ਪਣੋ ਦ੍ਯਤਾਦਿषੂਤ੍ਸृष੍ਟੇ ਭृਤੌ ਮੂਲ੍ਯੇ ਧਨऽਪਿ ਚ ।। ੩੬੨.

'ਵਿਨਯਸਤ' ਵਿਵਸਥਾ; 'ਸੰਹਤ' ਇਕੱਠ; 'ਵਿਊਹ' ਲੜੀ; 'ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ' ਵਿਆਸ; 'ਅਰਜੁਨ' ਅਰਜੁਨ; 'ਹਰ' ਸ਼ਿਵ; 'ਪਣ' ਜੂਏ ਦੀ ਰਕਮ; 'ਉਤਸ੍ਰਿਸ਼ਟ' ਛੱਡਿਆ; 'ਭ੍ਰਿਤ' ਕੀਮਤ; 'ਧਨ' ਦੌਲਤ।

ਮੌਰ੍ਵ੍ਯਾਂ ਦ੍ਰ੍ਵ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤੇ ਸ੍ਤ੍ਵਸ਼ੁਕ੍ਤਸਨ੍ਧ੍ਯਾਦਿਕੇ ਗੁਣਃ । ਸ਼੍ਰੇष੍ਠੇऽਧਿਪੇ ਗ੍ਰਾਮਣੀਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਜੁਗੁਪ੍ਸਾਕਰੁਣੇ ਘृਣੋ ।। ੩੬੨.

'ਮੌਰਵੀ' ਤੀਰ ਦੀ ਡੋਰ; 'ਦ੍ਰਵਯ' ਪਦਾਰਥ; 'ਅਸ਼ੁਕਤ' ਨਾ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ; 'ਸੰਧਿਆ' ਸ਼ਾਮ ਆਦਿ; 'ਗੁਣ' ਗੁਣ; 'ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ' ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ; 'ਅਧਿਪ' ਮਾਲਕ; 'ਗ੍ਰਾਮਣੀ' ਪਿੰਡ ਦਾ ਮੁਖੀ; 'ਜੁਗੁਪਸਾ' ਨਫ਼ਰਤ; 'ਕਰੁਣਾ' ਦਇਆ; 'ਘ੍ਰਿਣਾ' ਵੀ ਦਇਆ।

ਤृष੍ਣਾ ਸ੍ਪृਹਾਪਿਪਾਸੇ ਦ੍ਵੇ ਵਿਪਣਿਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਣਿਕ੍ਪਥੇ । ਵਿषਾਭਿਸਰਲੋਹੇषੁ ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਂ ਕ੍ਲੀਵੇ ਖਰੇ ਤ੍ਰਿषੁ ।। ੩੬੨.

'ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ' ਪਿਆਸ; 'ਸਪ੍ਰਹਾ' ਇੱਛਾ; 'ਪਿਪਾਸਾ' ਵੀ ਪਿਆਸ; 'ਵਿਪਣੀ' ਮੰਡੀ; 'ਵਣਿਕਪਥ' ਵਪਾਰੀ ਦਾ ਰਾਸਤਾ; ਜ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ 'ਵਿਸ਼', ਲੋਹੇ ਵਿੱਚ 'ਅਭਿਸਰ', ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ 'ਤੀਖ਼ਣ'; 'ਕਲੀਵ' ਨਪੁੰਸਕ; 'ਖਰ' ਗਧਾ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ।

ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਹੇਤੁਮਰ੍ਯ੍ਯਾਦਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਯਤ੍ਤਾਪ੍ਰਮਾਤृषੁ । ਕਰਣਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਗਾਤ੍ਰਾਦਾਵੀਰਿਣਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਮੂਪਰਂ ।। ੩੬੨.

'ਪ੍ਰਮਾਣ' ਮਾਪ, ਕਾਰਨ, ਹੱਦ, ਅਧਿਕਾਰ, ਵਿਆਪਕਤਾ, ਤੇ ਮਾਪਣ ਵਾਲਾ; 'ਕਰਣ' ਸਾਧਨ, ਖੇਤ, ਸਰੀਰ ਆਦਿ; 'ਈਰਿਨ' ਰੇਤ, ਖਾਲੀ, ਉਪਰਲਾ।

ਯਨ੍ਤਾ ਹਸ੍ਤਿਪਕੇ ਸੂਤੇ ਵਹ੍ਨਿਜ੍ਵਾਲਾ ਚ ਹੇਤਯਃ । ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਵਧृਤਯੋਰ੍ਯੁਗਪਰ੍ਯ੍ਯਾਪ੍ਤਯੋਃ ਕृਤਂ ।। ੩੬੨.

'ਯੰਤਾ' ਹਾਥੀ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ; 'ਹਾਥੀਪਕ' ਵੀ ਹਾਥੀ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ; 'ਸੂਤਾ' ਰਥ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ; 'ਵਹਿਨਿ' ਅੱਗ; 'ਜਵਾਲਾ' ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟ; 'ਹੇਤੁ' ਕਾਰਨ; 'ਸ਼੍ਰੁਤ' ਸੁਣਿਆ; 'ਸ਼ਾਸਤਰ' ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ; 'ਅਵਧ੍ਰਿਤ' ਨਿਸ਼ਚਿਤ; 'ਯੁਗ' ਜੋੜਾ; 'ਪਰਿਆਪਤ' ਪੂਰਾ; 'ਕ੍ਰਿਤ' ਕੀਤਾ।

ਖ੍ਯਾਤੇ ਹृष੍ਟੇ ਪ੍ਰਤੀਤੋऽਭਿਜਾਤਸ੍ਤੁ ਕੁਲਜੇ ਬੁਧੇ । ਵਿਵਿਕ੍ਤੌ ਪੂਤਵਿਜਨੌ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤੌ ਮੂੜ੍ਹਸੋਚ੍ਛ੍ਰਯੌ ।। ੩੬੨.

'ਖਿਆਤ' ਪ੍ਰਸਿੱਧ; 'ਹਰਿਸ਼ਟ' ਖੁਸ਼; 'ਪ੍ਰਤੀਤ' ਭਰੋਸੇਵਾਲਾ; 'ਅਭਿਜਾਤ' ਚੰਗੀ ਜਾਤ; 'ਕੁਲਜ' ਚੰਗੀ ਕੁਲ; 'ਬੁਧ' ਗਿਆਨਵਾਨ; 'ਵਿਵਿਕਤ' ਇਕੱਲਾ; 'ਪੂਤ' ਪਵਿੱਤਰ; 'ਵਿਜਨ' ਸੁੰਨ; 'ਮੂਰਚਿਤ' ਬੇਹੋਸ਼; 'ਮੂਰਖ' ਮੂਰਖ; 'ਉਚਰਯ' ਆਸਰਾ।

ਅਰ੍ਥੋऽਭਿਧੇਯਰੈਵਸ੍ਤੁਪ੍ਰਯੋਜਨਨਿਵਤ੍ਤਿषੁ । ਨਿਦਾਨਾਗਮਯੋਸ੍ਤੀਰ੍ਥਮृषਿਜੁष੍ਟਜਲੇ ਗੁਰੌ ।। ੩੬੨.

'ਅਰਥ' ਅਰਥ; 'ਅਭਿਧੇਯ' ਜਿਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੋਵੇ; 'ਰੈਵ' ਮਕਸਦ; 'ਪ੍ਰਯੋਜਨ' ਲਕੜ; 'ਨਿਵੱਤੀ' ਮੁਕਤੀ; 'ਨਿਦਾਨ' ਕਾਰਨ; 'ਆਗਮ' ਪਰੰਪਰਾ; 'ਤੀਰਥ' ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ; 'ਰਿਸ਼ੀ' ਰਿਸ਼ੀ; 'ਜੁਸ਼ਟ' ਪਸੰਦ; 'ਜਲ' ਪਾਣੀ; 'ਗੁਰੂ' ਅਧਿਆਪਕ।

ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇ ਰਾਜਲਿਙ੍ਗੇ ਚ ਵृषਾਙ੍ਗੇ ਕਕੁਦਾऽਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ । ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਸਮ੍ਬਿਜ੍ਜ੍ਞਾਨਸਮ੍ਭਾषਾਕ੍ਰਿਯਾਕਾਰਾਜਿਨਾਮਸੁ ।। ੩੬੨.

ਪਹਿਲੇ ਪੱਧਰ, ਰਾਜ ਚਿਨ੍ਹ੍ਹਾ, ਵੱਛਾ ਦੀ ਪਿੱਠ ਤੇ ਔਰਤ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ, ਬੋਲ, ਕਰਤੂਤਾਂ ਤੇ ਨਾਂਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਧਰ੍ਮ੍ਮੇ ਰਹਸ੍ਯੁਪਨਿषਤ੍ ਸ੍ਯਾਦृਤੌ ਵਤ੍ਸਰੇ ਸ਼ਰਤ੍ । ਪਦਂ ਵ੍ਯਵਸਿਤਿਤ੍ਰਾਣਸ੍ਥਾਨਲਕ੍ਸ਼੍ਮਾਙ੍‌ਘ੍ਰਿਵਸ੍ਤੁषੁ ।। ੩੬੨.

ਧਰਮ, ਗੁਪਤ ਗਿਆਨ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਸਹੀ ਚਲਣ, ਸਾਲ ਤੇ ਸਰਤ ਵਿੱਚ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਫੈਸਲੇ, ਰੱਖਿਆ, ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਤੇ ਚੀਜ਼ਾਂ 'ਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।